Vaqf – rivojlaniş uçun iqtisodiy kuç. Özbekiston undan qanday foydalanyapti?
|20:10 / 08.10.202217 63310 min
Islom ijtimoiy moliyasi institutlaridan biri bölgan vaqfning jamiyat barqarorligini ta’minlaşda, boyliklarni adolatli taqsimlaşda muhim örni bor. Ammo uning qonunçilik asoslari yaratilmasa, boşqaruv samarasiz bölsa – rivojlanmaydi.
Islom ijtimoiy moliyasi institutlaridan biri bölgan vaqfning jamiyat barqarorligini ta’minlaşda, boyliklarni adolatli taqsimlaşda muhim örni bor. Ammo uning qonunçilik asoslari yaratilmasa, boşqaruv samarasiz bölsa – rivojlanmaydi.
Vaqf asrlar davomida Islom olamida özining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati bilan aholining turmuş darajasini yaxşilaş, yordamga muhtoj qatlamini himoya qiliş hamda zaruriy infratuzilmalarni yaratişda muhim örin egallab kelgan. Vaqf insonlar örtasida boyliklarni adolatli taqsimlaydigan, jamğarma va investitsiyalarning özaro hamkorlikdagi uyğunlaşgan harakatini inson manfaati uçun safarbar qiladigan adolatli mexanizmidir.
Vaqf – ijtimoiy moliya tizimi
Şariatda vaqf bu – öz boyligining bir qismini naqd pul yoki naqd bölmagan (mulkiy vosita kabilar) holatda Alloh yölida ixtiyoriy, doimiylikka, qaytarib bölmaydigan qilib bağişlaşdir. Yana ta’kidlanadiki, u vaqf bölgandan keyin heç qaçon hadya qilinmaydi, meros qilib olinmaydi, sotilmaydi va vaqfning asosi buzilmagan holda qoladi. U Allohniki, undan keladigan manfaatlar (foydalar) insonlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotini yaxşilaş uçun safarbar qilinadi. Mulkini Alloh yölida vaqf (sadaqai joriya) qilgan inson bu dunyo va oxiratda uning savobidan, yaxşiligidan barhamand bölib turadi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan vaqf – vaqf mulklaridan aholi ehtiyoji uçun foydalaniş va uni eng samarali, foydali halol investitsiyalarga yönaltirgan holda olinadigan daromadlarni aholi farovonligini ta’minlaşga işlatişdan iborat. Vaqf – jamiyatni ösiş va farovonlikka olib boradigan iqtisodiy kuçga ega bölgan ijtimoiy moliya tizimi hisoblanadi
“Endowment” – vaqfdan nusxa olingan ta’lim fondi
“Endowment” deb nomlanadigan Ğarbning fondlari vaqfdan andoza olgan bölib, uşbu fondlar ta’limni qöllab-quvvatlaş va dunyo böylab iqtidorlarni jalb qiliş böyiça işlaşadi va milliardlab mablağga ega.
AQŞdagi ba’zi universitetlarning “Endowment” (vaqf) fondlari tomonidan moliyalaştirilişi hajmi quyidagiça:
Harvard University (MA) – 53,200,000,000 dollar;
Yale University (CT) – 42,300,000,000 dollar;
Stanford University (CA) – 37,800,000,000 dollar;
Princeton University (NJ) – 37,000,000,000 dollar;
Mavzuga oid
Massaçusets Institute of Technology – 27,400,000,000 dollar;
University of Pennsylvania – 20,500,000,000 dollar.
Hozirgi kunda vaqfning iqtidorli, şu bilan birga yordamga muhtoj yoşlarni qöllab-quvvatlaş böyiça erişilayotgan yutuqlarni Buyuk-Britaniya, Malayziya, Indoneziya, Turkiya va boşqa davlatlarda köriş mumkin. Bu vaqflar asosan ta’limga xayrixoh şaxslar va xususiy sektor vakillari tomonidan şakllantirilgan.
Talabaga kredit beriş – kelajagini xavf ostiga qöyiş
Har xil imtiyozli va imtiyozsiz ta’lim kreditlarini beriş orqali yordamga muhtoj talabalarning kelajagini moliyaviy xavf ostiga qöyiş mumkin. Şuning uçun, vaqf kabi xayriya fondlarini rivojlantiriş, vaqf mulkçiligini joriy etiş orqali yanada samarali, barqaror natijalarga erişsa böladi.
Dunyo mamlakatlari vaqfdan qanday foydalanyapti?
Vaqf nafaqat ta’lim, balki jamiyatdagi boşqa ehtiyojlarni ta’minlaş orqali davlat budjeti xarajatlarini qisqartirişda muhim örin tutadi. Masalan, Turkiyadagi “Sabanji” korporativ vaqfi 120 ga yaqin institutlar, 80 yaqin köp qavatli aholi turar joy binolari, maktablar, talabalar turar joyi, soğliqni saqlaş maskanlari, madaniy markazlar, kutubxonalar, sport majmualari va boşqa köplab ijtimoiy tuzilmalarni barpo qilgan. Har yili 1300 nafardan ortiq talabaga ta’lim grantlari beradi.
Hindistondagi oilaviy “Hamdard” (Hamdard National Foundation) vaqf fondi mamlakatdagi eng yirik soğliqni saqlaş markazlariga ega. Şu bilan birga “Robiya” qizlar maktabi, “Hamdard” xususiy va “Hamdard” umumta’lim maktablarini oçgan. Şu bilan birga, yoşlarni iş bilan ta’minlaşga kömaklaşadi.
Malayziyadagi “An-Nur” korporativ vaqf fondi tomonidan 35 ta masjid, yirik savdo markazlari, bir neçta “An-Nur” klinikalari qurilgan, uşbu klinikalarda kambağal aholi vakillari nominal 5 ringgit (taxminan 1 dollardan ortiq) evaziga saviyali doktorlar va hamşiralar tomonidan körsatiladigan muolajalarni(dorilar bilan birga) oladi. Köpçilik kambağallar vaqf fondi mablağlari hisobidan davolanadi. Uşbu klinikada 2009 yilda 500 mingdan oşiq mijoz davolangan, şundan 28 mingtasi boşqa din vakillari hisoblanadi.
Vaqfning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi örni borasida köplab misollar keltiriş mumkin.
Yillar davomida yöqotilgan vaqf mulkçiligi
Vaqf mulkçiligi çor hukumatining bosqiniga qadar mavjud uçta xonlikda muhim ijtimoiy-iqtisodiy örin tutgan: masjidlar obod qilingan, ilm talabida bölganlar qöllab-quvvatlangan, yordamga muhtoj aholiga kömak berilgan, hovuzlar va köpriklar barpo qilingan. Vaqf uçun yerlar, karvonsaroylar, dökonlar, hammomlar, tegirmonlar, juvozxonalar va boşqa foyda keltiruvçi köçmas mulklar, naqd pul va kitoblar boylar, amaldorlar va oddiy insonlar tomonidan berilgan.
Ammo sekin-asta, yillar davomida vaqf mulkçiligi yöqolib borgan va oxir oqibat batamom yöq bölgan.
“Vaqf” bor, lekin uning huquqiy asosi yöq
Vaqfning mavjud imkoniyatlardan va uning ijtimoiy-iqtisodiy samarasidan jamiyat farovonligi uçun foydalaniş bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Prezidentning 2018 yil 16 apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi farmoni bilan “Vaqf” fondi taşkil etildi. Uşbu farmonga asosan Özbekiston musulmonlari idorasi huzurida “Vaqf” xayriya jamoat fondi taşkil etilib, unga tarixiy-me’moriy ahamiyatga ega ziyoratgohlarni saqlaş, ta’mirlaş, obodonlaştiriş, ularning infratuzilmasini yanada rivojlantiriş, yurtimizdagi muqaddas ziyoratgoh va qadamjolarning musulmon dunyosidagi nufuzini yanada oşiriş, bu maskanlarga mahalliy va xorijiy fuqarolarning ziyoratlarini uyuştiriş, ziyoratçilar uçun zarur şaroitlar yaratiş hamda masjidlar va ziyoratgohlar xodimlarini, xususan imom-xatiblar, imom noiblari, mutavallilar, muazzinlarni moddiy va ijtimoiy qöllab-quvvatlaş belgilab berildi.
Fond tasarrufida 189 ta ziyoratgoh bölib, ularni qayta ta’mirlaş, obodonlaştiriş, ziyoratçilarga şaroitlar yaratiş hamda boşqa harajatlar uçun 2018 yilda 1,5 mlrd söm, 2019 yilning yanvar-may oylarida 6,5 mlrd söm sarflangan.
Albatta, bu amalga oşirilayotgan işlarning barçasi tahsinga sazavor, çunki yillar davomida bu narsalarga jiddiy e’tibor berilmadi. Ammo şu örinda bir neçta savol tuğiladi: “Vaqf” fondi bularni nimaning hisobidan moliyalaştiradi? Masjidlardan tuşgan hayriya mablağlari hisobigami? Bu mablağlar yana öşa masjid va madrasalarning yoki boşqa ziyoratgohlarning ehtiyojlari uçun sarflanadimi? Mablağlar yetarli bölmaganda budjetdan mablağ ajratiladimi?
Bu kabi moliyaviy ehtiyojlarni ta’minlaş uçun vaqfning aynan öz imkoniyatlaridan töla-tökis foydalanişi muhim. Buning uçun esa respublikada vaqf qonunçiligini joriy qiliş orqali uning huquqiy asoslarini yaratiş zarur.
Qonunçilikda aks etiş zaruriyati
Bugungi kunda “Vaqf” xayriya fondi jamotçilik taşkiloti bölgani uçun uning faoliyati “Nodavlat notijorat taşkilotlar töğrisidagi” hamda “Jamoat fondlari töğrisidagi” qonunlar bilan tartibga solinmoqda.
Xalqaro tajribada esa vaqfni şakllantiriş, tartibga soliş va uni boşqariş maxsus vaqf mulkçiligi qonunçiligi bilan tartibga solinadi. Çunki qonunçilikda vaqf mulkining (köçar va köçmas mulklar) şakllanişi, ularni jismoniy va yuridik şaxslardan qabul qiliş, tasarruf etiş, uni himoya qiliş tartiblari mukammal körsatilgan holda qonunçilikda mustahkamlaş zarur.
Özbekistonda nafaqat vaqf mulkçiligi böyiça qonun işlab çiqiş, balki aholi örtasida tarğibot işlarini amalga oşiriş ham zarur. Vaqfning rivojlanişi öz navbatida kelgusida oçilişi kutilayotgan islomiy bank darçalarining halol moliyaviy resurslar bilan ta’minlanişida ham muhim örin tutadi.
Özbekiston Respublikasi Hukumati va Islom taraqqiyot banki örtasida 2020 yilda “Özbekistonda vaqflarni rivojlantiriş töğrisida”gi texnik kömak uçun grant kelişuvi imzolangan bölişiga qaramasdan, bu borada biror iş amalga oşirilayotgani yoki mazkur vazifani bajariş uçun ma’sul vazirlik va idoralar belgilangani haqida oçiq ma’lumotlar mavjud emas.
Mamlakatni rivojlantiriş faqat budjet mablağlari evaziga emas, balki köngilli ajratmalarga asoslangan içki potensialni işga tuşiriş, uni rivojlantiriş orqali böladi. Ijtimoiy-iqtisodiy xarajatlarni faqat budjet mablağlari orqali – ortiqça taşvişlarsiz hal qiliş doim ham mamlakat istiqboli uçun foydali emas.
Vaqf kabi islomiy ijtimoiy moliya tizimining rivojlanişi budjet xarajatlarini kamaytiriş bilan birga aholiga solinadigan soliqlarning bosqiçma-bosqiç kamayişi uçun ham omil hisoblanadi.
Vaqf mulkçiligining qonuniy asoslari yaratilişi va keng tarğiboti himmatli, sahiy insonlarimizning öz boyliklari va mablağlarini ikki dunyo saodati uçun yaxşilik yölida safarbar qilişlari uçun zamin yaratadi. Ajab emaski, bugungi kunda ilm talabida bölgan talabalarimiz uçun muammoli bölib turgan turar joy binolari vaqflar evaziga öz yeçimini topsa.
Iskandar Tursunov,
INCEIF Islom moliyasi xalqarota’lim universiteti magistranti, Islom moliyasi mutaxassisi.
