Zaporijjyada Rossiyaga qo‘shilish bo‘yicha referendum o‘tkazishmoqchi. Bu xuddi Qrimdagidek bo‘ladimi?

Yaqinda Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy agar Rossiya bosib olingan hududlarda «soxta referendumlar» o‘tkazsa, Moskva va Kiyev o‘rtasidagi muzokaralarni unutish kerakligini aytgandi. Ertasi kuni Kreml kutilganidek javob qaytardi. Keyin esa Zaporijjya oblastining bosib olingan hududlarida rus armiyasi tomonidan tashkil etilgan ma’muriyat rahbari Yevgeniy Balitskiy bayonot berdi.

Zaporijjya janubi hozirda Rossiya bosqinchi kuchlari tomonidan nazorat qilinyapti. Zaporijjya AES ham shu yerda joylashgan bo‘lib, so‘nggi kunlarda uning hududi o‘qqa tutilmoqda va jang qilayotgan tomonlar bir-birini «yadro terrorizmi»da ayblamoqda. Bunday vaziyat ekspertlar va Xalqaro atom energetikasi agentligi rahbariyatini tashvishga solmoqda.

Harbiy ekspertlar fikricha, aynan shu yerda, Ukraina janubida urushning keyingi bosqichidagi asosiy voqealar yuz beradi.

«Ukraina tarkibidan abadiy chiqish»?

O‘zini «Zaporijjya oblasti rahbari» deb e’lon qilgan Yevgeniy Balitskiy Melitopol shahrida (Rossiya nazorati ostidagi hudud) bo‘lib o‘tgan «Biz Rossiya bilanmiz» forumida hududning Rossiya «tarkibiga kirishi» bo‘yicha refrendum o‘tkazish haqidagi farmoyishni imzoladi.

«Zaporijjya yerlari Ukraina tarkibini abadiy tark etadi. Hudud Rossiya bilan birlashish yo‘lini belgilab oldi va ortga qaytish bo‘lmaydi», degan edi avvalroq bosqinchilar ma’muriyatida bosh kengash a’zosi lavozimini egallagan Volodimir Rogov.

Zaporijjya oblasti (Ukraina) ma’muriyati raisi Aleksandr Starux hozircha bu tashabbusga izoh bermadi.

23 iyul kunidan mintaqaning Rossiya nazorati ostidagi hududida referendum o‘tkazish uchun saylov komissiyasini tuzishga kirishdilar. Buning uchun bosqinchi hokimiyat Rossiya Federatsiyasi Markaziy saylov komissiyasidan yordam so‘ramoqchi.

Rossiya rasmiylari referendum kuzda bo‘lib o‘tishini ta’kidlamoqda, biroq aniq sana aytilmagan. Xerson oblasti va o‘zini o‘zi mustaqil deb e’lon qilgan «LXR» va «DXR»da ham «ovoz berish»ga tayyorgarlik ko‘rilmoqda, biroq u yerda ham sana noma’lum.

Ilgari Kremlda «referendumlar» kontekstida «xalq respublikalari» mustaqilligini tan olish haqida gap ketgan. Aynan shunday iltimos bilan Donbassning ikki «respublikasi» rahbarlari Denis Pushilin va Leonid Pasechnik 21 fevral kuni Putinga murojaat qilishgandi. Ikkalasi ham Putindan suverenitet va mustaqillikni tan olishni hamda «LXR» va «DXR» bilan Rossiya o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risida shartnoma tuzish imkoniyatini ko‘rib chiqishni so‘ragandi.

Zaporijjya oblasti misolida esa «referendum» tashkilotchilarining so‘zlariga qaraganda, mintaqaning Rossiyaga qo‘shilishi haqida gap ketmoqda. Hudud markazi Zaporijjya shahri va mintaqaning katta qismi hamon Ukraina qo‘l ostida ekani hisobga olinsa, bosqinchilar bu jarayonni qanday tashkil etishi hozircha noaniq.

«Qrimning noyob tajribasi»

Ehtimol bu savolga javob RF Federatsiya Kengashi xalqaro ishlar bo‘yicha qo‘mitasi raisining birinchi o‘rinbosari Vladimir Jabarovning so‘zlarida bo‘lishi mumkin. U Zaporijjyada referendum o‘tkazish uchun «oblastning butun hududi neonatsistlardan xalos bo‘lishi kerak» degan edi.

«Xalqaro hamjamiyatning munosabati salbiy bo‘ladi. U har doim salbiy bo‘lib kelgan. Qrim bilan ham vaziyat xuddi shunday edi», deydi u. Biroq, bu rossiyalik senatorni bezovta qilmaydi: «Ammo biz rus dunyosini asl chegaralariga qaytaryapmiz. Xalqaro hamjamiyatning munosabati ikkinchi darajali».

Xerson va Zaporijjya oblastlarining bosqinchi hukumati yoz boshida Rossiyaga qo‘shilish bo‘yicha referendumlar haqida gapira boshladi. Ularning ta’kidlashicha, bunday referendumlar g‘oyasini Rossiya prezidenti ma’muriyatining birinchi o‘rinbosari, Ukrainaning Rossiya tomonidan bosib olingan hududlari kuratori hisoblangan Sergey Kiriyenko qo‘llab-quvvatlamoqda.

Federatsiya Kengashining Qrim bo‘yicha vakili Olga Kovitidi 8 avgust kuni o‘zining telegram-kanalida ta’kidlaganidek, «mintaqani umumrossiya makoniga integratsiya qilish bo‘yicha Qrimning noyob tajribasi ozod qilingan hududlarda ham talabga ega. Bu masala Zaporijjya va Xerson viloyatlari bilan cheklanib qolmaydi».

Darhaqiqat, Qrim o‘zini kuttirib qo‘ymadi. «Ishonchim komilki, referendum xalqning xohish-irodasini rasman tasdiqlaydi. Mening topshirig‘im bilan Sevastopol vakillaridan iborat jamoa hozi Zaporijjyada bo‘lib, bu tarixiy voqea – xalq irodasini tashkil etishga yordam bermoqda. Sevastopol 2014 yilda bu yo‘lni bosib o‘tgan edi, tajribamiz bilan bajonidil o‘rtoqlashamiz», dedi Sevastopol gubernatori Mixail Razvozjayev.

Annexia qilingan Qrim 2014 yilda o‘tkazilgan referendum natijalariga ko‘ra, Moskva tomonidan Rossiya hududi deb e’lon qilingandi. Uning qonuniyligi dunyoda deyarli hech kim tomonidan tan olinmagan. Ukraina Qrimni «vaqtincha bosib olingan hudud» deb ataydi.

«Meduza» nashrining yozishicha, bosib olingan hududlarda Kreml buyurtmasiga binoan o‘tkazilgan so‘rov shuni ko‘rsatdiki, respondentlarning atigi 30 foizga yaqini Rossiyaga qo‘shilishni qo‘llab-quvvatlagan.

Avvalroq BBC bu hududlarning qo‘shib olinishi haqida Kreml hali bir qarorga kelmaganini yozgan edi. Biroq Moskva va bosib olingan hududlardagi so‘nggi bayonotlar Kremlning bu g‘oyaga tobora ko‘proq moyilligini anglatishi mumkin.

«Rossiya, albatta, aldashga harakat qiladi»

«Agar bosqinchilar soxta referendumlar yo‘lidan borsa, ular o‘zlari uchun Ukraina va erkin dunyo bilan muzokara o‘tkazish imkoniyatlarini yopadilar, vaholanki, bu Rossiya tomoniga qachonlardir kerak bo‘ladi», dedi Ukraina prezidenti Zelenskiy.

«Men juda oddiy narsani aytmoqchiman: bosqinchilarga niyatini amalga oshirishda har qanday yo‘l bilan yordam beradigan har bir kishi javobgarlikka tortiladi. Ular Ukraina oldida javob beradilar», - deb qo‘shimcha qildi u.

Bunga javoban, Kreml ehtimoliy referendumlar o‘tkazilishi mintaqa aholisining rejalariga kirishini aytdi. «[Ukraina rahbariyati] o‘z fuqarolariga murojaat qilib, nega ularning ko‘pchiligi mamlakatda yashashni istamayotganini so‘rashi kerak», dedi Putinning matbuot kotibi Dmitriy Peskov.

Keyinchalik, Zelenskiy ma’muriyati Kiyev va Moskva o‘rtasidagi muzokaralarni qayta boshlash mumkinligini aytdi, ammo bu faqat Rossiyaning bir necha muhim taktik mag‘lubiyatlaridan so‘ng ro‘y berdi. Aks holda Kreml aldashga harakat qiladi.

«Bugungi kunda Rossiya bilan kelishuvga erishib bo‘lmaydi. Rossiya, albatta, rad etadi yoki shartnoma imzolayotgan tomonlarni aldashga harakat qiladi.

U o‘zining ekspansionistik imkoniyatlaridan to‘liq foydalanadi va Ukraina uchun nomaqbul bo‘lgan status-kvoni olg‘a surmoqchi. Shuning uchun ham Rossiya bilan muzokaralar jarayoni [armiyasining] bir necha muhim taktik mag‘lubiyatlaridan keyin boshlanishini tushunish kerak», dedi prezident devonxonasi rahbari maslahatchisi Mixail Podolyak Le Figaro nashriga bergan intervyuda.

Zaporijjya AES: «Juda yuqori xavf ostidagi vaziyat»

Zaporijjya AES urush boshida, mart oyida rus harbiylari tomonidan qo‘lga olingan, ammo ukrainalik xodimlarini saqlab qolgan edi.

Dam olish kunlari Kiyev va Moskva bir-birini atom elektr stansiyasini o‘qqa tutishda aybladi.

Sheffild universitetining yadro materiallari parchalanishi bo‘yicha mutaxassisi, professor Kler Korkhillning so‘zlariga ko‘ra, Zaporijjya AES atrofida qanchalik ko‘p raketa va minalar otilgan bo‘lsa, «radiatsiya tarqalishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan o‘ta og‘ir oqibatlar» xavfi shunchalik yuqori bo‘ladi.

Korkhill buni «juda yuqori xavf ostidagi vaziyat» deb ataydi. Uning eng katta tashvishi raketalarning muhim infratuzilmani ishdan chiqarishi xavfi bilan bog‘liq. Agar bu sodir bo‘lsa, reaktorning faol hududida muntazam aylanib turadigan suv uni sovita olmay qoladi.

«Eng yomon ssenariy – sovituvchi suyuqlik yo‘qolishi bilan bog‘liq avariya. Fukusimada aynan shunday bo‘lgan edi», deb tushuntirdi ekspert.

Biroq, ekspertning ta’kidlashicha, jiddiy avariya ehtimoli aniq emas, reaktorlarning o‘zi esa qattiq mustahkamlangan: ular hatto raketaning to‘g‘ridan to‘g‘ri zarbasiga ham bardosh berishi kerak.

Xalqaro yadro energiyasi agentligi (MAGATE) rahbari Rafael Grossi yaqinda atom elektr stansiyasidagi vaziyat «butunlay nazoratdan chiqib ketgani»ni aytgandi. Uning so‘zlariga ko‘ra, atom elektr stansyalarining xavfsiz ishlashi tamoyillari buzilgan va vaziyat «o‘ta xavfli».