«Ular bugunidan ham, kelajagidan ham mahrum bo‘lgan». Rossiya Mariupolga shahar aholisini qaytara boshladi

Oktyabr oyi boshida 20 nafarga yaqin mariupolliklar Leningrad oblastidagi vaqtinchalik joylashtirish markazidan Mariupolga olib ketilgan. Bu birinchi marta sodir bo‘layotgani yo‘q: avgust oyida ham mariupollik kishilar o‘z ona shahriga qaytarilayotgani haqida xabarlar tarqalgandi. Rossiyadagi ukrainaliklarga yordam beruvchi mustaqil ko‘ngillilar Rossiya hukumati mariupolliklarni ataylab manipulyatsiya qilayotgani va ularni hayot uchun yaroqsiz shaharga qaytishga ko‘ndirayotganini aytmoqda. Jurnalistlar mana shunday ko‘ngillilar va Mariupolga qaytib kelgan ukrainalik ayol bilan suhbatlashdi.

Ivan ko‘li Pskov shahridan taxminan 240 km uzoqlikda. Bu yerda, sohilga yaqin qarag‘ay o‘rmonida Opuxliki qishlog‘i, uning yonida «Moviy ko‘llar» pansionati joylashgan. Opuxliki qishlog‘ining o‘zida, 2010 yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, uch yuzdan kamroq odam yashaydi.

Ota-onasi Opuxlikiada uy-joyiga ega bo‘lgan moskvalik Yuliya (qahramonning iltimosiga binoan ismi o‘zgartirilgan) Opuxlikini «yo‘qolgan shahar tipidagi posyolka» yoki «sanatoriyadan boshqa hech narsa yo‘q» getto deb ataydi.

Oldinlari Yuliya Opuxlikiga oilasini ko‘rish uchun kelib turardi. Hozir unda boshqa sabab ham paydo bo‘ldi: may oyi oxirida u mahalliy aholidan «Moviy ko‘llar»ga «ukrainalik qochoqlar» olib kelinganini eshitdi. Oblast ma’muriyati ularga dam oluvchilar bilan yonma-yon istiqomat qilish uchun pansionatdan bepul xonalarni ajratib berdi.

Rossiya hukumati ularni qochoqlar deb atadi, biroq bu yerda nafaqat urushdan qochganlar, balki rossiyaliklar tomonidan bosib olingan hududlardan majburan ko‘chirib keltirilganlar ham yashayotgandi.

Bundan tashqari, Rossiyaga ketish urushdan qochishning yagona xavfsiz yo‘li bo‘lgani uchun ham bu yerga kelganlar bor edi. Ukraina nazorati ostidagi hududlarga borish uchun Rossiyaning ko‘plab nazorat-o‘tkazish punktlaridan o‘tish lozim bo‘lib, bunday punktlar oldida bir necha kilometr uzunlikdagi navbatlar paydo bo‘lardi. Qolavera, bu yerda otishma ichida qolib ketish ham mumkin.

«Birinchi marta kelganimizda, tasodifan bu yerda mariupollik odamlar yashashini bilib qoldik. Hatto eng yaqin yirik shahar Velikiye Lukida ham bu haqda hech kim bilmasdi. Biz pansionatga bordik va bizga «qo‘riqchilar bilan bog‘laning, ular qochqinlar qaysi xonalarda yashashini biladi» deb aytishdi. Qo‘riqchi postida uyqusirab yotgan ikki yosh politsiyachi bor edi. Ular bizga: «Ko‘ngillilar kim o‘zi? Sizga nima kerak? Narsalaringizni tashish uchun yordam kerakmi?» deb savol berishdi. Va ular bizga narsalarimizni (gumanitar yordamni) qochoqlar xonalariga tarqatishda yordam ko‘rsatdi.

May oyida Yuliya va uning ikki dugonasi ukrainaliklarga yordam bera boshladi. Ko‘ngillilar kiyim-kechak, dori-darmon va maishiy kimyo vositalarini yetkazib berib turdi, hujjatli ishlarda yordam berdi. «Meduza» nashri suhbatdoshlari so‘zlariga ko‘ra, rayon ma’muriyati bu qochqinlarning barchasini ijtimoiy ta’minlashi kerak, biroq ular buni qilmayapti.

Avgust oyiga kelib, Yuliya va boshqa mustaqil ko‘ngillilar «Moviy ko‘llar» pansionatiga muntazam ravishda insonparvarlik yordamini yetkazib berishni yo‘lga qo‘yishga muvaffaq bo‘ldi.

Ammo bu tizim ishlay boshlashi bilan ko‘ngillilar umuman kutmagan voqea yuz beradi. Bir kuni kechqurun ukrainaliklar kechki ovqat qilayotgan pansionat oshxonasiga ma’muriyat vakillari kirib keladi va ertadan avtobuslar «Moviy ko‘llar»dan qatnay boshlashi, ularda kim xohlasa Mariupolga bepul qaytishi mumkinligini e’lon qiladi.

«Kechki soat to‘qqizda ularga ketish kerakligi aytildi. Ertalab soat to‘qqiz yarimlarda mariupolliklar (ochiq manbalarga ko‘ra, 60 ga yaqin odam) yo‘lga chiqib ketdi. Ularda yo‘lga tayyorlanish uchun faqat bir kecha bo‘ldi», – deydi «Moviy ko‘llar»ning yana bir ko‘ngillisi Stanislava (ismi o‘zgartirilgan).

«Pansionatga kelgan ma’muriyat vakillarida Mariupolga qaytmoqchi bo‘lganlar ro‘yxati bor edi, hech kimni majburlashmadi. Bu ro‘yxat qanday qilib tuzilganini bilmayman», – deya qo‘shimcha qiladi Yuliya.

Opuxlikidan Mariupolga qaytish rejasi ko‘ngillilar uchun kutilmagan bo‘ldi. Biroq ko‘plab ukrainaliklar bunday imkoniyatni uzoq vaqtdan beri kutayotgandi. Mariupolda yashovchi Oksana (ismi o‘zgartirilgan) «Meduza» nashriga aytishicha, iyun oyida pansionatdagilar yordam so‘rab Pskov va mintaqaning boshqa bir shahri — Nevel rasmiylariga murojaat qilgan.

«Biz ijtimoiy xizmat xodimlaridan (mintaqaga olib kelingan qochqinlar masalalari bilan shug‘ullanuvchi Nevelsk ijtimoiy xizmati), so‘ngra gubernator maslahatchisidan qaytishga yordam berishini so‘radik.

U yordam berishni va’da qildi, lekin gubernator mablag‘ ajratishi hamda Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi chegara ochilishini kutishga majbur bo‘ldik. Bizga chegarani kesib o‘tish xavfli bo‘lishi mumkinligini aytishdi. Ketmoqchi bo‘lganlar Pskov gubernatori nomiga ariza yozib, kutishni boshladi», – deydi Oksana.

Yuliyaning so‘zlariga ko‘ra, Mariupol aholisi yuklarini oldindan yig‘ib, bir necha oy davomida tayyor chamadonlar bilan yashagan.

«Ukrainada nima bo‘layotganini tushunganlar va aqlliroq, jasurroq, ayyorroq bo‘lganlar urushning birinchi oylaridayoq Yevropaga yoki Ukraina nazorati ostidagi hududlarga o‘tib ketgan. Kimdir pansionatdan qochib, Rossiya ichiga qarab ketdi. Ammo ko‘pchilik dastlab bu yerda qiyin kunlarni o‘tkazish va Rossiya fuqaroligini olgandan keyin yana Mariupolga qaytishga qaror qildi. Migratsiya xizmati ularga Rossiya pasportlarini berganida, ularda allaqachon ketish ishtiyoqi kamaygandi.

Mariupolda yashovchi Oksana iyun oyidan beri o‘z shahriga qaytishni kutmoqda. Avvaliga hech qanday natija bo‘lmadi va avgust oyi o‘rtalarida oblast ma’muriyati to‘satdan odamlarning Mariupolga jo‘nab ketishi uchun hamma narsa tayyorligini e’lon qildi. Ertasi kuni ertalab bir necha avtobus «Moviy ko‘llar»dan Pskovga jo‘nadi. U yerdan odamlar Rostov-Donga ketuvchi poyezdga o‘tkazildi va u yerdan yana avtobuslarga va nihoyat Mariupolga.

Yuliyaning ta’kidlashicha, Mariupol aholisini ko‘chirish sharoitlari «mutlaqo noinsoniy» bo‘lgan.

«Ular jo‘nab ketgan avtobuslar xalqaro emas, balki shaharlararo bo‘lib, konditsionersiz, qariyb «pazik» (sovet davridagi eski avtobus) tipidagi avtobuslar edi. Havo harorati esa 30 daraja edi. Ushbu avtobuslarga o‘tirgan ukrainaliklardan biri yarador bo‘lgandi. Filtrdan o‘tgandan keyin (Donetsk oblastidan Rossiyaga o‘tishda) u kasalxonaga yotqizilgan va Opuxlikiga yuborilgandi. U bu yerda uch oy yashadi va Mariupolga qaytishda uning yarasi ochildi.

«Yo‘lda unga yordam beradigan hech narsa yo‘q, faqat ko‘ngillilar bergan dori-darmonlari bor edi. Agar bu la’nati paxta bo‘lmaganida, men unga nima bo‘lishini tasavvur ham qilolmayman. Ular Mariupolga yetib borganda, unga darhol tez yordam chaqirishgan. Tez yordam kelishi bilanoq: ‘bizda hech narsa yo‘q, hatto bint ham. Kechirasiz, yordam bera olmaymiz’ degan», – deydi Yuliya.

«Odamlar hissiyotga berildi»

«Tsaritsyno Ozero» pansionatida tashkil etilgan vaqtinchalik joylashtirish markazida (Sankt-Peterburgdan uch soatlik yo‘l) ukrainalik qochoqlarni Mariupolga jo‘natish uchun taxminan bir oy davomida tayyorgarlik ko‘riladi. Avgust oyida mustaqil ko‘ngillilar «Yedinaya Rossiya» partiyasi (prezident Putinning partiyasi) ko‘ngillilari va Favqulodda vaziyatlar vazirligi xodimlari qaytishga tayyor bo‘lgan ukrainaliklar ro‘yxatini tuzayotganidan xabar topdi.

Avgust o‘rtalaridan Mariupol aholisi ko‘ngillilardan elektr choynak va dazmollar olib kelishni so‘rab, mahalliy o‘rmonlardan terilgan qo‘ziqorin va yovvoyi mevalardan qishga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi.

«Biz ukrainaliklarni Mariupolga qaytish fikridan qaytarish uchun qo‘limizdan kelganini qildik, chunki bu xavfli edi. Afsuski, bu qiyin bo‘ldi. Ukrainaliklar bizga keskin javob berdi: ‘jim bo‘ling, biz nihoyat uyga qaytamiz, siz esa bizga xalal beryapsiz», – deydi huquq himoyachisi va «Tsaritsyno Ozero» pansionati ko‘ngillisi Diana Ramazanova.

«Yedinaya Rossiya» ko‘ngillilari va davlat idoralari vakillari nafaqat Mariupolga bepul transportni taklif qildi, balki ukrainaliklarni qaytish kerakligiga har tomonlama ishontirdi. Misol uchun, agar ukrainaliklar yaqin kunlarda Mariupolga bormasa vayron bo‘lgan uylari uchun tovon puli ololmasliklari haqida aytishdi. Bu haqda «Meduza» nashriga Diana Ramazonova va yana bir ko‘ngilli Larisa (ismi o‘zgartirilgan) xabar berdi.

«Moviy ko‘llar»da ishlaydigan Stanislavaning so‘zlariga ko‘ra, avgust oyida ukrainaliklarni Mariupolga qaytarish uchun bu yerda ham xuddi shunday holat sodir bo‘lgan.

Uning aytishicha, Opuxlikidagi pansionat qochqinlari orasida uy-joy masalasini hal qilish uchun vaqtinchalik Mariupolga borib, keyin Rossiyaga qaytishni rejalashtirgan bir necha kishi bor edi. Ukrainaliklar Mariupolga ketganidan birmuncha vaqt o‘tib ulardan biri, ko‘p farzandli ota ko‘ngillilar bilan bog‘lanadi va ulardan kompensatsiya uchun ariza yozishga yordam berishni so‘raydi. Uning oilasi pansionatda qolgandi. Erkak shuningdek Opuxlikiga qaytish bo‘yicha ham yordam so‘ragan.

Stanislavaning so‘zlariga ko‘ra, pansionatdagi odamlarni Mariupolga bepul olib ketishgan, ammo erkakni ko‘ngillilarning o‘zlari qaytarib olib kelishga majbur bo‘lgan. Ko‘ngillilar uning yo‘l haqini to‘lagan va yo‘lni tushuntirgan hamda tunash uchun Moskvadan joy ham topib bergan.

Ko‘ngillilar rasmiylar nega ukrainaliklarni Mariupolga qaytarishni tashkil qilayotganini bilmaydi. Ular Rossiya hukumati shu yo‘l bilan shahar qayta jonlanayotganini ko‘rsatmoqchi deya taxmin qilmoqda. Boshqa taxminga ko‘ra, Rossiya Ukraina qarshi hujumi kuchaygan taqdirda bu insonlardan «tirik qalqon» sifatida foydalanmoqchi.

Shu bilan birga, «Meduza»ning prezident ma’muriyatiga yaqin manbasi ma’lum qilishicha, Rossiya rasmiylari hozirda Mariupolga Ukraina qurolli kuchlarining hujumini kutmayapti va bu borada hech qanday choralar amalga oshirilgani yo‘q.

Ukraina ommaviy axborot vositalari sentabr oyi boshida Ukraina qurolli kuchlari bosh shtabi xabariga tayanib, odamlar Mariupolga qaytayotgani haqida yoza boshladi. O‘sha paytda ukrainalik harbiylar Rossiya «Rossiyaga qo‘shilish bo‘yicha referendum»da ko‘proq ishtirokchilar qatnashishini xohlayotgani uchun ham buni amalga oshirayotgani haqida gapirgan.

Yuliyaning aytishicha esa, Rossiyadagi qochqinlar hayoti uchun mas’ul bo‘lgan davlat idoralari bu odamlarga vaqt va pul sarflashdan shunchaki charchagan.

«Shimoliy-g‘arbiy mintaqa Rossiyaning markaziy qismidagi eng boy hudud emas. Umuman olganda, Pskov oblasti, menimcha, qashshoqlik bo‘yicha yetakchi. Mahalliy Nevelsk rayoni ijtimoiy xizmatiga bu baxtsiz qochqinlarni barcha zarur narsalar bilan ta’minlash topshirildi. Ijtimoiy xizmat boshlig‘i esa menga shunday dedi: ‘Bo‘ldi, biz ularga 10 ming rubldan tarqatdik, bizda qochqinlar uchun boshqa hech narsa yo‘q, lekin ular yana va yana so‘rashda davom etmoqda’».

Aynan ijtimoiy xizmat ukrainaliklarning ortga qaytishini eng ko‘p xohlagan. Menimcha ulardan qochoqlarga qanday sharoitlar yaratilayotgani haqida tinmay so‘rashadi, ammo hech kim bu uchun mablag‘ ajratmaydi.

«Bir kuni nogiron, bolasi bor ayol qayerga boradi deb so‘raganimda ijtimoiy xizmat boshlig‘i: ‘Bu yerda ularga nima bera olaman? Ular uyda yaxshiroq yashashlari mumkinʼ deb javob berdi», – deydi Yuliya.

«Biz har doim ham u yerda nimalar yuz berayotgani haqida aniq axborotga ega emasmiz»

Ko‘ngillarning so‘zlariga ko‘ra, ukrainalik qochqinlar uchun tashkil etilgan vaqtinchalik joylashtirish markazlariga hamma yerda ham kirish oson emas. Masalan, Piterdagi bunday pansionatlarga faqatgina davlat ko‘ngillari kira oladi. Ba’zi joylarda esa kirishda umuman muammo yo‘q.

Ko‘ngillilar kirish taqiqlangan pansionatlardagi qochoqlar bilan aloqa o‘rnatishga qiynaladi.

«Rasmiylar pul qolmaganda qochoqlarni ko‘ngillilardan pul so‘rash uchun yuboradi. Biz har doim ham u yerda nimalar yuz berayotgani haqida aniq axborotga ega emasmiz. Ukrainaliklar bilan uzoq suhbat va ularni qaytish fikridan voz kechishga ko‘ndirish haqida gapirmasa ham bo‘ladi», – deydi ko‘ngillilardan biri.

Mustaqil ko‘ngillilar ukrainaliklar bilan asosan gumanitar yuklarni berayotganda ko‘rishadi va ularda davlat ko‘ngillilari yoki FVV xodimlari kabi vaqt ko‘p bo‘lmaydi.

Ko‘ngillilarning ukrainaliklarni ishontirishga urinishlariga qaramay, ular hali ham shaharga qaytmoqda. Odamlarni Ukrainadan Yevropaga evakuatsiya qiluvchi «Ketishga yordam beramiz» tashkiloti ko‘ngillisi Natalyaning aytishicha, odamlarni vayron bo‘lgan uy-joylari uchun kompensatsiya olishga ishontirish orqali Rossiya hukumati ularni «manipulyatsiya qilmoqda». Mariupol aholisining o‘zi esa shaharda yashash qanchalik xavfli ekanligini to‘liq his qilmayapti.

«Shahar xaritasida buzilgan uylar ko‘rinib turibdi. Shahar urush sabab butunlay vayronaga aylangan. Odamlar uy-joy uchun hech bo‘lmaganda biroz pul kompensatsiya qilinishiga ishonib, qaytib bormoqda. Men mahalliy rasmiylarga ishonmagan bo‘lardim. Hech kim to‘lamasligi ehtimoli yuqori bo‘lgan bu xayoliy kompensatsiya — vayron bo‘lgan shaharga qaytish va hayotni xavfi ostiga qo‘yishga arzimaydi», – deya qo‘shimcha qiladi u.

Mart oyida Mariupol shahar kengashi Rossiya armiyasi shahardagi uy-joy fondining 80 foizini vayron qilgani haqida xabar bergan edi. Rossiya hukumati esa uy-joy fondining 20 foizi ta’mirlab bo‘lmas darajada ekanini ma’lum qildi va 2024 yilgacha shaharning asosiy qismini tiklashga va’da berdi. Oktyabr oyida The Village nashri Mariupolni tiklashning bosh rejasini qo‘lga kiritdi, unga ko‘ra Rossiya tomonidan tayinlangan ma’muriyat shaharni 2035 yilgacha tiklashni rejalashtirgan.

«Ular bitta turar joy majmuasini quradi va ‘Mariupol qayta tiklanmoqda’ deb jar soladi. Va odamlar, shundan so‘ng, albatta, uyga qaytishga umid qiladi. Rossiyadan Yevropaga ketayotgan ukrainaliklar eski Mariupolning endi yo‘qligini tushunadi. Qaytishni xohlaydiganlar esa, qoidaga ko‘ra, axborot bo‘shlig‘ida yashaydi, ular televizorga ishonadi. Ular shaharda nima bo‘layotganini bilmaydi», – deydi Natalya.

«Hech kim televizorni mag‘lub eta olmaydi. Hech bir ko‘ngilli u bilan bahslasholmaydi va sog‘lom fikr bunda yordam bermaydi. Ularning (qochoqlarning) barchasi Mariupolning gullab-yashnayotgani va tiklanayotganiga mutlaqo ishonchlari komil. Ularni borishga hali erta ekanligi, u yer xavfsiz emasligi, suv, elektr yo‘qligiga ko‘p marta ishontirishga urindik. Ular esa «Televizorda aytishdi, hamma narsa bor» deb javob berdi. Bir erkak Mariupoldan Rossiyaga kelishda chegarani kesib o‘tishi bilan rus harbiylari uning barcha dori-darmonlarini olib qo‘yganini aytdi. U birmuncha vaqt Opuxlikida televizorni o‘chirmasdan yashadi va tez orada undan narsalarini tortib olganlar «yovuz ukrainalik harbiylar» ekanligini ayta boshladi», – deya hikoya qiladi Yuliya.

Natalyaning aytishicha, ukrainalik qochoqlar Mariupoldagi hayot Rossiya yoki Yevropadagidek yaxshiroq deb o‘ylaydi. Biroq ular kelishi bilan shahar 2021 yil yozidagi shahar emasligini ko‘radi va ularni qaytarishni so‘ray boshlaydi. Ularni ortga qaytarish esa olib borishdan ancha qiyinroq.

Larisa ukrainalik qochoqlar uchun Rossiyada hech qanday kelajak yo‘q deb hisoblaydi.

«Ularning ko‘pchiligi pensiya yoshiga yaqin va pensiya yoshidagi odamlar. Ularni ko‘pchilik ishga olishni xohlamaydi, turli bahonalar qilishadi (masalan, fuqaroligi yo‘qligini aytishadi). Qolaversa, qochqinlarga taklif qilinayotgan ish ular oldin shug‘ullangan yumush emas va jismoniy jihatdan ham ancha og‘ir ishlar.

20-30 yillik ish tajribasiga ega bo‘lgan hamshira 17 ming rubl evaziga farroshlik qilmoqda, ikki oliy ma’lumotli ayol esa manikyurchi. Ularning bunga rozi bo‘lishdan boshqa chorasi yo‘q. Chunki boshqa ish yo‘q. Yana ham yosh va sog‘lom ayollargina ish topa oladi. Ammo 70 yoshli kasal ayollar oyiga 17 mingga pol yuvib, chelakda suv olib yurolmaydi», – deya qo‘shimcha qiladi u.

Pansionatlarda yashayotgan ukrainaliklarning ma’muriyat tomonidan beriladigan kunlik 900 rubldan boshqa puli yo‘q. Ular ko‘ngillilar ularga nima olib kelishiga va ma’muriyat nima berishiga to‘liq qaram bo‘lib qolgan. Shu bois, hukumat ko‘ngillari ularni Mariupolga qaytishga osongina ishontirmoqda.

«Pansionatdagi odamlar butkul tushkunlikka tushgan. Ularning ko‘pchiligi umidsizlikdan ichadi. Biz ayvonlar va yerlarda mast bo‘lib yotganlarni ko‘p ko‘ramiz. Ehtimol, ular oldin ham ichishgan, ammo hozirgi tushkun, qiyin holatda yanada ko‘p alkogol iste’mol qilishyapti. Keksalar uyga qaytishga harakat qiladi. Ular eskicha ‘qayerda tug‘ilgan bo‘lsam, o‘sha yerda o‘lamanʼ g‘oyasiga sodiq. Hech qanday mantiqiy dalillar ularni bu fikridan qaytara olmaydi», – deydi Larisa.

«Vaqt o‘tishi bilan barchasiga ko‘nikasiz. Hatto vayron bo‘lgan shaharga ham»

«Albatta, biz pansionatda shahrimiz va uyimizni sog‘indik», deydi avgust oyi oxirida Opuxlikidan Mariupolga qaytgan ukrainalik Oksana.

«U yerda hamma narsa tanish edi va u yerda bizning ko‘plab do‘stlarimiz qoldi. Ammo biz vaziyat va noma’lum kelajakdan qo‘rqardik. Men har kecha uyim va Mariupolni tushimda ko‘rardim: bizni qayta-qayta bombardimon qilishardi va bu hatto tushimda ham qo‘rqinchli edi», – deydi u.

Oksana va uning eri dastlab Rossiyada qolishni o‘ylagan. Bir kuni pansionat aholisini Pskov shahriga ekskursiyaga olib borishadi va Oksanada shahar haqida yaxshi taassurot qoladi. «Qadimiy, sokin va qulay» deydi Oksana Pskov haqida.

«Agar Mariupolda qaytishga joyimiz bo‘lmaganda ehtimol biz Pskovda qolardik. Lekin baribir ketishga qaror qildik. Iqlim ham biz uchun unchalik mos emasdi. Biz iliq havoga, Mariupoldagi mazali sabzavot va mevalarga o‘rganib qolganmiz. O‘zimizning tomorqamiz, bog‘imiz bor edi, ko‘p narsalarni o‘zimiz yetishtirardik. Rossiyada esa chetdan keltiriladigan va ta’msiz mahsulotlar ko‘p», – deydi Oksana.

U Mariupolga kelganida hayratda qoldi va bu ishi xato bo‘lganini sezdi. Oksana shaharga eng vayrona holatda bo‘lgan sharqiy kvartaldan kirib keladi.

«Dastlabki uch hafta davomida biz hayotiy sharoitlarni yaratdik. Bizda ikki uy bor edi: biri vayron bo‘lgan, biri omon qolgan. Omon qolgan uyimizni tozaladik. Kelganimizda na suv, na elektr, na gaz bor edi. Uch hafta o‘tib suv berishdi, bir yarim oydan keyin esa elektr. Ovqatni boshida olovda pishirdik, keyin gaz ballon sotib oldik. Elektr kelganidan so‘ng esa elekr plita ham xarid qildik.

Vaqt o‘tishi bilan hamma narsaga ko‘nikar ekansiz. Hatto shahar vayronaga aylanganiga ham e’tibor bermay qo‘yasiz . Siz shunchaki ishingizga shoshilasiz, atrofga qarashga vaqtingiz yo‘q bo‘ladi», – deya ilk kunlarini tasvirlaydi Oksana.

Ukraina nazorati ostidagi hududlarga jo‘nab ketgan mariupolliklar shaharda elektr va suv ta’minotida jiddiy muammolar borligini aytmoqda. Oksana va uning eri boyleri (ariston) bor do‘stlarinikiga yuvinishga boradi. Mariupolda isitish tizimi ham yo‘q. Birinchidan, rus armiyasi shaharni o‘qqa tutish vaqtida isitish tizimini buzib tashlagan, ikkinchidan esa, bahorda ba’zi fuqarolar batareyalardagi texnik suvni to‘kish uchun isitish quvurlarini sindirgan, chunki ularda boshqa ichimlik manbasi yo‘q edi.

12 oktyabr kuni shahar meri maslahatchisi Petro Andryushchenko ham Mariupoldagi gaz va isitish muammolari haqida gapirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, odamlar hali ham ko‘chadagi olovda ovqat pishirishga majbur, ko‘plari pod’yezd va yerto‘lalarda yashayapti.

Shaharda qolgan aholining aytishicha, odamlar singan derazalarni karton yoki plyonka bilan to‘smoqda, chunki ular «DXR» rasmiylaridan yordam kelishiga ishonayotgani yo‘q.

Rossiya tayinlagan ma’muriyat Mariupolda bir nechta yangi turar joy binolari qurdi va yil oxirigacha Rossiya hukumati bundan ham ko‘proq binolarni foydalanishga topshirishga va’da berdi. Ammo Petro Andryushchenkoning ta’kidlashicha, faqat rossiyaparast pozitsiyadagi odamlar yangi uy-joy olishlari mumkin.

Bularning barchasiga qaramay, Oksana qaytib kelganidan afsuslanmaydi va kelajakda hammasi yaxshi bo‘lib ketishiga ishonadi. Uning nafaqadagi eri va voyaga yetgan o‘g‘li qurilishda ishchi bo‘lib ishlaydi.

«Qaytganimizdan deyarli ikki oy o‘tgach, biz nihoyat uyda ekanligimizni his qildik. Biz do‘stlarimiz va tanishlarimiz bilan uchrashdik, chunki ko‘pchilik qaytib kelmoqda. Yanada ko‘proq odamlar qaytishni xohlardi, biroq uylari vayron bo‘lgan. Ko‘pchilik bo‘sh kvartiralarda, qarindoshlari yoki do‘stlarining uylarida yashayapti», – deydi Oksana.

Larisa shaharning qaytgan aholisi qishdan omon o‘tishidan xavotirda. U pansionatdagi ko‘pchilik nafaqaxo‘rlar bo‘lgani, ular uchun Mariupolda dori-darmon ham, shifokor ham yo‘qligini ta’kidladi. Bundan tashqari, u Ukraina armiyasining Mariupolni qaytarib olishga harakat qilishi va shahar aholisi yana urush zonasida qolib ketishidan qo‘rqmoqda.

Mustaqil ko‘ngillilar qoida tariqasida odamlarni xavfli, yashash uchun yaroqsiz joyga yubormaslik uchun Mariupolga qaytayotganlarga yordam bermaydi. Natalya ham bu harakatni qo‘llab-quvvatlaydi, uning aytishicha, odamlar eng yaxshi sharoitda devorlarining yarmi qulagan, issiq suv va gaz bo‘lmagan uylarga borishmoqda.

Ko‘ngillilarning Rossiya tayinlagan ma’muriyat mariupolliklarga yordam bermasligiga ishonchi komil.

«Biz ukrainaliklarga faqat o‘z kuchiga tayanishlari kerakligini va ularda kuch yetishmasligi mumkinligini aytishga harakat qilmoqdamiz, ammo harakatlarimiz besamar ketmoqda», – deydi Diana Ramazanova.

Mariupolliklarning telegramdagi chatlarida mahalliy aholi uy-joy uchun kompensatsiya olishdagi qiyinchiliklar haqida yozmoqda. Mariupolga qaytgan Oksana ham xavotirlana boshladi, komissiya uning vayron bo‘lgan uyidagi zararni baholadi va shundan so‘ng boshqa yangilik bo‘lmadi.

Rossiyalik ko‘ngillilar ukrainaliklarga Mariupolda yordam bera olmasliklarini aytmoqda. Buning uchun ularda mablag‘ ham, imkoniyat ham yo‘q. Ukrainalik ko‘ngillilar uchun esa bu yer xavfsiz emas. Martda ruslar shahardan 21 kishini o‘g‘irlab ketib, yuz kun davomida qamoqda saqlagan va qiynoqqa solgandi.

«Meduza» suhbatdoshlarining so‘zlariga ko‘ra, Rossiya hukumati nafaqat pansionatlarda yashovchi ukrainaliklarni qo‘llab-quvvatlamaydi, balki ularning o‘rniga bu ishni qilishga tayyor bo‘lgan ko‘ngillilarning xotirjam ishlashiga ham yo‘l bermaydi.

«Buni kuzatish juda og‘ir. Bu insonlar bugunidan ham, kelajakdan ham mahrum bo‘lgan odamlardir. Ular hech kimga kerak emas, shuning uchun ular o‘z hayotlarini nazorat qila oladigan joyga qaytishni xohlashadi. Ammo, afsuski, u Mariupolda endi bo‘lmaydi», – deydi Larisa.