Turkiy davlatlar uçun yagona alifbo: Özbekiston qanday yöl tutişi kerak? - Uluğbek Hamdam bilan suhbat

Agar şunday bölsa, bugungi özbek yozuvçilarining asarlarini  tarjima qilişga hojat qolmaydi. Turkiy tildan xabardor bölgan qardoş xalqlar bemalol öqib tuşuna oladi. Qardoş xalqlar alifbo turliça bölgandan keyingina Abdulla Oripov va Erkin Vohidov asarlarini tarjima qila boşlaşdi. Bundan taşqari, alifbo har xil bölişi ortidan xalqlar örtasidagi munosabatlar ham qiyin bölib qoldi. Tuşuniş muşkullaşdi. Alifbo birligi haqida gapirganda yana bir masala yuzaga çiqadi. Bu yerda qanday alifbo bölişi va qaysi tilning xususiyatlarini qamrab olişi alohida masala sifatida örganişni talab qiladi.

— Mana şu ğoya bugun turkiy davlatlar örtasida qaysi bosqiçda muhokama qilinayotganligidan xabardormisiz?

— Afsuski, bundan xabardor emasman. Lekin tarixda örta turk tilini joriy qiliş borasida iş olib borilganidan xabardor edim. Bunga oid luğatlar ham taşkil qilingan edi. Demak, bu masalaga uriniş, yangilik emas va ançadan beri diqqat markazda turibdi.

— Turli manbalar asosida bilişimça, bu Turkiy davlatlar yiğilişining bitta bölimida taşkil etilgan yiğinda muhokama qilingan va bu yiğilişda Özbekiston vakillari iştirok etmagan. Lekin bu masalani biznikilar jiddiy kuzatib bormoqda. Agar bu masala yuzasida jiddiy muhokamalar boşlanadigan bölsa, Özbekiston qanday pozitsiyada turişi kerak?

—  Bunga har bir qardoş xalq va özbeklar ham öz til xususiyatlaridan kelib çiqib harakat qiladi deb öylayman va bu töğri. Çunki bizdagi bor tovuşlar boşqa xalqlar alifbosida uçramasligi mumkin. Biz esa öz alifbomizning barça xususiyatlarini tatbiq etadigan til bölişini xohlaymiz. Aynan şu yerda ziddiyatlar kelib çiqişi mumkin. Masalan, bizda –q va -ng tovuşlari bor. Hozirgi turk alifbosida esa bu tovuşlar aks etmagan. Ammo bu xalq tilida saqlanib qolgan. Biz bu tovuşlarni olib kirişni xohlaymiz, ular esa özlarinikini taklif etişadi.

Bu masalada şoşmaşoşarlikka yöl qöyib bölmaydi. Bir qarorga kelişdan oldin tilşunos olimlar va ziyolilar bilan maslahatlaşib, köp ğoyalar örtaga taşlanib, ma’lum bir xulosalarga keliş kerak. Agar közlangan maqsad tor doirada va faqat hukumat vakillari örtasida amalda böladigan alifbo böladigan bölsa, bu özini oqlamasligi mumkin. Til qaçon yaşaydi, qaçonki, unda xalq gapirsa, unda yozadigan adiblar bölsa, yaşab keta oladi.

—  Yozuvni birlaştiriş faqat yaxşilikka xizmat qiladi deyapsiz, lekin yuzaga kelişi mumkin bölgan muammo va ziddiyatlar ham mavjudligini unutmasligimiz kerak. Masalan, bugungi kunda Rossiya-Ukraina uruşida qaysidir jihatlardan Rossiyani qöllab-quvvatlayotgani hamda buning uçun ğarb bilan tez-tez ziddiyatlaşayotgani fonida bu balki Turkiyaning biz ham kamçilik emasmiz, degan maqsadda kötarayotgan masalasi bölişi ham mumkin?

— Albatta, bu borada siyosatçilarimiz ham çuqurroq tahlillar qilişi kerak. Kengroq örganiş lozim. Bu alaloqibat özbek xalqining zarariga işlamasligi kerak. Ma’lum bir qadamdan keyin biz uçun katta zarbalar bölmasligi lozim. Şunga qaramasdan, alifbo masalasiga iqtisod ham, siyosat ham aralaşadi. Ammo hammasini bir çetga surib, tasavvur qilib köring. Turkiy xalqlarning yaxlit bir alifbosi bölsa va bu har bir turkiy xalqning alifbosini qamrab olsa, tarjimaga deyarli hojat qolmaydi. Faqatgina talaffuzda tovuşlar turliça bölgani uçun turkiy xalqlarni tuşunmaymiz. Aslida, fe’l va otlarimiz bir. Şuning uçun siz nazarda tutgan tomonlarni ham örganib köriş kerak. Ammo bu baribir yaxşi ğoya.

— Hukumat qaroriga köra, 2023 yil 1 yanvardan boşlab iş yuritişda töliq lotin yozuviga ötiş tartibi belgilangan. Ammo yil oxirlayotganiga qaramasdan hukumatda ikkilanişlar, harakatsizlik borga öxşaydi. Negadir, bu masala doim ortga surib kelinyapti. Siz bu keçiktirişdan kim nima yutqazyapti deb hisoblaysiz?

— Agar bu masala Bursada ötgan konferensiyaga boğliq bölmasa, nisbatan mukammallaştirilgan lotin alifbosiga ötiş ğoyasini paysalga solmasdan, qabul qiliş kerak deb hisoblayman. Çunki haligaça ikki alifboda yozyapmiz. Qolaversa, lotin alifbosida yozayotganlar yil sayin ortib bormoqda. Çunki eski alifboda ançayin xatolar bor. Bekorga hukumat bu masalani örtaga taşlamadi. Çunki u mukammal emas. 1929 yillarda qabul qilingan lotin alifbosi keyin qabul qilinganiga nisbatan aniqroq edi. U yerda bir tovuşni ikki harf ifoda etmas edi. Biz turklardan olyapmiz degan masalani şunday qöyişdiki, bu özlarining izzat-nafsiga tekkandek böldi. Aslida bu masala avvaldan bizda kötarilgan va mavjud bölgan. Birinçidan, biz ulardan olayotganimiz yöq. Ikkinçidan, agar töğri böladigan bölsa, ulardan nega olmasligimiz kerak? Olamiz. Qolaversa, biz qardoş xalqmiz. Töğri variant u yerda bölsa, har qanday xalqdan oliş mumkin. Örganişning aybi yöq. Agar kelajagimiz, bugunimiz va mamlakatimiz rivojiga xizmat qiladigan bölsa, har qanday ğoyani olib, tatbiq etişdan ikkilanmaslik kerak. Bir paytlar Şarq butun dunyoga sivilizatsiya bergan bölsa, keyingi 600 yilda dunyo xalqlari ğarb sivilizatsiyasi ortidan ketmoqda.

— Bu masala nima uçun keçikyapti, degan savolni örtaga taşlasam, kirillda işlab örgangan mansabdorlar orasida biz maydonni böşatgandan söng, yoşlar qaysi alifboga ötsa ötaversin, degan qaraş bordek tuyuladi. Buni rasmiy, norasmiy manbalar orqali eşitib qolamiz. Bunga qanday qaraysiz?

— Bu juda sodda qaraş bölar edi. Hukumatda imkon yöq deb öylaysizmi? Lotinda töğri variantni bersin-da, öqib-işlaş uçun yoniga kirillni ham bersin. Katta avlodni qiynaş şart ham bölmaydi. Bu juda oson. Agar öşa mansabdorning ğoyalari zör bölsa va u hukumatga kerak bölsa, unga ikki tilda tayyorlab bering. Heç narsa qilmaydi. Bu inson omili. Biz unga jamiyatga berayotgan foydalari orqali baho berişimiz kerak.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Nuriddin Nursaidov.