Nafaqat “Moskva”, balki “Toşkent” ham çökkan: ğarq bölgan harbiy kemalar
|19:22 / 16.04.202262 7519 min
Rossiya Qora dengiz flotining gultoji hisoblanadigan “Moskva” raketa kreyseri ukrainlarning raketa zarbasiga uçradi va suvga ğarq böldi. Aynan şu kemaga qarata ukrain askari tomonidan yangragan “Rus harbiy kemasi, daf böl” degan jumla maşhurlaşgandi.
Fotokollaj: Kun.uzFotokollaj: Kun.uz
Garçand rasmiy Kreml kema böron tufayli çökib ketganini bildirgan bölsa-da, bu rus floti jangovar ruhiga qattiq ta’sir qildi. Forbes ma’lumotlariga köra qiymati 750 mln dollar bölgan mazkur kreyser suv ostida qönim topgan minglab kemalardan biriga aylandi.
Darsliklarga kirgan “Varyag”
130 metrli jangovar kema 1898 yilda Filadelfiyada yasalgan va 1901 yilda Rossiya floti tarkibiga olingan. “Varyag”ning haqiqiy janglari rus-yapon uruşida keçdi va uning dengizçilari darsliklarga qahramonlar sifatida kiritildi. 1904 yilda yapon eskadrasi “Varyag” kreyseri va “Koreyets” kemasini Tinç okeanida qurşovga oladi. Rus tarixçilari ta’kidlaşiça, ikkita rus kemasi yaponlarning 14 ta jangovar kemalari bilan jangga kirişadi va yaqqol mağlubiyatdan qutuliş uçun ruslar “Varyag”ni çöktirib, “Koreyets” kemasini portlatib yuborişadi.
Oradan bir yil ötib yaponlar “Varyag”ni suv ostidan çiqarib olişadi va qayta sozlab, “Soya” nomi bilan öz flotlari tarkibiga qöşişadi. 1916 yilda Rossiya imperiyasi “Varyag”ni sotib oladi. Ammo bu kreyser qismatiga baribir çökib ketiş bitilgan ekan – 1925 yilda u Şotlandiya qirğoqlaridagi böronda ğarq böladi.
“Dekabrist” paroxodi
Bu kema 1902 yilda Angliyada yasalgan va 1904 yilda Rossiya tomonidan sotib olingan. U ham yaponlar bilan jangda qatnaşgan va omon qolgan. Keyinçalik SSSR floti tarkibiga kirgan “Dekabrist”dan jangovar transport korabli sifatida foydalanila boşlanadi. U 8 ming tonna yuk oliş va soatiga 22 km tezlikka erişiş quvvatiga ega edi.
Ikkinçi jahon uruşining eng oğir paytlari, 1942 yilda “Dekabrist” Islandiyadan Murmanskka öq-dori va boşqa vositalar taşib kelayotgan paytda, Barens dengizida nemislar hujumiga uçraydi. Ekipajdan faqat uç kişi omon qoladi va asirga olinadi.
Harbiy kemalarning asosiy turlari:
Esminets – eskadra mina taşuvçisi. Asosiy vazifalari suvosti kemalari va korabllarga zarba beriş, havo hujumidan himoyalaniş, desant taşiş, qirğoqdagi obektlarga zarba beriş, minalar örnatiş. Vazifalari böyiça eng universal kema;
Kreyser –
Mavzuga oid
kuçli manyovr xususiyati, qirğoqdan va qirğoqqa, dengizdan ummonga tezkor köça olişi, xoç (krest) körinişida turli tomonlarga harakatlanişi uçun şu nomni olgan. Bugungi kundagi kreyserlar qator jangovar vazifalarni bajariş bilan birga öz bortida vertolyotlar ham
Avianosets – harbiy samolyotlar uçib-qönuvçi tölaqonli aerodrom-kema, eng qudratli davlatlarning harbiy salohiyati ramzi, öziga xos suzuvçi şahar;
Fregat – juda qadimiy yelkanli kemalar avlodi. Kreyser va esminetslar örtasidagi toifa. Bugungi kunda siğimi 4 ming tonnagaça, tezligi 55 km/soatdan ortiq qurolli kema.
Ataylab va butun boşli flot
1918 yilda, Birinçi jahon uruşi yakunlariga köra Germaniya Antanta bilan sulhga erişadi. Kompen kelişuviga muvofiq 66 ta turli xil jangovar kema inglizlarga topşirilişi kerak edi. Nemislar buni haqiqiy kapitulyatsiya deb qabul qilişadi. Dastlab buyruqlarga böysunib, kemalar Britaniya sari yöl oladi. Ammo nemis dengizçilariga kemadan çiqiş, biror bayramni nişonlaş yoki köngilxuşlik qilişga ruxsat berilmaydi. Şuningdek, kemalarni nazorat qiliş ham töliq inglizlarga ötayotgani nemis dengizçilari ruhiyatiga qattiq ta’sir qiladi.
Şunda flot yetakçisi, kontr-admiral Lyudvig fon Royter aql bovar qilmas qaror qabul qiladi. Berlindan taslim böliş va kemalarni topşiriş haqida qat’iy buyruq kelganiga qaramay u 1919 yilning 21 iyunida butun flotni çöktirib yuboradi. Admiral fon Royterning bu harakati juda qaltis bölsa-da, öz yurtida uni qahramon sifatida qabul qilişadi, hatto duşmanlari bölgan inglizlar ham uni hurmat bilan tilga olişadi.
Çökib ketgan “Toşkent”
1941-42 yillarda Qrim yaqinida juda oğir janglar ketar, ularda Özbekiston poytaxti nomi bilan atalgan “Toşkent” jangovar kemasi ham iştirok etayotgandi. Uning boşqa kemalardan farqli jihatlari köp edi: 80 km/soat tezlikka çiqa olar, kulrang yarqiroq rangi közni qamaştirardi. Eng muhimi – ekipaj alohida dovyurakligi bilan ajralib turardi.
Italiya bilan hamkorlikda yasalgan bu kema uzoq vaqt Volga daryosida suzib yuradi va uruş boşlanişi bilan frontga jalb qilinadi. Kema 1939 yilda qurol-aslaha bilan jihozlanib, komandir Vasiliy Yeroşenko boşçiligida Qora dengiz flotida xizmatga kirişadi.
Ikkinçi jahon uruşining haqiqiy janglarini u Odessa yaqinida, şaharga hujum qilayotgan nemis-rumin qöşinlariga zarbalar beriş bilan boşlaydi. Qator janglar bilan birga “Toşkent” transport kemalarini kuzatib boriş vazifalarini ham bajaradi. 1941 yilning 30 avgustida “Toşkent” duşmanning uçta samolyoti bombardimoniga uçraydi. Garçi töğridan töğri bombaga uçramagan bölsa-da, unga jiddiy şikast yetadi. Ta’mirlaş jarayonida unga samolyotlar bilan kuraşa oluvçi qurollar ham örnatiladi va “Toşkent” yanada jangovar holda safga qaytadi.
1942 yil 26 iyunida kema özining sönggi jangovar suzişini amalga oşiradi. Uning bortida ekipajdan taşqari mingga yaqin öqçi jangçilar, 50 tonnaga yaqin öq-dori, oziq-ovqat, tibbiy vositalar bor edi. Sevastopolga juda jiddiy janglar bilan kirib kelgan “Toşkent” 2000 dan ortiq tinç aholi va yarador askarlarni olib ortga qaytadi va nemislar hujumiga uçraydi. 86 ta samolyot 4 soat davomida 336 ta bomba yoğdiradi, kemaga juda jiddiy şikast yetadi. Deyarli suvga tölayozgan bölişiga qaramay “Toşkent” jangçilari kuraşni davom ettirişadi. Tez orada ittifoq samolyotlari yordamga yetib keladi va kema qutqariladi. Uni tabriklaş uçun Kavkaz fronti marşali Semen Budyoniyning şaxsan özi taşrif buyuradi.
Ammo “Toşkent” baribir çökib ketadi. 1942 yilning 2 iyulidagi Novorossiyskdagi navbatdagi jangda uning bortiga ikkita bomba töğridan töğri tuşadi. 76 dengizçi halok böladi, 77 nafari oğir yaralanadi. Kema qumlik yuzaga ötirib qolgan bölsa-da uni qutqarişning iloji bölmaydi, faqat zenit qurollarini boşqa kemaga köçirib ötkazadilar.
1944 yilga kelibgina kema suvdan çiqarib olinadi. Ammo uning ahvoli şu qadar abgor ediki, ta’mirlab ötirmay metallolomga topşirişga qaror qilinadi.
Hisob-kitoblarga köra “Toşkent” 20 ming kişi va 2,5 ming tonnadan ortiq yukni taşigan, 17 transportni himoyalab borgan, yirik kalibrda yuzdan ortiq öq uzgan, duşmanning bitta aerodromi, 13 ta samolyoti, torpedo kateri va 6 ta artilleriya batareyasini yöq qilgan.
Ğarq bölgan “Indianapolis” va 883 inson
AQŞning oğir kreyseri öz davrining haqiqiy flagmanlaridan biri edi. Lekin şunga qaramay 1945 yilning 30 iyulida yaponlar hujumi oqibati u ham suvga ğarq böladi va bu zarbalar kema bilan birga 883 kişining hayotiga yakun yasaydi. “Indianapolis” ğarq bölişi AQŞ floti tarixidagi eng yirik yöqotiş sifatida qayd etilgan.
Öşanda “Indianapolis” bajarib qaytayotgan vazifa ham juda öziga xos edi. U AQŞ tomonidan Yaponiyaga taşlangan atom bombasining juda muhim qismlarini Tinian orolidagi harbiy bazaga taşlab qaytayotgandi. Uning missiyasidan yaponlarning xabari bölganmi, yöqmi, noma’lum. Lekin Yaponiya imperiyasi flotining I-58 suvosti kemasi torpedosiga uçraydi va 12 daqiqada çökib ketadi. Bortdagi 1197 kişining taxminan 300 nafari kreyser bilan birga ğarq böladi, deyarli 880 kişi qutqaruv qayiqlarida yegulik va suvsiz oçiq ummon ustida qolişadi. 4 kunlik suziş davomida suvsizlik, gallyutsinatsiyalar va issiqdan köpçilik aqldan ozadi. Eng dahşatlisi – akulalar hujumi edi. Taxminan 60-80 dengizçi boşqalar köz öngida nahanglar tomonidan yeb ketiladi va bu raqam ham insoniyatga bir vaqtda akulalar tomonidan qilingan eng katta hujum sifatida qayd etilgan.
Faqat 2 avgustga kelibgina PV-1 Ventura samolyoti ularni topib oladi. 321 dengizçi qutqarilsa-da, ularning ham 4 nafari tez orada vafot etadi.
Yer şarining dengiz va ummonlari ostida yotgan kemalarning aniq sonini heç kim bilmaydi. Birgina Ikkinçi jahon uruşi paytida 6 mingdan ortiq harbiy va transport kemalari suv tubiga ğarq bölgan.
