Rossiya dunyoni qörqitmoqçi bölayotgan «iflos bomba» nima va bu xavf qançalik katta?
|23:46 / 26.10.202264 50611 min
Sönggi kunlarda Ukraina «iflos bomba»ni qöllaşga tayyorgarlik körayotgani va bunda Rossiyani ayblamoqçi ekani haqida köplab rossiyalik siyosatçilar va harbiylar gapirmoqda.
Rossiya mudofaa vaziri Sergey Şoygu AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya va Turkiyadagi hamkasblariga, Boş ştab boşliği Valeriy Gerasimov esa Buyuk Britaniya mudofaa ştabi boşliği Entoni Radakin va AQŞ ştab boşliqlari birlaşgan qömitasi raisi Mark Milliga qönğiroq qildi.
Duşanba kuni Radiatsiya, kimyoviy va biologik mudofaa qöşinlari boşliği, general-leytenant Igor Kirillov brifing ötkazdi va unda voqealar rivoji qanday bölişi mumkinligini bayon qildi.
Rossiya harbiylari da’vosiga köra, bombani tayyorlaş uçun kerak bölgan materiallarni Ukrainaning uçta atom elektr stansiyasidan, şuningdek, hozirda faoliyati töxtatilgan Çernobil atom elektr stansiyasidan, radioaktiv çiqindilarni utilizatsiya qiliş joylaridan, kimyo va atom sanoati korxonalaridan oliş mumkin.
«Şu bilan birga, Ukrainada ilmiy baza ham bor, bu – Xarkiv fizika-texnika instituti bölib, uning olimlari SSSR yadro dasturida iştirok etgan. Hozir u yerda turli eksperimental obektlar, şu jumladan «Uragan» termoyadro uskunasi işlayapti. Bundan taşqari, Kiyevdagi Milliy fanlar akademiyasi qoşida Yadro tadqiqotlari instituti ham faoliyat yurityapti. U yerda yuqori faollikdagi radioaktiv materiallar yordamida VVR-M reaktorida tadqiqotlar olib borilmoqda», — dedi Kirillov.
Rossiyalik harbiylarning sözlariga köra, «Ukrainaning ikki taşkiloti «iflos bomba»ni yaratiş böyiça aniq körsatmalar olgan. Işlar yakuniy bosqiçda».
Mudofaa vazirligi özidagi ma’lumotlarga havolalardan boşqa heç qanday dalilni keltirmadi.
BBC muxbiri Stiv Rozenbergning uşbu ayblovlarga dalillarni taqdim etiş haqidagi söroviga Taşqi razvedka xizmati rahbari Sergey Narişkin umumiy iboralar bilan javob qaytardi.
Uning sözlariga köra, «Ukraina prezidenti Zelenskiy Myunxendagi xavfsizlik konferensiyasida nutq sözlagan 19 fevral kunidan boşlab, insoniyat Kiyev rejimining yadro quroliga ega böliş istagini körib kelmoqda, öşa paytdayoq uning yadro quroliga ega böliş ambitsiyalari ayon bölgan edi».
Mavzuga oid
Rossiya Ukrainani «iflos bomba» yaratişga urinişda birinçi marta ayblayotgani yöq. Masalan, fevral oyi oxirida rus armiyasi Ukrainaga bostirib kirganidan söng, bu mavzu Rossiya matbuotida faol muhokama qilindi.
Ukrainada «iflos bomba» yoki hatto yadro quroli yaratilişi mumkinligi haqidagi maqolalar avval ham matbuotda paydo bölgan. Masalan, 2014 yil 17 sentabrda «Izvestiya»da e’lon qilingan maqola «Ukraina 10 yil içida yadroviy bomba yaratişi mumkin» deb nomlanadi, unda mutaxassislar «iflos bomba»ni ham muhokama qilişgan.
Ammo öşa paytda ham asosiy dalillar qandaydir maxfiy ma’lumotlarga havola yoki TV, matbuotda çiqiş qilgan yoxud ijtimoiy tarmoqlarda postlar yozgan turli şarhlovçilarning sözlari edi.
Hozirça Ukrainada yadroviy yoki radiologik qurollar, şu jumladan «iflos bomba» paydo bölgani haqidagi aniq dalillar e’lon qilinmadi.
Ukrainaning reaksiyasi
Ukraina «iflos bomba» yaratişga uriniş haqidagi Rossiyaning ayblovlarini rad etdi.
«Birinçidan, Ukraina [Yadro qurolini tarqatmaslik töğrisidagi] şartnomaning sodiq a’zosi: bizda heç qanday «iflos bomba» yöq va unga ega bölişni ham rejalaştirmayapmiz. Ikkinçidan, rossiyaliklar köpinça özlari rejalaştirayotgan narsada boşqalarni ayblaydilar», deb yozdi taşqi işlar vaziri Dmitro Kuleba 23 oktyabr kuni ijtimoiy tarmoqda.
24 oktyabr kuni Kuleba Atom energetikasi böyiça xalqaro agentlik boş kotibi Rafael Grossiga murojaat qilib, Rossiya tomonidan «iflos bomba» yaratilayotgan obektlar deb tavsiflangan joylarga zudlik bilan mutaxassislarni yuborişni söradi.
«U rozi böldi. Rossiyadan farqli ölaroq, Ukraina şaffof bölgan va şunday bölib qoladi. Bizda yaşiradigan heç narsa yöq», deb yozdi Kuleba ijtimoiy tarmoqda.
Şuningdek, Kuleba AQŞ Davlat kotibi Entoni Blinken bilan ham suhbat ötkazdi va rossiyaliklar Ukrainani özlari işlatmoqçi bölgan taqiqlangan qurollardan foydalanganlikda ayblaşi mumkinligini ta’kidladi.
«Iflos bomba» radiologik qurolning bir turi, ommaviy qirğin qurolidir. Yadro qurollari kabi unda radioaktiv materiallardan foydalaniladi.
«Iflos bomba»ning asosiy oddiy öq-dori bölgani tufayli portlaş ham odatiy portlaşdek böladi.
Foto: Getty Images
Biroq, yadroviy qurol atomlar yadrosining parçalaniş energiyasidan foydalanadi, uning oqibatida halokatli zarba tölqini, elektromagnit impuls, yoruğlik nurlanişi, radiatsiya va radioaktiv ifloslaniş paydo böladi. Yadro quroli murakkab mexanizm bölib, uni faqat bir neça davlatlar yarata oladi.
Radiologik qurollar faqat bitta zararli omildan foydalanadi – radioaktiv ifloslaniş. Bunday qurollar radioaktiv moddalarni yer yuzasiga va atmosferaga tarqatadi, keyinçalik ular havo, suv va tuproqni ifloslantiradi.
Radiologik qurollar bir neça turda bölişi mumkin, ba’zida ular yadroviy reaksiyadan foydalanadi va juda murakkab tuzilmaga ega. Ba’zi radiologik öq-dorilar nisbatan sodda. Masalan, radioaktiv moddani purkaş uçun möljallangan moslama yoki «iflos bomba» şunday qurol vazifasini bajarişi mumkin.
«Iflos bomba» qurilmasi turliça bölişi mumkin, ammo işlaş prinsipi nisbatan bir xil – bu radioaktiv modda va portlovçi moddaga ega bölgan konteyner, portlaş oqibatida radioaktiv moddani tarqatadi. Bomba havoda yoki yerda portlatiladi, har qanday holatda portlaş energiyasi hududga radioaktiv zarar yetkaziş uçun yetarli böladi.
«Iflos bomba»da radioaktiv materiallar qöllanişiga qaramay, yadroviy portlaş sodir bölmaydi.
Uruşda «Iflos bomba» kerakmi?
Garçi «iflos bomba» qurol sifatida ixtiro qilingan va u harbiylar tomonidan sinovdan ötkazilgan bölsa-da, qurol sifatida unçalik katta ahamiyatga ega emas.
Gap şundaki, agar u aholi punktlarida portlatilsa, radioaktiv ifloslaniş duşman şaxsiy tarkibi yoki tinç aholining tezkor mağlubiyatiga olib kelmaydi.
AQŞ yadroviy nazorat komissiyasining ta’kidlaşiça, «hududning ifloslaniş darajasi bir qator omillarga boğliq böladi. Jumladan, portlovçi modda hajmi, radioaktiv material miqdori va turi, tarqatiş vositalari va ob-havo şaroiti».
«Iflos bomba»ning asosiy zarar yetkazuvçi omili - radioaktiv ifloslantirişdir. Foto: Getty Images
Radioaktiv zararlaniş oqibatlari odamlar soğliğiga ta’sir qilişi mumkin, lekin darhol emas. Radioaktiv modda işlatilganini va uning turini öz vaqtida aniqlaş mahalliy hokimiyat organlariga himoya çoralarini körişga va ifloslangan hududdan evakuatsiya qilişga yordam beradi.
Hudud ifloslanadi, ammo bundan katta harbiy foyda bölmaydi. U foydalanişga yaroqsiz holatga keladi, uni zararsizlantiriş va portlaşning boşqa oqibatlarini bartaraf qiliş juda qimmat tadbirlar ötkazilişini talab qiladi.
Kiyev Milliy universiteti Xalqaro aloqalar instituti professori, yadro qurolini tarqatmaslik böyiça ekspert Sergey Galakaning sözlariga köra, radioaktiv ifloslaniş darajasi va hududi tabiiy omillar va izotoplar tarkibiga boğliq böladi.
«Agar şamol kuçli bölsa va yomğir yoğmasa, ifloslaniş kölami katta böladi. Agar şamol kuçsiz bölsa va yomğir yoğsa, u holda kiçik hudud ifloslanadi», dedi ekspert.
Yadro bombasi portlaşi hududning kamroq ifloslanişiga olib keladi va köproq boşqa zararli omillar – portlaş tölqini, nurlaniş va radiatsiya bilan zarar keltiradi.
Psixologik omil
Odamlar radiatsiyadan qörqadi, şu sababli, «iflos bomba»ni kuçli psixologik omil deyiş mumkin. Uni ba’zan «ommaviy parçalaniş quroli» deb ham ataşadi.
Bunday bomba portlatilişi va radioaktiv moddalar tarqalişi odamlarda qörquv uyğotişi, ommaviy vahimalarga olib kelişi mumkin.
Bundan taşqari, agar bunday bomba katta şaharda portlatilsa, uning bir qismi köp yillar davomida yaşaş uçun yaroqsiz bölib qoladi va bu mamlakat uçun iqtisodiy va siyosiy oqibatlarni keltirib çiqaradi.
Şu tufayli, ekstremistik taşkilotlar bunday qurollarni qölga kiritişga intilişi mumkin, deb hisoblanadi.
2001 yil 11 sentabrdagi teraktlardan söng, ekstremistik guruhlar faollaşib qoldi. Şu sababli, AQŞ va boşqa Ğarb davlatlarida «iflos bomba»ni qöllaş tahdidi juda real körindi. «Al-Qoida» radioaktiv materiallarga ega bölişga intilayotgani haqida ma’lumotlar bor edi.
«Iflos bomba»ning kelib çiqişini aniqlaş mumkinmi?
Dunyoda radioaktiv materiallar tarqalişi bilan boğliq baxtsiz hodisalar bir neça marta sodir bölgan. Şu tufayli ularning atmosferadagi tarkibini nazorat qiliş juda muhim.
Bunday baxtsiz hodisalarning oxirgisi 2019 yil 8 avgustda Rossiya Şimoliy flotining Nyonoksdagi poligonida sodir böldi. Avariya oqibatida bir neça kişi halok bölgan (aniq soni ma’lum emas).
WC-135 «Constant Phoenix» - AQŞ harbiy havo kuçlarining radiatsion razvedka uçun maxsus samolyoti. Foto: AFP
Voqeadan söng, turli mamlakatlarda radioaktiv moddalar miqdori darajasi oşişi qayd etildi. Iyun oyida Norvegiyada yod-131 izotopi, Şvetsiya va Finlandiyada seziy-134, seziy-137, kobalt-60 va ruteniy-103 aniqlandi.
Mutaxassislar izotoplar töplamiga qarab, portlaş katta ehtimol bilan harbiy obektda sodir bölgani, radiatsiya fuqarolik yadroviy obektlaridan tarqalmaganini taxmin qilişdi.
Radioaktiv moddalar köp miqdorda ajralib çiqqan taqdirda, yer ustidagi stansiyalar «Iflos bomba»da qöllangan moddalar tarkibini aniqlay olmaydi. Ular radiatsiya tarqalişi haqida faqat umumiy xulosalarni berişi mumkin.
Radiatsiya haqidagi aniqroq ma’lumotlarni faqat hodisa joyiga yaqinroqda bölgan maxsus radiatsiyaviy razvedka samolyoti orqali oliş mumkin.
