"Ukraina uzra quyosh chiqqanida, Rossiya so‘nadi!" – Omon qolish uchun Vatanidan qochishga majbur bo‘lgan ayol hikoyasi

Rossiya Ukrainaga bostirib kirganiga hademay 9 oy bo‘ladi. Bu davr mobaynida qanchadan qancha shahar-u qishloqlar vayron bo‘ldi, minglab odamlar halok bo‘ldi va bedarak yo‘qoldi. Ukraina infratuzilmasi va katta-katta shaharlari deyarli yo‘q qilindi, tinch aholiga nisbatan xunrezlik va zo‘ravonliklarning esa adog‘i yo‘q. Ana shu vahshiyliklardan omon qolish uchun millionlab ukrainaliklar boshqa mamlakatlarga ketishdi. Majburiy migratsiya jarayoni davom etmoqda. Har kuni minglab ayollar, bolalar, qariyalar o‘z uylarini tashlab, vaqtincha yoxud umrbod Yevropaning boshqa mamlakatlaridan qo‘nim topishmoqda.

Rossiya bosqinining ilk kunlaridanoq bombardimon ostida qolgan Mikolayiv shahri aholisi ham o‘z uylarini, shahrini, vatanini tark etib, tinchlik va omon qolish uchun boshqa o‘lkalarga ketishga majbur bo‘ldi. Ulardan biri Natalya Yakovleva. Kun.uz jurnalisti onasi va akasi bilan xayrlashib, o‘g‘li bilan uzoq, mashaqqatli “sayohat”ga chiqish majbur bo‘lgan ayol bilan intervyu uyushtirdi. “Bilasizmi nima qiyin bo‘ldi? Men urush boshlanganini va biz zudlik bilan uyimizdan ketishimiz kerakligini bolamga qanday tushuntirishni bilmasdim”, deydi Natalya.

Onam qo‘ng‘iroq qilib, haqiqatan ham urush boshlanganini aytdi

– Rossiya bosqinining ilk kunlari haqida gaplashsak. Aholining bu urushga munosabati qanday edi?

– Aslida, biz uchun bu urush 2014 yildayoq boshlangan edi. 24 fevraldan oldin biz nimadir sodir bo‘lishini sezardik. Chunki mahalliy OAVlarda Rossiyaning chegara atroflarida, jumladan Belarus bilan chegarasida qo‘shin to‘playotgani haqida ma’lumotlar chiqa boshlagan edi. O‘sha vaqtda dunyoning turli mintaqalarida yashaydigan do‘stlarim meni ogohlantirishdi: “Natasha, ehtiyot bo‘l, urush bo‘lishi ehtimoli yuqori!”. Ularning taxminlarini inkor etib bo‘lmasdi, biroq bizda shundoq ham 8 yildan beri urush bo‘layotgan edi.  Ammo boshqa tomondan olib qaraganda bu tarzda bosqinchilik sodir bo‘lishiga unchalik ishonmagan edim. Axir tashqarida XXI asr. Bu davrda qonli urush ko‘rish xayolimning bir chetiga ham kelmagan edi.

Sog‘lom fikrli inson sifatida davlatlarning o‘zaro murosa qilishi muzokaralar bo‘lishi, ish qirg‘ingacha yetib bormasligiga astoydil ishonar edim. Shunday bo‘lsa-da, bosqindan bir hafta avval ehtimoliy voqealarni muhokama qila boshladik: ishxonada, uyda, do‘stlar bilan, qo‘shnilar bilan. Qizig‘i, aksar vatandoshlarim kelishuvga erishilishiga ishonishar edi. Chunki bunday urush hech bir jihatdan  hech kimga foyda keltirmasligi ayon edi.

Urush boshlangan kuni eshikning tebranishidan uyg‘onib ketdim. Derazalarni ochib qaraganimda, tashqarida portlashga o‘xshash ovozlarni eshitdim. Nikolayev mahalliy nashrlari bu shunchaki mashqlar ekanligi, vahimaga hojat yo‘qligini bong ura boshladi. Onam Ukraina xavfsizlik xizmatining poliklinikasida ishlardi. O‘sha zahotiyoq ogohlantirish signali berildi. Onamni ishga chaqirishdi va o‘shandayoq bu shunchaki harbiy mashqlar emasligini tushunib yetgandim. Keyin, barcha ommaviy axborot vositalarida Ukrainaning turli hududlarida portlashlar bo‘layotganligi haqida ma’lumotlar e’lon qilina boshlandi. Bir soatdan keyin Nikolayevda harbiy aerodromi portlatildi.

Tongda onam qo‘ng‘iroq qilib, bizda haqiqatda urush holati ekanligini aytdi. O‘sha tongda Ukraina bo‘ylab aerodromlarga, harbiy qismlarga zarbalar berilardi. O‘shanda “Mayli, aerodromlarni portlatib yuborishgandir, qaysidir harbiy qismlarni nishonga olishgandir, shu tarzda bizni qo‘rqitishadi-da, tinchlanib, ortga ketishadi,” deb o‘ylagandim.

Millatchilik? Keling, ko‘ring – Ukrainada unday narsa yo‘q!

– Men rus tilini juda yaxshi tushunaman. Afsuski, rus tilida ukrain tilidan ko‘ra yaxshiroq gapiraman. Chunki men butun umrim davomida Nikolayev shahrida yashaganman. Bu tilda gapirganim uchun kimdir meni ajratgan yoki boshqa holatlar hech qachon bo‘lmagan. Ukrainaning g‘arbiy qismida ham ko‘p marta bo‘lganman. Ammo ukrain tiliga kelsak, bu muammo edi, chunki Ukrainada sovet hokimiyati paydo bo‘lishi bilan ukrain tili, madaniyati, adabiyoti u yoki bu tarzda yo‘q qilindi va mening mintaqamda, agar sen ukrain tilida gapirsang, demak, sen qandaydir qishloqdan kelgan odamdek hisoblanasan, deb ishonishgan. Keyin Ukrainada rus tilini tanlashda hech qachon muammo bo‘lmagan. Masalan, maktabga borganimda to‘rt sinfdan uchtasi ukrain bittasi rus sinfi edi. Maktabni tugatayotganimda ukrain tilida bittagina sinf qolgan edi.

– Orangizdan kimdir Rossiya fuqarolarini ajratgan yoki zulm qilganmi?

– Biz mutlaqo bir xil tilda gaplashganimiz uchun, kimning kimligini bilmaganmiz. Bizda, Ukrainada biror millatga nisbatan qandaydir past nazar bilan qarash, kimnidir pastki tabaqadan deb hisoblaydiganlar yo‘q. Ukrainada ham ko‘plab millatlar bor. Qorabog‘dagi voqealardan keyin Ozarbayjondan, Armanistondan ko‘plab qochqinlar kelib qolgan. Ular boshqacha ko‘rinishga ega bo‘lishlari mumkin, lekin bu bilan bizda hech qachon muammo bo‘lmagan.

– U yerda o‘zbeklar ham bormi?

– Mening shahrimda ularning soni unchalik katta emas, Shahrimizda urushdan oldin 50 000 ga yaqin aholi bor edi va bu kichik shahar hisoblanadi. Men o‘zbeklar qanday ko‘rinishi haqida aniq tasavvurga ega emasman. Men mahalliy bozorimizda sabzavot, quritilgan mevalar, ziravorlar sotadigan bir necha o‘zbeklarni bilaman, xolos.  

– Urush boshlangan kunga qaytsak...

– O‘sha paytda Kiyevda vaziyat anchayin ayanchli edi, biz xavotir bilan yangiliklarni kuzatardik. Bu dahshat edi. Birinchi xayolimga kelgan fikr uyimizda yerto‘la yo‘qligi edi. Lekin urush bizda 8 yildan beri davom etmoqda edi. Donbassda birinchi oylarda hammasi qanday sodir bo‘lganini ko‘rdik, bildik. Agar Donbassdagi halok bo‘lgan harbiy amaliyotlar statistikasini oladigan bo‘lsak, o‘lganlar soni yiliga 15-25 kishi bo‘lib chiqardi.

– Tinch aholi vakillari ham bor edimi ular orasida?

– Anig‘ini bilmayman. Garchi ular tinch aholiga zarba bermasliklariga, urushning qandaydir o‘z qonunlari va umuman, qandaydir insoniylik borligiga ishonsam-da, uyimda yerto‘la yo‘qligini angladim va do‘stim bilan bog‘landim, unga agar yerto‘la bo‘lsa, biz uning uyiga borishimizni aytdim.  O‘sha vaqtda butun dunyodan odamlar menga qo‘ng‘iroq qilishardi: Amerikadan, Kanadadan, Avstriyadan, Fransiyadan Germaniyadan, Livandan, lekin Rossiyadagi qarindoshlarim menga qo‘ng‘iroq qilishmadi.

–     Rossiyada qarindoshlaringiz bormi?

– Sibirda qarindoshlarimiz bor, hozir ular Tyumenda yashaydi, otamning xolasi va xolavachchalarim yashaydi. Men o‘zim ularga bir necha kundan keyin xabar yozdim. Urush boshlangani va bizni bombardimon qilishayotganlarini aytdim. Chunki biz o‘sha xolam bilan biror marta bu mavzuda birlikni saqlay olmaganmiz. Bu odamlar haqiqatan ham bizda NATO bazalari bor deb o‘ylashlarini va bunga qat’iy ishonishlarini tushunmasdim. Biz Amerikada hech narsa sotib olmadik, 2014 yilgacha armiyamizning o‘zi yo‘q edi. U tizimli ravishda yo‘q qilindi. Yanukovich bu tizimni butunlay vayron qildi. Uning harbiy xizmatni bekor qilganini bilsangiz kerak, u armiyani ham bekor qilmoqchi edi. Shukrki, Yanukovich buning uddasidan chiqolmadi, u ko‘p narsalarni uddasidan chiqmadi.

Xudoyim meni asragan ekan – yordamni g‘oyibdan yetkazdi

– Yevropa biz uchun urushning birinchi kunidan boshlab eshiklarni ochdi, ha, bizga avval ham viza kerak emas edi, lekin Yevropa uchun sayohat qilishdan oldin biometrik pasportga ega bo‘lishingiz kerak edi. Men o‘g‘limning bor yo‘g‘i tug‘ilganlik haqidagi hujjati bilangina butun Yevroittifoqdan o‘tdim. O‘g‘limga hali pasport qildirmagandim. Do‘stlarim tezroq u yerni tark etib,  Daniyaga borishimni aytishdi va yordam qilishdi. Ammo men Ukrainani tark etishni xohlamasdim, shunga qaramay, hamma narsa qo‘rqinchli bo‘lib qolgandi.

Avvaliga men Nikolayevda qolaman deb o‘yladim, agar to‘satdan Nikolayevni ishg‘ol qilishsa va Nikolayev Rossiyaga aylansa, o‘shanda ketaman derdim, lekin endi biz Xersonda qolib ketgan odamlar qanday ahvoldaligini, chiqib ketolmayotganligini ko‘rib turar edik. Ha, bularni ta’riflash uchun qaysi so‘zlarni tanlashni-da bilmayman, eng yomoni okkupantlar odamlarni ketishiga imkon berishmayotgani edi.

Onam qayerdandir bir taksichini topib, meni Odessaga olib borib qo‘yishni so‘raydi. Taksichi rozi bo‘ladi. Haydovchi menda ketish uchun yigirma daqiqa borligini aytdi. Chunki bizda komendantlik soati bor edi. Shuning uchun hammasidan o‘tib olish katta vaqtni talab qilardi.

– Onangiz uyda qoldimi?

– Onam u shaharga borishni xohlamadi. Bizning uyimiz hali ham bus-butun. Onam ikki sababga ko‘ra ketishni xohlamadi. Birinchidan, buni qilish juda qiyin edi. Ikkinchi sabab shundaki, mening akam bor. Erkaklarga Ukrainadan chiqish man etilgan edi. Shuning uchun u tufayli qolishga qaror qildi.

– U zaxirada xizmat qiladimi?

– Bizda bunday narsa yo‘q. Ro‘yxatga olish komissiyasiga ko‘ngilli bo‘lib borgan kamida ikki kishini bilaman. Ularga siz bizga kerak emassiz, chunki siz armiyada xizmat qilmagansiz, sizga dars berilishi kerak, bizda odamlar yetarli, deyishibdi. Bizda ko‘p sonli ko‘ngillilar bor edi. Biz millionlik armiyani yig‘dik, shuning uchun avtomatni qanday qilib qayta yig‘ishni bilmaydigan erkaklar ularga kerak emas. Bizda professional harbiylar yetarli. Bir vaqtlar sovet armiyasida xizmat qilganlarni olishadi. Shuning uchun akam hozir zaxirada.

Rossiyadan farqli o‘laroq biz o‘z Vatanimizni himoya qilyapmiz!

– Rossiyada safarbarlik e’lon qilinishi bilan biz u yerda nimalar sodir bo‘lganini ko‘rdik. Siz bu haqda nima deysiz?

– Biz o‘z mamlakatimizni himoya qilyapmiz. O‘z yerimizni himoya qilyapmiz. Bizda juda ulkan motivatsiya bor. Bizning ko‘ngillilar harakatimiz bu shunchaki katta kuch. Bayraktarlar haqida eshitdingizmi? Turkiya ularni bizga berdi, keyin biz sun’iy yo‘ldoshlar sotib oldik. Men bitta Telegram kanaliga obunaman, uni bizning harbiy xizmatchilardan biri yuritadi.  U yerda biror ehtiyoj sezilsa, darrov yozishadi. Yaqinda uchta kopterni yig‘ishga yordam berishimizni so‘rashdi. Biz bu to‘lovlarni besh, o‘n daqiqada yopamiz. Odamlar pulni tashlashga-da ulgurishmaydi, chunki hisob tezda yopiladi, masalan bir kun oldin askarlarimiz uchun pikaplarni yig‘dik va ikki daqiqada biz uchta

– Bu urush mobaynida hukumatingizga, prezidentingizga, umuman, rahbariyatga savollar yo‘q edimi? Umuman olganda, ularning qilayotgan ishini noto‘g‘ri deb bilganmisiz?

– Ma’lumotingiz uchun, men Zelenskiyga ovoz bermaganman. Poroshenkoning qolishini xohlaganim uchun emas, balki Zelenskiyni yoqtirmaganim uchun ham emas, agar o‘sha paytda 14-yilgacha urush bo‘lmaganida, balki unga mutlaqo qarshi bo‘lgan odamlar qatorida turib, Zelenskiyga ovoz berardim. Chunki Ukrainada yangi odamlar, yosh siyosatchilarga bo‘lgan talab tendensiyasi o‘sha paytda kuzatilgan edi. Biz mamlakatimizdagi kommunistik partiyani butunlay yo‘q qildik, lekin men urush paytida mamlakatim va Zelenskiy bunga dosh berolmasligiga ishonardim. Bunga ishonchim komil edi. Bu mening sub’yektiv fikrim va menimcha, agar Poroshenko prezident etib qayta saylangan bo‘lganida, Putin hujum qilishga jur’at etolmasdi.

– Bu prezidentlardagi shaxsiyat bilan bog‘liq masalami?

– Gap shaxsiyat haqida emas, balki u Zelenskiyni komediyachi, narkoman va jirkanch deb bilgan va uni bu o‘ringa munosib deb baholamagan. Hukumatimizni baholashimga kelsak, Zelenskiyga ovoz bermagan bo‘lsam ham, bugunga qadar hukumat haqida hech qanday salbiy narsa deya olmayman. Ular qandaydir mo‘jiza bilan kerakli odamlarni kerakli lavozimlarga joylashtirdilar: Nikolayevning ishg‘ol qilinishiga yo‘l qo‘ymagan o‘sha Zalujniyni oling. Mudanov esa o‘zi juda yosh bo‘lgan, bizning o‘ttiz yetti yoshlik bosh razvedkachimiz: uning fevral oyidagi intervyusini ko‘rsangiz, bu urush paytida prognoz qilgan va u deyarli bir xil vaqt oralig‘ida aytganlari ham so‘zma-so‘z amalga oshdi. Ular buni qanday uddalashganini bilmayman.

Zelenskiy baribir ajoyib aktyor. va u mamlakatimizda sodir bo‘layotgan voqealarni juda aniqlik bilan yetkaza oladi. Har doim uning konsertlariga borganman, lekin unda siyosatchini ko‘rmaganim uchun, unga qarshi edim. U hozir o‘z vazifasini a’lo darajada bajaryapti.

Orqada shuncha kun va masofa qoldi.
Nihoyat men bir zumga bo‘shashdim va... yig‘lab yubordim

– Daniyagacha bosib o‘tganingiz yo‘l haqida aytib bering

– Odessada Ukrainaning g‘arbiy qismiga boradigan bepul evakuatsiya poyezdlari tashkil etildi. Shunday poyezdlardan birida Lvovga keldim, ushbu poyezdlarni hozirgi holatini tasvirlash shart emas. Yo‘lovchilar chiptasiz edi, ketishni istaganlar esa belgilangan sig‘imdan ancha ziyod. Ayni shu paytda ukrainaliklarning yomon fazilatlarini ko‘rish mumkin. Poyezd kupesida o‘n ikki kishimiz va shu tariqa o‘n olti soat yo‘l yurib, Lvovga etib keldik.

Biz chiroqlar o‘chirilgan holda yurishga majbur edik. Lvovga kelgach, Ukraina yangiliklarini o‘qimaslik uchun o‘zimga so‘z berdim, chunki o‘zimga kelib olishimi kerak. U yerda do‘stlarim bor edi, men ulardan bir kecha tunashga joy so‘radim, har ehtimolga qarshi telefon uchun quvvat bankini sotib olishga bordim, ammo do‘konlarda hech narsa yo‘q edi, hatto Lvovda ham hech nima yo‘q edi. Oziq-ovqat muammosi mening shahrimda urushning ikkinchi kuni boshlangan edi. Ertalab supermarketga borganda quyultirilgan sut va konservalardan boshqa hech narsa topolmadik. Biz Lvovda tunadik. Keyin Polshaga yetib bordik. Bizni shahar hokimligidagi qandaydir binoga joylashtirishdi. Bu ulkan sport majmuasi edi va sport zalida 164 dona yotoq joy bor edi. Ularning deyarli barchasi allaqachon band edi. U yer juda sovuq edi. Lekin polyaklar o‘zaro iliq munosabatlari bilan bizni isitishdi. U yerda ham juda yaxshi ovqatlantirishdi. Tushunishim bo‘yicha, davlat faqat tunash uchun joy ajratgan va boshqa barcha oziq-ovqatlar ko‘ngillilar tomonidan tashkillashtirilgan edi.

Yigirma to‘rtinchi fevraldan boshlab butun Yevropa ukrainaliklar uchun bepul yo‘lkiralarni tashkil qildi. Samolyotdan tashqari har qanday transport turida ukrainaliklar uchun arzon narxlar evaziga istalgan nuqtaga olib borib qo‘yishni yo‘lga qo‘yishgan edi. Biz vokzalga keldik, ularga Ukraina pasportimizni ko‘rsatdik va mana shuning o‘zi biz uchun chipta edi, shu bilan siz xohlagan joyga borishingiz mumkin edi. Shunday qilib, biz Lyublindan Varshavaga, Vrotslavga, Berlinga bordik.

Do‘stim bizni kutib oldi, biz ularnikida tunab qoldik va ertasi kuni Kyolnga, keyin Berlinga va keyin Gamburgga keldik. Gamburgda bizni daniyalik Piter kutib oldi, u bizni Gamburgdan olib ketdi. Yevropada ko‘pchilik bizni negadir hali ham sovet ittifoqi darajasidagi davlat deb bilar ekan. Xullas, Gamburgga boradigan yo‘lda oxiri yig‘lab yubordim. Ukrainani tark etganimning beshinchi kunida shunday yig‘lashim edi.

Qisqasi, biz Daniyaga shu tarzda etib keldik. Bu mamlakat menga yoqib qoldi. Ehtimol, bunda odamlar ham juda katta rol o‘ynagandir, chunki daniyaliklar juda yaxshi odamlar ekan. Buni qisqacha tushuntirish mumkin: ular Ikkinchi jahon urushi paytida Gitlerga olti soat ichida taslim bo‘lganlaridan juda uyalishadi va biz hozir frontda nima qilayotganimizni ko‘rishayotganda, ular shunchaki bizga ehtirom ko‘rsatishadi va har bir daniyalik, mening “Buni nima uchun qilyapsiz?” degan savolimga ular “sizlarga yordam berish biz uchun sharaf, chunki erkaklaringiz frontda ekan, biz sizga g‘amxo‘rlik qilishimiz kerak” – deyishardi. Ular bizga butun hayotni shunday tashkil qilib berishgan-ki, moliyaviy jihatdan men bu yerda o‘zimni Ukrainadan yomonroq his qilmadim. Ukrainada o‘zim uchun asbob-uskunalar sotib olishim, uyni ta’mirlashim mumkin edi, lekin bolamning hujjatlari yo‘qligi uchun Ukrainadan chiqish mumkin emasdi.  

Bu yerda ham o‘zimni yomon his qilmayapman, mutlaqo. Daniyaliklar bizga munosib pul to‘laydilar, biz bu yerda o‘zimizni qulay his qilishimiz uchun hamma narsani tashkil qilishgan. Tilni bepul o‘rgatishadi, chunki o‘zlari aytganidek, bizning deyarli barchamiz oliy ma’lumotga ega edik. Ular esa  bundan hayratda va ba’zilarimizning ikki, uchta diplomga egaligimizni ko‘rib, ular qanday qilib ma’lumotli odamlarga pol artishni taklif qilishimiz mumkin deyishadi.  Bizni hatto qochqinlar deb atashmaydi, balki o‘ziga xos bo‘lgan ko‘chib kelgan odamlar deyishadi. Tilni o‘rganmaguningizcha bu yerda hech narsa qila olmaysiz, deyishadi.

Chegarani kesib o‘tayotganimizda “Bu ukrainaliklar qandayin g‘alati xalq ekan? Biz bu yerda ular kelishlari bilanoq psixologlardan, psixiatrlardan yordam so‘rashadi, deb o‘ylagandik. Lekin ularning chegarada birinchi bergan savollari o‘zlarining qayerda ishlashlari mumkinligi haqida bo‘ldi. Bu yerda qanday ishlar bor, oylik maosh qancha? kabi savollarni berishyapti” – deyishardi politsiyachilar.

Bucha, Izyum, Mariupol... Bu vahshiyliklarni odam bolasi qilganiga ishonging kelmaydi

2014 yil mart oyining uchinchi, to‘rtinchi rossiyaliklar Qrimni egallab olishdi. Shunga qaramay, hech kim bularning barchasi qanday sodir bo‘lganligini aytmaydi, ular bizning harbiy qismlarimizga qurol bilan kirishdi va u yerdagi ofitserlarni o‘ldirishdi. Menga umuman yoqmagan holat bu – biz referendum o‘tkazganimiz edi. Yana qanday qilib, qaysi aql bilan referendum o‘tkazdik biz? Xerson, Zaporijjyadagi referendumlarni olaylik. Biz bilamiz-ki, referendum paytida odamlarning yarmi qochib ketishgandi. Qizig‘i ular Krasnodarga emas, Rostovga emas, balki Ukrainaga qochib ketishadi. O‘sha hududlarda uyda qolgan aholining yarmi ko‘chaga chiqishga qo‘rqishardi. Aholining yarmi allaqachon podvallarda o‘tiribdi, ularni evakuatsiya qilish mavzusiga hali yetib kelamiz, lekin agar Xudo saqlasin, o‘sha hududda qolgan aholi telefonida ukrain tilida biron bir narsa topib olinsa, unda sizni yerto‘la kutadi, yerto‘la degani esa qiynoqlar deganidir. Sizlarga bu kabi xabarlarning ko‘rsatilmasligini tushunaman va mening so‘zlarim ham tomoshabinlaringizni ishontirmasligi mumkinligini bilaman – men hech kimni ishontirmoqchi emasman. Men faqat o‘z hikoyamni aytib beraman. Mening Daniyada bir tanishim bor edi, u Mariupolni tark etgandi va uning ko‘rgan-kechirganlarini aytib berganlari tepa sochimni tikka qildi: bu kabi filtrlash usullari deb ataladigan holat oila a’zolarni turli xonalarda jazolash orqali so‘roq qilinadi. Agar ular so‘roq qilinayotganda aytayotgan hikoyalari bir-biriga to‘g‘ri kelmasa, tamom.  Bundan tashqari, men uchun katta zarba bu – Buchadagi hodisa edi. Ayniqsa u yerdagi fotosuratlar, u yerda bo‘lgan voqealar odamni junbushga keltiradi...

– Izyum...

– Ha, Izyum, lekin u keyinroq bo‘lgan edi, avval Bucha hodisasi bo‘lgan o‘sha suratlarga qaraganingda toshdek qotib qolib, miyang bularni umuman qabul qilmaydi. Axir qanday qilib shunday bo‘lishi mumkin? Mana shunday vaqtda, senda haqiqatda nafrat hissi paydo bo‘ladi. Lekin hozir barcha ukrainaliklar aynan shu hisni boshdan kechirishyapdi. Bu nafrat Nafrat hissi bo‘lganda ham bu boshqacha tuyg‘u. Har safar ular shaharlarimizga bombalarini tashlaganlarida, bizning odamlarimiz halok bo‘layotganlarida, biz ulardan sovuqqonlik bilan nafratlanamiz. Chunki Putin ularning hojatxonalarni, kir yuvish mashinalarini, ayollarimizning ichki kiyimlarini tortib olishga undagan emas. Ularga bunday buyruq bermagan va u ularga zo‘rlashni buyurmagan.

Hammamiz pedofillar haqida eshitganmiz va ularning g‘ayritabiiy psixikaga ega odamlar ekanligini bilamiz. Bu yerda esa odamlar butun umr yashab, bu xususiyatlarga ega ekanligini hech qachon sezmaganga o‘xshaydi, keyin ular shaharga kirib kelib, kichkina qizlarni zo‘rlashadi. Men bunga sabab bo‘ladigan izohlarni qidirdim va topdim ham. Axir, Buchadagi voqealarda asosan Buryat Respublikasidan kelgan tulinlik askarlar jinoyatlar qilishgan edi. Men bularni keltirib chiqargan sabablarni topdim, bu holatlarni keltirib chiqargan sabablar ham dahshatli tuyulishi mumkin, lekin bularning barchasining kelib chiqishiga sabab yomon ishlarning barchasi ular uchun odatiy hol ekanligidir. Negaki, mamlakatda qashshoqlik va ichkilikbozlik gullab-yashnayotgan bo‘lsa, erkak shunday shaytonlarga mast bo‘ladi-ki, u uning yonida xotinmi yoki bolami, kim yotganini tushunmaydi, shunda mana shunga o‘xshagan hodisalar sodir bo‘ladi. Men buni o‘z ismlari bilan atamayman, nima haqida gapirayotganimni tushunasiz, chunki bular isbotlangan haqiqat. Lekin men buryatlar va tuvaliklar qanday qilib bunday ahvolda yashayotganiga tushunmas edim. Ular uchun bu dahshatli holatlar normal holat bo‘lib tuyuladi va ularga bosqinchimisan deb savol bersangiz yo‘q deb javob berishadi. Agar sakkiz oylik urushdan keyin ham ular buni tushunmasa, buning mantig‘i ham yo‘q.

Men shunchaki odamlar miyalarini ishlatib, o‘ylashni boshlashlari kerakligini aytmoqchiman. Bu juda ham muhim, bu haqda ortiqcha cho‘zib ham o‘tirishni istamayman, lekin o‘ylayman-ki, bu intervyu davomida men ozgina bo‘lsa-da bu narsani yetkazib berishga muvaffaq bo‘ldim va sakkiz oydan keyin ushbu intervyuni yozayotganimiz yaxshi bo‘ldi. Chunki hozir tafakkurim va hissiyotlarim o‘z joyiga kelyapti. Mana, biz siz bilan bu intervyuni yozar ekanmiz, shahrimda uch marta ogohlantiruv sirenalari chalindi.

– Hozir-a?

– Ha, men bu yerda faqatgina Nikolayev haqida xabarlarni kuzataman, butun Ukrainani kuzatmayapman. Bilasizmi, men bitta jumla bilan suhbatni yakunlamoqchiman. Internetda hozir bir rasm aylanib yuribdi. 24 fevral kuni rasmiylarimiz shunday deb e’lon qilishardi: "Hurmatli Ukraina fuqarolari! Iltimos, vahima qilmang, xotirjamlikni saqlang, suv va oziq-ovqat bilan ta’minlaning". Bir necha oylardan keyin rasmiylar yana shunday xabarlar tarqatishdi: "Ukraina fuqarolari! Iltimos, Eron dronlarini urib tushirmang!" Biznikilar o‘sha dronlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri qurol bilan urib tushirish mumkinligini bilib olishgan va ovchilar uyida bemalol miltig‘i bilan nishonga olib otishardi. Mana farqimiz qayerda bizni! Bu butun Ukrainaning, xalqimizning borlig‘idir!

Bir yil oldin keng miqyosli urushdan avval Johar Dudayevning eski intervyusini tomosha qildim. Ko‘p yillar davomida Chechen Respublikasini terroristik mamlakat deb hisoblardim, Dudayevni esa qaroqchi, terrorchi, umuman bir qo‘rqinchli odam deb o‘ylardim. Negaki, Rossiya bizga shunday xabar tarqatardi. Axir men Sovet Ittifoqida tug‘ilgan edim-da. Birinchi va ikkinchi chechen urushlari mening bolalik paytlarimda bo‘lgandi. Ishonchim komilki, bizning Amina Akuyevayemizni o‘ldirishgan. U ham chechen bo‘lib, Adam Akuyevning rafiqasi edi, bu chechenlar, bir-ikki yil oldin emas, balki 14-yildan beri Ukraina uchun kurashib kelishgan. Lekin bu ikkisiga suiqasd uyushtirishadi, mashina portlatilganda Adam Akuyev tirik qoladi, Amina esa vafot etadi. Shuning uchun men uning o‘limigacha bo‘lgan intervyusini tomosha qilib chiqdim, shunda Amina Johar Dudayev bilan o‘sha intervyu haqida gapirgandi. Men ushbu intervyuni topib ko‘rdim, uni qayta ko‘rib chiqqanimda, ta’kidlashim kerakki, yaxshigina hayratga tushdim, men uchun butun dunyoyim ostin-ustun bo‘lib ketgandi. U naqadar aqlli odam bo‘lgan ekan! Johar Dudayev haqiqiy ofitser bo‘lgan edi, men o‘sha intervyuni yarim soatini tinglashim bilanoq bu davlatga – Chechenistonga bo‘lgan munosabatimni o‘zgartirishim kerakligini tushunib yetdim. O‘sha intervyuda Johar Dudayev Ukraina  va Rossiya bir kun to‘qnashishini aytgan edi.

– Ha, shunday degandi...

–Shunda Qrim ham katta savol ostida bo‘lishini va Rossiya Ukraina bilan keng ko‘lamli urushni boshlashini inkor qilmagandi. Eng muhimi, ukrainlar haqida ular yaxshi bilmasliklarini va ukrainlarni g‘azablantirmaslik kerakligini aytib o‘tgandi, chunki ukrainlar kechirmaydilar. Millatim haqidagi bu jihatni bilmagan ekanman, ochig‘i. U yana Ukrainaning ustidan quyosh chiqqanida Rossiya so‘nadi deb aytgan ekan. O‘sha quyosh esa hozir chiqmoqda...

Natalya Yakovleva – Bobur Akmalov
Kopenhagen – Toshkent
21 oktabr – 20 noyabr 2022 yil
Tasvirchi va montaj ustasi Mirvohid Mirrahimov