Ob-havo rekordlari – Yer yuzining eng issiq joylari qayerda joylaşgan?
|23:37 / 26.07.202264 10211 min
Bir neça kundan buyon Özbekistonda anomal issiq davo etmoqda. Mamlakat iyul oyida Yer yuzidagi eng issiq hududlardan biriga aylandi. Aksariyat hududlarda havo harorati + 45, + 47 darajagaça kötarildi. Ammo bunday issiq havo rekord darajadagi harorat hisoblanmaydi.
Foto: fb.ruFoto: fb.ru
Sönggi yillarda sodir bölayotgan iqlim özgarişlari va havoga çiqarilayotgan zaharli gazlar tufayli Yer sathidagi havo harorati sezilarli oşyapti. Yer yuzasi böylab aksariyat hududlarda havo harorati odatdagidan sezilarli darajada oşmoqda. Şu jumladan, Özbekistonda ham.
Masalan, bir neça kundan buyon Özbekiston va unga tutaş davlatlar hududlarida anomal issiqlar kuzatilyapti. Havo harorati bir qança hududda + 47 darajani taşkil etmoqda. Şu sababli Özbekistondagi ayrim hududlar Yer yuzidagi eng issiq joylarga aylandi. Jumladan, 2022 yil 22 iyul kuni soat 11:00 da Navoiy viloyatining ğarbiy çöl hududi dunyoning eng issiq nuqtasi bölib turdi.
Şuningdek, şu kuni Navoiy, Buxoro va Xorazm viloyatining ba’zi kuzatuv stansiyalarida soat 13:50 va 14:50 oraliğida + 47, + 48 daraja issiq qayd etilgan. Quyida havo harorati eng issiq va sovuq bölgan hududlar hamda ob-havo harorati bilan boğliq rekordlarni keltiramiz.
Eng issiq havo harorati qayerda qayd etilgan?
Ob-havo haroratini ölçaş boşlangandan keyin Yer yuzidagi eng yuqori harorat + 56,7 daraja issiq 1913 yil 10 iyul kuni AQŞning Kaliforniya ştatidagi Ölimlar vodiysi çölida qayd etilgan.
Foto: placepic.ru
Aslida 2012 yil 13 sentabrga qadar sayyoradagi rekord harorat, +58,2 daraja issiq 1922 yil 13 sentabrda Liviya çöllaridagi Al-Aziziya qişloğida qayd etilgan deb hisoblangan. Ammo mazkur ma’lumot röyxatga olinganidan 90 yil ötib Jahon meteorologiya taşkiloti yozuvlarni çuqur tahlil qilib, harorat ölçovlari olişda xatolikka yöl qöyilganini ma’lum qildi va şu tariqa Öliklar vodiysi çölidagi harorat eng issiq havo sifatida qayd etildi.
Foto: zubiaks.weebly.com
Turli qit’alardagi eng yuqori issiq qayerlarda qayd etilgan?
Şimoliy Amerika – Öliklar vodiysi çölida + 56,7 daraja, 1913 yil 10 iyul kuni;
Afrika – Tunisning Qabiliy viloyatida + 55 daraja, 1931 yil 7 iyul kuni;
Osiyo – Kuvaytning Al-Mutriba hududida + 54 daraja, 2016 yil 20 iyul kuni;
Mavzuga oid
Avstraliya – Avstraliyaning Udnadatta şahrida + 50,7 daraja, 1960 yil 2 kuni;
Janubiy Amerika – Argentinaning Rivadavia hududida + 48,9 daraja, 1905 yil 11 dekabr kuni;
Yevropa – Gretsiyaning Afina şahrida + 48 daraja, 1977 yil 10 iyul kuni;
Antarktida – Simor orolida + 20,7 daraja, 2020 yil 9 fevral kuni;
Okeaniya – Yangi Zelandiyaning Rangiora şaharçasida + 42,4 daraja, 1973 yil 7 fevral kuni eng issiq harorat qayd etilgan.
Foto: businessvisit
Özbekistonda meteorologiya xizmati tarixi
«Özgidromet» axborot xizmatining Kun.uz’ga ma’lum qilişiça, Özbekiston hududidagi birinçi muntazam meteorologik kuzatişlar Toşkent şahrida 1867 yil sentabr oyida Toşkent observatoriya stansiyasida boşlangan.
Toşkent astronomiya va fizika observatoriyasi tez orada Turkiston ölkasi meteorologiya xizmatining yetakçi markaziga aylanadi.
1921 yil 7 may kuni observatoriyaning fizik qismi (magnit va meteorologiya boşqarmasi) va Turkiston ölkasi Gidrometeorologiya qismining meteorologiya boşqarmasi bazasida Özbekiston Gidrometeorologiya xizmati taşkil etiladi. Şu sana Turkiston meteorologiya instituti rasmiy tuğilgan sanasi etib belgilanadi.
Meteorologik kuzatuvlar:
Andijon şahrida 1882 yildan;
Nukus şahrida 1883 yildan;
Buxoro şahrida 1890 yildan;
Farğona şahrida 1880 yildan;
Jizzax şahrida 1881 yildan;
Bekobod şahrida 1910 yildan;
Quva şahrida 1911 yildan boşlangan.
Eng issiq harorat qaçon qayd etilgan?
Özbekistonda eng issiq havo harorati 1983 yil 29 iyul kuni Qizilqum çölida + 49,8 daraja va Termiz şahrida 1914 yil 21 iyun kuni + 49,6 daraja qayd etilgan.
Dunyoning ayrim davlatlarida qayd etilgan eng issiq haroratlar
– AQŞ – Öliklar vodiysi çölida +56,7 daraja, 1913 yil 10 iyul kuni;
– Kanada – Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasidagi Litton qişloğida + 49,6 daraja, 2021 yil 29 iyun kuni;
– Indoneziya – Jakarta şahrida + 37,4 daraja, joriy yil iyun oyida;
– Braziliya – Nova-Maringa munitsipalitetida, 2020 yil 5 noyabr kuni;
– Rossiya – Qalmiqiston Respublikasi + 44,8 daraja, 2010 yil 12 iyul kuni, + 45,4 daraja issiq bölgan.
Indoneziya poytaxti Jakarta şahri ham dunyoning eng issiq şaharlaridan biri hisoblanadi
Foto: mascontext.com
Eng issiq davlatlar
Eng issiq mamlakatlar reytingi ikki xil körsatkiçga köra tuziladi. Birinçisi yil davomidagi örtaça harorat böyiça, ikkinçisi harorat eng yuqori bölgan kunlarning davomiyligi böyiça.
1. Qatar
Yil davomida örtaça havo harorati eng yuqori davlatlar reytingida Qatar davlati birinçi örinni egallaydi. Bu davlatda yoz davomida örtaça harorat + 41 daraja, qişda esa + 25 daraja issiq böladi.
Foto: qatarliving
2. Botsvana
Afrikada joylaşgan bu davlatda yoz davomida örtaça harorat + 40 daraja, qişda esa + 25 daraja issiq böladi.
3. Birlaşgan Arab Amirliklari
Bu davlatda yoz davomida örtaça harorat + 37 – 40 daraja, qişda esa + 25 – 23 daraja issiq böladi.
4. Vetnam
Janubiy-Şarqiy Osiyodagi bu davlatda yoz davomida örtaça harorat + 33 daraja, qişda esa + 25 daraja issiq böladi.
5. Bahrayn
Fors Körfazida joylaşgan bu davlatda yoz davomida örtaça harorat + 33 – 40 daraja, qişda esa + 17 daraja issiq böladi.
6. Yamayka
Karib havzasida joylaşgan Yamaykada yil davomida örtaça harorat + 31 – 32 daraja issiq böladi.
7. Malayziya
Ekvatorga yaqin joylaşgan Malayziyada yil davomida örtaça harorat + 32 daraja issiq böladi.
8. Hindiston
Hindistonda yoz davomida örtaça harorat + 32 daraja, qişda esa + 16 daraja issiq böladi.
9. Indoneziya
Indoneziya ham ekvatorga yaqin joylaşgani uçun u yerda yoz davomida örtaça harorat + 31 daraja, qişda esa + 29 daraja issiq böladi.
10. Efiopiya
Efiopiyada yoz davomida örtaça harorat + 31 daraja, qişda esa + 17 daraja issiq böladi.
Foto: yandex.ru
Yer yuzasi harorati
Ma’lumki havo harorati soya joyda ölçanadi. Şu sababli quyoş nuri töğridan töğri tuşadigan aksariyat joylarda havo harorati meteorologlar ölçovidan sezilarli farq qiladi. Masalan, soya joyda havo harorati + 40 bölgan joyda quyoş nuri töğridan töğri tuşadigan joyda + 50 – 60 daraja issiq bölib ketişi ham mumkin.
Sun’iy yöldoşlar yordamida amalga oşirilgan monitoringga köra, 2010 yil 10 avgust kuni Eronning janubiy-şarqida joylaşgan çöl tepasida, dengiz sathidan 3900 metr balandlikda Yer yuzasidagi eng yuqori harorat, +70,7 daraja issiq bölgani ölçangan. Hozirça Yer sathidagi eng issiq harorat sifatida şu joy qayd etilgan.
Foto: shutterstock.com
Yer sathida juda yuqori harorat qayd etiladigan yana bir joy Xitoydagi Sinszyan-Uyğur avtonom ölkasida joylaşgan toğli hudud hisoblanadi. Qizil qum bilan qoplangan mazkur hududdagi Yer sathida NASA + 66,8 daraja issiqni qayd etgan.
AQŞdagi Öliklar vodiysi çöli ham eng issiq hududlardan biri hisoblanadi. Bu yerda Yer yuzasidagi harorat + 56,7 darajagaça çiqqan.
Şuningdek, Arabiston yarimorolidagi çöllar, Sahroyi Kabir çöllari, Eron va Markaziy Osiyodagi çöllar Yer sathi harorati juda baland bölgan hududlarga kiradi.
Bundan keyin nima böladi?
Bugun dunyodagi aksariyat iqlimşunoslar holat hozirgiday davom etaversa va atmosferaga çiqarilayotgan zaharli gazlar miqdori kamaytirilmasa ahvol yanada battar bölib boraverişi va havo harorati kötarilişda davom etişini taxmin qilişmoqda.
Jahon meteorologik taşkiloti 2022-2026 yillar içida harorat 2017-2021 yildagidan issiqroq bölişini taxmin qilmoqda. Iqlimiy me’yorning 1,5 daraja oşiş ehtimoli 2015 yilda nolga teng bölgan. Bu ehtimol 2017-2021 yillarda 10 foizga, keyingi 5 yillikda esa 50 foizga oşgani aytilmoqda.
Yana bir tarafdan dunyo davlatlari orasida havoga çiqarilayotgan zaharli gazlarni kamaytiriş masalasida birdamlik yöq.
Foto: fb.ru
Masalan, 2015 yil 12 dekabr kuni Parij şahrida ötkazilgan xalqaro anjuman yakunida Iqlim özgarişlariga qarşi Parij kelişuvi imzolangan edi. Kelişuvda barça davlatlar atmosferaga çiqarilayotgan zaharli gazlar miqdorini kamaytirişga rozi bölgandi.
Ammo oradan bir yil ötib Donald Tramp AQŞ Parij kelişuvidan çiqişini ma’lum qildi. Oradan biroz muddat ötib AQŞ kelişuvdan çiqib ketdi. Dunyodagi atmosferaga eng köp zaharli gaz çiqarayotgan AQŞning bu işi Yerda ekologik muammolarning oldini olişga qaratilgan harakatlarga jiddiy zarba berdi.
Ammo 2020 yil noyabr oyida bölib ötgan prezidentlik saylovida Tramp yutqazdi. 2021 yil yanvar oyida AQŞning yangi prezidenti Jo Bayden qasamyod qilgaç birinçi navbatda Parij kelişuviga qaytiş haqidagi qarorni imzoladi.
Parij kelişuvi havo haroratining kötarilib borişini töxtatadimi?
2020 yildan amalga kirajak Parij kelişuvini şu paytgaça dunyoning qariyb barça mamlakatlari ratifikatsiya qilgan. Unga köra, hujjatni ratifikatsiya qilgan davlatlar global iqlim isişiga qarşi amaliy harakatlarni amalga oşirişi kerak.
Bu uçun ular:
Elektr energiyasini tejaş masalasiga e’tibor berişi;
Qayta tiklanuvçi energiyani (yaşil energiya deb ataladi) işlab çiqarişga e’tiborni oşirişi;
Elektrda harakatlanuvçi transportlar sonini köpaytirişi va yana bir qator çora-tadbirlarni amalga oşirib, global iqlim isişiga qarşi kuraşiş kerak.
AQŞning Parij kelişuviga qayta qöşilişining ijobiy tomoni şundaki, bu davlat iqlim özgarişiga olib keluvçi turli zaharli gazlar va çiqindilar çiqariş hajmi böyiça dunyoda birinçi örinda turadi.
Undan keyin Xitoy va Yevropa Ittifoqi joylaşgan. Agar ular Parij kelişuvida nazarda tutilgan işlarni amalga oşirişga kirişsa holat yaxşilanib ketmasa ham, atmosferaning zaharlaniş darajasi oşmasdan bir xil turişi, hatto biroz kamayişi mumkin.
Aks holda Yerda havo harorati iqlim özgarişlari va havoga çiqarilayotgan zaharli gazlar hisobidan muttasil oşib boraveradi. Demak, barçasi insoniyatning öz qölida.
Bugun Yer yuzi duç kelayotgan global muammolarga asosan odamlarning özi sababçi bölgan. Ayniqsa, jiddiy iqlim özgarişlari va havo haroratining muttasil kötarilib borişida insoniyatning yaxşigina hissasi bor. Bugun ana şu muammolarni bartaraf etişda dunyo davlatlarining hamjihatligi zarur.
