"Ukraina uzra quyoş çiqqanida, Rossiya sönadi!" – Omon qoliş uçun Vatanidan qoçişga majbur bölgan ayol hikoyasi
|17:45 / 20.11.202227 86326 min
Rossiya Ukrainaga bostirib kirganiga hademay 9 oy böladi. Bu davr mobaynida qançadan qança şahar-u qişloqlar vayron böldi, minglab odamlar halok böldi va bedarak yöqoldi. Ukraina infratuzilmasi va katta-katta şaharlari deyarli yöq qilindi, tinç aholiga nisbatan xunrezlik va zöravonliklarning esa adoği yöq. Ana şu vahşiyliklardan omon qoliş uçun millionlab ukrainaliklar boşqa mamlakatlarga ketişdi. Majburiy migratsiya jarayoni davom etmoqda. Har kuni minglab ayollar, bolalar, qariyalar öz uylarini taşlab, vaqtinça yoxud umrbod Yevropaning boşqa mamlakatlaridan qönim topişmoqda.
Rossiya bosqinining ilk kunlaridanoq bombardimon ostida qolgan Mikolayiv şahri aholisi ham öz uylarini, şahrini, vatanini tark etib, tinçlik va omon qoliş uçun boşqa ölkalarga ketişga majbur böldi. Ulardan biri Natalya Yakovleva. Kun.uz jurnalisti onasi va akasi bilan xayrlaşib, öğli bilan uzoq, maşaqqatli “sayohat”ga çiqiş majbur bölgan ayol bilan intervyu uyuştirdi. “Bilasizmi nima qiyin böldi? Men uruş boşlanganini va biz zudlik bilan uyimizdan ketişimiz kerakligini bolamga qanday tuşuntirişni bilmasdim”, deydi Natalya.
Onam qönğiroq qilib, haqiqatan ham uruş boşlanganini aytdi
– Rossiya bosqinining ilk kunlari haqida gaplaşsak. Aholining bu uruşga munosabati qanday edi?
– Aslida, biz uçun bu uruş 2014 yildayoq boşlangan edi. 24 fevraldan oldin biz nimadir sodir bölişini sezardik. Çunki mahalliy OAVlarda Rossiyaning çegara atroflarida, jumladan Belarus bilan çegarasida qöşin töplayotgani haqida ma’lumotlar çiqa boşlagan edi. Öşa vaqtda dunyoning turli mintaqalarida yaşaydigan döstlarim meni ogohlantirişdi: “Nataşa, ehtiyot böl, uruş bölişi ehtimoli yuqori!”. Ularning taxminlarini inkor etib bölmasdi, biroq bizda şundoq ham 8 yildan beri uruş bölayotgan edi. Ammo boşqa tomondan olib qaraganda bu tarzda bosqinçilik sodir bölişiga unçalik işonmagan edim. Axir taşqarida XXI asr. Bu davrda qonli uruş köriş xayolimning bir çetiga ham kelmagan edi.
Soğlom fikrli inson sifatida davlatlarning özaro murosa qilişi muzokaralar bölişi, iş qirğingaça yetib bormasligiga astoydil işonar edim. Şunday bölsa-da, bosqindan bir hafta avval ehtimoliy voqealarni muhokama qila boşladik: işxonada, uyda, döstlar bilan, qöşnilar bilan. Qiziği, aksar vatandoşlarim kelişuvga erişilişiga işonişar edi. Çunki bunday uruş heç bir jihatdan heç kimga foyda keltirmasligi ayon edi.
Uruş boşlangan kuni eşikning tebranişidan uyğonib ketdim. Derazalarni oçib qaraganimda, taşqarida portlaşga öxşaş ovozlarni eşitdim. Nikolayev mahalliy naşrlari bu şunçaki maşqlar ekanligi, vahimaga hojat yöqligini bong ura boşladi. Onam Ukraina xavfsizlik xizmatining poliklinikasida işlardi. Öşa zahotiyoq ogohlantiriş signali berildi. Onamni işga çaqirişdi va öşandayoq bu şunçaki harbiy maşqlar emasligini tuşunib yetgandim. Keyin, barça ommaviy axborot vositalarida Ukrainaning turli hududlarida portlaşlar bölayotganligi haqida ma’lumotlar e’lon qilina boşlandi. Bir soatdan keyin Nikolayevda harbiy aerodromi portlatildi.
Mavzuga oid
Tongda onam qönğiroq qilib, bizda haqiqatda uruş holati ekanligini aytdi. Öşa tongda Ukraina böylab aerodromlarga, harbiy qismlarga zarbalar berilardi. Öşanda “Mayli, aerodromlarni portlatib yuborişgandir, qaysidir harbiy qismlarni nişonga olişgandir, şu tarzda bizni qörqitişadi-da, tinçlanib, ortga ketişadi,” deb öylagandim.
Millatçilik? Keling, köring – Ukrainada unday narsa yöq!
– Men rus tilini juda yaxşi tuşunaman. Afsuski, rus tilida ukrain tilidan köra yaxşiroq gapiraman. Çunki men butun umrim davomida Nikolayev şahrida yaşaganman. Bu tilda gapirganim uçun kimdir meni ajratgan yoki boşqa holatlar heç qaçon bölmagan. Ukrainaning ğarbiy qismida ham köp marta bölganman. Ammo ukrain tiliga kelsak, bu muammo edi, çunki Ukrainada sovet hokimiyati paydo bölişi bilan ukrain tili, madaniyati, adabiyoti u yoki bu tarzda yöq qilindi va mening mintaqamda, agar sen ukrain tilida gapirsang, demak, sen qandaydir qişloqdan kelgan odamdek hisoblanasan, deb işonişgan. Keyin Ukrainada rus tilini tanlaşda heç qaçon muammo bölmagan. Masalan, maktabga borganimda tört sinfdan uçtasi ukrain bittasi rus sinfi edi. Maktabni tugatayotganimda ukrain tilida bittagina sinf qolgan edi.
– Orangizdan kimdir Rossiya fuqarolarini ajratgan yoki zulm qilganmi?
– Biz mutlaqo bir xil tilda gaplaşganimiz uçun, kimning kimligini bilmaganmiz. Bizda, Ukrainada biror millatga nisbatan qandaydir past nazar bilan qaraş, kimnidir pastki tabaqadan deb hisoblaydiganlar yöq. Ukrainada ham köplab millatlar bor. Qoraboğdagi voqealardan keyin Ozarbayjondan, Armanistondan köplab qoçqinlar kelib qolgan. Ular boşqaça körinişga ega bölişlari mumkin, lekin bu bilan bizda heç qaçon muammo bölmagan.
– U yerda özbeklar ham bormi?
– Mening şahrimda ularning soni unçalik katta emas, Şahrimizda uruşdan oldin 50 000 ga yaqin aholi bor edi va bu kiçik şahar hisoblanadi. Men özbeklar qanday körinişi haqida aniq tasavvurga ega emasman. Men mahalliy bozorimizda sabzavot, quritilgan mevalar, ziravorlar sotadigan bir neça özbeklarni bilaman, xolos.
– Öşa paytda Kiyevda vaziyat ançayin ayançli edi, biz xavotir bilan yangiliklarni kuzatardik. Bu dahşat edi. Birinçi xayolimga kelgan fikr uyimizda yertöla yöqligi edi. Lekin uruş bizda 8 yildan beri davom etmoqda edi. Donbassda birinçi oylarda hammasi qanday sodir bölganini kördik, bildik. Agar Donbassdagi halok bölgan harbiy amaliyotlar statistikasini oladigan bölsak, ölganlar soni yiliga 15-25 kişi bölib çiqardi.
– Tinç aholi vakillari ham bor edimi ular orasida?
– Aniğini bilmayman. Garçi ular tinç aholiga zarba bermasliklariga, uruşning qandaydir öz qonunlari va umuman, qandaydir insoniylik borligiga işonsam-da, uyimda yertöla yöqligini angladim va döstim bilan boğlandim, unga agar yertöla bölsa, biz uning uyiga borişimizni aytdim. Öşa vaqtda butun dunyodan odamlar menga qönğiroq qilişardi: Amerikadan, Kanadadan, Avstriyadan, Fransiyadan Germaniyadan, Livandan, lekin Rossiyadagi qarindoşlarim menga qönğiroq qilişmadi.
– Rossiyada qarindoşlaringiz bormi?
– Sibirda qarindoşlarimiz bor, hozir ular Tyumenda yaşaydi, otamning xolasi va xolavaççalarim yaşaydi. Men özim ularga bir neça kundan keyin xabar yozdim. Uruş boşlangani va bizni bombardimon qilişayotganlarini aytdim. Çunki biz öşa xolam bilan biror marta bu mavzuda birlikni saqlay olmaganmiz. Bu odamlar haqiqatan ham bizda NATO bazalari bor deb öylaşlarini va bunga qat’iy işonişlarini tuşunmasdim. Biz Amerikada heç narsa sotib olmadik, 2014 yilgaça armiyamizning özi yöq edi. U tizimli ravişda yöq qilindi. Yanukoviç bu tizimni butunlay vayron qildi. Uning harbiy xizmatni bekor qilganini bilsangiz kerak, u armiyani ham bekor qilmoqçi edi. Şukrki, Yanukoviç buning uddasidan çiqolmadi, u köp narsalarni uddasidan çiqmadi.
Xudoyim meni asragan ekan – yordamni ğoyibdan yetkazdi
– Yevropa biz uçun uruşning birinçi kunidan boşlab eşiklarni oçdi, ha, bizga avval ham viza kerak emas edi, lekin Yevropa uçun sayohat qilişdan oldin biometrik pasportga ega bölişingiz kerak edi. Men öğlimning bor yöği tuğilganlik haqidagi hujjati bilangina butun Yevroittifoqdan ötdim. Öğlimga hali pasport qildirmagandim. Döstlarim tezroq u yerni tark etib, Daniyaga borişimni aytişdi va yordam qilişdi. Ammo men Ukrainani tark etişni xohlamasdim, şunga qaramay, hamma narsa qörqinçli bölib qolgandi.
Avvaliga men Nikolayevda qolaman deb öyladim, agar tösatdan Nikolayevni işğol qilişsa va Nikolayev Rossiyaga aylansa, öşanda ketaman derdim, lekin endi biz Xersonda qolib ketgan odamlar qanday ahvoldaligini, çiqib ketolmayotganligini körib turar edik. Ha, bularni ta’riflaş uçun qaysi sözlarni tanlaşni-da bilmayman, eng yomoni okkupantlar odamlarni ketişiga imkon berişmayotgani edi.
Onam qayerdandir bir taksiçini topib, meni Odessaga olib borib qöyişni söraydi. Taksiçi rozi böladi. Haydovçi menda ketiş uçun yigirma daqiqa borligini aytdi. Çunki bizda komendantlik soati bor edi. Şuning uçun hammasidan ötib oliş katta vaqtni talab qilardi.
– Onangiz uyda qoldimi?
– Onam u şaharga borişni xohlamadi. Bizning uyimiz hali ham bus-butun. Onam ikki sababga köra ketişni xohlamadi. Birinçidan, buni qiliş juda qiyin edi. Ikkinçi sabab şundaki, mening akam bor. Erkaklarga Ukrainadan çiqiş man etilgan edi. Şuning uçun u tufayli qolişga qaror qildi.
– U zaxirada xizmat qiladimi?
– Bizda bunday narsa yöq. Röyxatga oliş komissiyasiga köngilli bölib borgan kamida ikki kişini bilaman. Ularga siz bizga kerak emassiz, çunki siz armiyada xizmat qilmagansiz, sizga dars berilişi kerak, bizda odamlar yetarli, deyişibdi. Bizda köp sonli köngillilar bor edi. Biz millionlik armiyani yiğdik, şuning uçun avtomatni qanday qilib qayta yiğişni bilmaydigan erkaklar ularga kerak emas. Bizda professional harbiylar yetarli. Bir vaqtlar sovet armiyasida xizmat qilganlarni olişadi. Şuning uçun akam hozir zaxirada.
Rossiyadan farqli ölaroq biz öz Vatanimizni himoya qilyapmiz!
– Rossiyada safarbarlik e’lon qilinişi bilan biz u yerda nimalar sodir bölganini kördik. Siz bu haqda nima deysiz?
– Biz öz mamlakatimizni himoya qilyapmiz. Öz yerimizni himoya qilyapmiz. Bizda juda ulkan motivatsiya bor. Bizning köngillilar harakatimiz bu şunçaki katta kuç. Bayraktarlar haqida eşitdingizmi? Turkiya ularni bizga berdi, keyin biz sun’iy yöldoşlar sotib oldik. Men bitta Telegram kanaliga obunaman, uni bizning harbiy xizmatçilardan biri yuritadi. U yerda biror ehtiyoj sezilsa, darrov yozişadi. Yaqinda uçta kopterni yiğişga yordam berişimizni söraşdi. Biz bu tölovlarni beş, ön daqiqada yopamiz. Odamlar pulni taşlaşga-da ulgurişmaydi, çunki hisob tezda yopiladi, masalan bir kun oldin askarlarimiz uçun pikaplarni yiğdik va ikki daqiqada biz uçta
Polşa qoçqinlarni şunday kutib olgan
– Bu uruş mobaynida hukumatingizga, prezidentingizga, umuman, rahbariyatga savollar yöq edimi? Umuman olganda, ularning qilayotgan işini notöğri deb bilganmisiz?
– Ma’lumotingiz uçun, men Zelenskiyga ovoz bermaganman. Poroşenkoning qolişini xohlaganim uçun emas, balki Zelenskiyni yoqtirmaganim uçun ham emas, agar öşa paytda 14-yilgaça uruş bölmaganida, balki unga mutlaqo qarşi bölgan odamlar qatorida turib, Zelenskiyga ovoz berardim. Çunki Ukrainada yangi odamlar, yoş siyosatçilarga bölgan talab tendensiyasi öşa paytda kuzatilgan edi. Biz mamlakatimizdagi kommunistik partiyani butunlay yöq qildik, lekin men uruş paytida mamlakatim va Zelenskiy bunga doş berolmasligiga işonardim. Bunga işonçim komil edi. Bu mening sub’yektiv fikrim va menimça, agar Poroşenko prezident etib qayta saylangan bölganida, Putin hujum qilişga jur’at etolmasdi.
– Bu prezidentlardagi şaxsiyat bilan boğliq masalami?
– Gap şaxsiyat haqida emas, balki u Zelenskiyni komediyaçi, narkoman va jirkanç deb bilgan va uni bu öringa munosib deb baholamagan. Hukumatimizni baholaşimga kelsak, Zelenskiyga ovoz bermagan bölsam ham, bugunga qadar hukumat haqida heç qanday salbiy narsa deya olmayman. Ular qandaydir möjiza bilan kerakli odamlarni kerakli lavozimlarga joylaştirdilar: Nikolayevning işğol qilinişiga yöl qöymagan öşa Zalujniyni oling. Mudanov esa özi juda yoş bölgan, bizning öttiz yetti yoşlik boş razvedkaçimiz: uning fevral oyidagi intervyusini körsangiz, bu uruş paytida prognoz qilgan va u deyarli bir xil vaqt oraliğida aytganlari ham sözma-söz amalga oşdi. Ular buni qanday uddalaşganini bilmayman.
Zelenskiy baribir ajoyib aktyor. va u mamlakatimizda sodir bölayotgan voqealarni juda aniqlik bilan yetkaza oladi. Har doim uning konsertlariga borganman, lekin unda siyosatçini körmaganim uçun, unga qarşi edim. U hozir öz vazifasini a’lo darajada bajaryapti.
Orqada şunça kun va masofa qoldi. Nihoyat men bir zumga böşaşdim va... yiğlab yubordim
– Daniyagaça bosib ötganingiz yöl haqida aytib bering
– Odessada Ukrainaning ğarbiy qismiga boradigan bepul evakuatsiya poyezdlari taşkil etildi. Şunday poyezdlardan birida Lvovga keldim, uşbu poyezdlarni hozirgi holatini tasvirlaş şart emas. Yölovçilar çiptasiz edi, ketişni istaganlar esa belgilangan siğimdan ança ziyod. Ayni şu paytda ukrainaliklarning yomon fazilatlarini köriş mumkin. Poyezd kupesida ön ikki kişimiz va şu tariqa ön olti soat yöl yurib, Lvovga etib keldik.
Poyezdda uzoq va maşaqqatli yöl
Biz çiroqlar öçirilgan holda yurişga majbur edik. Lvovga kelgaç, Ukraina yangiliklarini öqimaslik uçun özimga söz berdim, çunki özimga kelib olişimi kerak. U yerda döstlarim bor edi, men ulardan bir keça tunaşga joy söradim, har ehtimolga qarşi telefon uçun quvvat bankini sotib olişga bordim, ammo dökonlarda heç narsa yöq edi, hatto Lvovda ham heç nima yöq edi. Oziq-ovqat muammosi mening şahrimda uruşning ikkinçi kuni boşlangan edi. Ertalab supermarketga borganda quyultirilgan sut va konservalardan boşqa heç narsa topolmadik. Biz Lvovda tunadik. Keyin Polşaga yetib bordik. Bizni şahar hokimligidagi qandaydir binoga joylaştirişdi. Bu ulkan sport majmuasi edi va sport zalida 164 dona yotoq joy bor edi. Ularning deyarli barçasi allaqaçon band edi. U yer juda sovuq edi. Lekin polyaklar özaro iliq munosabatlari bilan bizni isitişdi. U yerda ham juda yaxşi ovqatlantirişdi. Tuşunişim böyiça, davlat faqat tunaş uçun joy ajratgan va boşqa barça oziq-ovqatlar köngillilar tomonidan taşkillaştirilgan edi.
Yigirma törtinçi fevraldan boşlab butun Yevropa ukrainaliklar uçun bepul yölkiralarni taşkil qildi. Samolyotdan taşqari har qanday transport turida ukrainaliklar uçun arzon narxlar evaziga istalgan nuqtaga olib borib qöyişni yölga qöyişgan edi. Biz vokzalga keldik, ularga Ukraina pasportimizni körsatdik va mana şuning özi biz uçun çipta edi, şu bilan siz xohlagan joyga borişingiz mumkin edi. Şunday qilib, biz Lyublindan Varşavaga, Vrotslavga, Berlinga bordik.
Döstim bizni kutib oldi, biz ularnikida tunab qoldik va ertasi kuni Kyolnga, keyin Berlinga va keyin Gamburgga keldik. Gamburgda bizni daniyalik Piter kutib oldi, u bizni Gamburgdan olib ketdi. Yevropada köpçilik bizni negadir hali ham sovet ittifoqi darajasidagi davlat deb bilar ekan. Xullas, Gamburgga boradigan yölda oxiri yiğlab yubordim. Ukrainani tark etganimning beşinçi kunida şunday yiğlaşim edi.
Qisqasi, biz Daniyaga şu tarzda etib keldik. Bu mamlakat menga yoqib qoldi. Ehtimol, bunda odamlar ham juda katta rol öynagandir, çunki daniyaliklar juda yaxşi odamlar ekan. Buni qisqaça tuşuntiriş mumkin: ular Ikkinçi jahon uruşi paytida Gitlerga olti soat içida taslim bölganlaridan juda uyalişadi va biz hozir frontda nima qilayotganimizni körişayotganda, ular şunçaki bizga ehtirom körsatişadi va har bir daniyalik, mening “Buni nima uçun qilyapsiz?” degan savolimga ular “sizlarga yordam beriş biz uçun şaraf, çunki erkaklaringiz frontda ekan, biz sizga ğamxörlik qilişimiz kerak” – deyişardi. Ular bizga butun hayotni şunday taşkil qilib berişgan-ki, moliyaviy jihatdan men bu yerda özimni Ukrainadan yomonroq his qilmadim. Ukrainada özim uçun asbob-uskunalar sotib olişim, uyni ta’mirlaşim mumkin edi, lekin bolamning hujjatlari yöqligi uçun Ukrainadan çiqiş mumkin emasdi.
Bu yerda ham özimni yomon his qilmayapman, mutlaqo. Daniyaliklar bizga munosib pul tölaydilar, biz bu yerda özimizni qulay his qilişimiz uçun hamma narsani taşkil qilişgan. Tilni bepul örgatişadi, çunki özlari aytganidek, bizning deyarli barçamiz oliy ma’lumotga ega edik. Ular esa bundan hayratda va ba’zilarimizning ikki, uçta diplomga egaligimizni körib, ular qanday qilib ma’lumotli odamlarga pol artişni taklif qilişimiz mumkin deyişadi. Bizni hatto qoçqinlar deb ataşmaydi, balki öziga xos bölgan köçib kelgan odamlar deyişadi. Tilni örganmaguningizça bu yerda heç narsa qila olmaysiz, deyişadi.
Çegarani kesib ötayotganimizda “Bu ukrainaliklar qandayin ğalati xalq ekan? Biz bu yerda ular kelişlari bilanoq psixologlardan, psixiatrlardan yordam söraşadi, deb öylagandik. Lekin ularning çegarada birinçi bergan savollari özlarining qayerda işlaşlari mumkinligi haqida böldi. Bu yerda qanday işlar bor, oylik maoş qança? kabi savollarni berişyapti” – deyişardi politsiyaçilar.
Buça, Izyum, Mariupol... Bu vahşiyliklarni odam bolasi qilganiga işonging kelmaydi
2014 yil mart oyining uçinçi, törtinçi rossiyaliklar Qrimni egallab olişdi. Şunga qaramay, heç kim bularning barçasi qanday sodir bölganligini aytmaydi, ular bizning harbiy qismlarimizga qurol bilan kirişdi va u yerdagi ofitserlarni öldirişdi. Menga umuman yoqmagan holat bu – biz referendum ötkazganimiz edi. Yana qanday qilib, qaysi aql bilan referendum ötkazdik biz? Xerson, Zaporijjyadagi referendumlarni olaylik. Biz bilamiz-ki, referendum paytida odamlarning yarmi qoçib ketişgandi. Qiziği ular Krasnodarga emas, Rostovga emas, balki Ukrainaga qoçib ketişadi. Öşa hududlarda uyda qolgan aholining yarmi köçaga çiqişga qörqişardi. Aholining yarmi allaqaçon podvallarda ötiribdi, ularni evakuatsiya qiliş mavzusiga hali yetib kelamiz, lekin agar Xudo saqlasin, öşa hududda qolgan aholi telefonida ukrain tilida biron bir narsa topib olinsa, unda sizni yertöla kutadi, yertöla degani esa qiynoqlar deganidir. Sizlarga bu kabi xabarlarning körsatilmasligini tuşunaman va mening sözlarim ham tomoşabinlaringizni işontirmasligi mumkinligini bilaman – men heç kimni işontirmoqçi emasman. Men faqat öz hikoyamni aytib beraman. Mening Daniyada bir tanişim bor edi, u Mariupolni tark etgandi va uning körgan-keçirganlarini aytib berganlari tepa soçimni tikka qildi: bu kabi filtrlaş usullari deb ataladigan holat oila a’zolarni turli xonalarda jazolaş orqali söroq qilinadi. Agar ular söroq qilinayotganda aytayotgan hikoyalari bir-biriga töğri kelmasa, tamom. Bundan taşqari, men uçun katta zarba bu – Buçadagi hodisa edi. Ayniqsa u yerdagi fotosuratlar, u yerda bölgan voqealar odamni junbuşga keltiradi...
– Izyum...
– Ha, Izyum, lekin u keyinroq bölgan edi, avval Buça hodisasi bölgan öşa suratlarga qaraganingda toşdek qotib qolib, miyang bularni umuman qabul qilmaydi. Axir qanday qilib şunday bölişi mumkin? Mana şunday vaqtda, senda haqiqatda nafrat hissi paydo böladi. Lekin hozir barça ukrainaliklar aynan şu hisni boşdan keçirişyapdi. Bu nafrat Nafrat hissi bölganda ham bu boşqaça tuyğu. Har safar ular şaharlarimizga bombalarini taşlaganlarida, bizning odamlarimiz halok bölayotganlarida, biz ulardan sovuqqonlik bilan nafratlanamiz. Çunki Putin ularning hojatxonalarni, kir yuviş maşinalarini, ayollarimizning içki kiyimlarini tortib olişga undagan emas. Ularga bunday buyruq bermagan va u ularga zörlaşni buyurmagan.
Hammamiz pedofillar haqida eşitganmiz va ularning ğayritabiiy psixikaga ega odamlar ekanligini bilamiz. Bu yerda esa odamlar butun umr yaşab, bu xususiyatlarga ega ekanligini heç qaçon sezmaganga öxşaydi, keyin ular şaharga kirib kelib, kiçkina qizlarni zörlaşadi. Men bunga sabab böladigan izohlarni qidirdim va topdim ham. Axir, Buçadagi voqealarda asosan Buryat Respublikasidan kelgan tulinlik askarlar jinoyatlar qilişgan edi. Men bularni keltirib çiqargan sabablarni topdim, bu holatlarni keltirib çiqargan sabablar ham dahşatli tuyulişi mumkin, lekin bularning barçasining kelib çiqişiga sabab yomon işlarning barçasi ular uçun odatiy hol ekanligidir. Negaki, mamlakatda qaşşoqlik va içkilikbozlik gullab-yaşnayotgan bölsa, erkak şunday şaytonlarga mast böladi-ki, u uning yonida xotinmi yoki bolami, kim yotganini tuşunmaydi, şunda mana şunga öxşagan hodisalar sodir böladi. Men buni öz ismlari bilan atamayman, nima haqida gapirayotganimni tuşunasiz, çunki bular isbotlangan haqiqat. Lekin men buryatlar va tuvaliklar qanday qilib bunday ahvolda yaşayotganiga tuşunmas edim. Ular uçun bu dahşatli holatlar normal holat bölib tuyuladi va ularga bosqinçimisan deb savol bersangiz yöq deb javob berişadi. Agar sakkiz oylik uruşdan keyin ham ular buni tuşunmasa, buning mantiği ham yöq.
Kopenhagen köçalari
Men şunçaki odamlar miyalarini işlatib, öylaşni boşlaşlari kerakligini aytmoqçiman. Bu juda ham muhim, bu haqda ortiqça çözib ham ötirişni istamayman, lekin öylayman-ki, bu intervyu davomida men ozgina bölsa-da bu narsani yetkazib berişga muvaffaq böldim va sakkiz oydan keyin uşbu intervyuni yozayotganimiz yaxşi böldi. Çunki hozir tafakkurim va hissiyotlarim öz joyiga kelyapti. Mana, biz siz bilan bu intervyuni yozar ekanmiz, şahrimda uç marta ogohlantiruv sirenalari çalindi.
– Hozir-a?
– Ha, men bu yerda faqatgina Nikolayev haqida xabarlarni kuzataman, butun Ukrainani kuzatmayapman. Bilasizmi, men bitta jumla bilan suhbatni yakunlamoqçiman. Internetda hozir bir rasm aylanib yuribdi. 24 fevral kuni rasmiylarimiz şunday deb e’lon qilişardi: "Hurmatli Ukraina fuqarolari! Iltimos, vahima qilmang, xotirjamlikni saqlang, suv va oziq-ovqat bilan ta’minlaning". Bir neça oylardan keyin rasmiylar yana şunday xabarlar tarqatişdi: "Ukraina fuqarolari! Iltimos, Eron dronlarini urib tuşirmang!" Biznikilar öşa dronlarni töğridan töğri qurol bilan urib tuşiriş mumkinligini bilib olişgan va ovçilar uyida bemalol miltiği bilan nişonga olib otişardi. Mana farqimiz qayerda bizni! Bu butun Ukrainaning, xalqimizning borliğidir!
Bir yil oldin keng miqyosli uruşdan avval Johar Dudayevning eski intervyusini tomoşa qildim. Köp yillar davomida Çeçen Respublikasini terroristik mamlakat deb hisoblardim, Dudayevni esa qaroqçi, terrorçi, umuman bir qörqinçli odam deb öylardim. Negaki, Rossiya bizga şunday xabar tarqatardi. Axir men Sovet Ittifoqida tuğilgan edim-da. Birinçi va ikkinçi çeçen uruşlari mening bolalik paytlarimda bölgandi. Işonçim komilki, bizning Amina Akuyevayemizni öldirişgan. U ham çeçen bölib, Adam Akuyevning rafiqasi edi, bu çeçenlar, bir-ikki yil oldin emas, balki 14-yildan beri Ukraina uçun kuraşib kelişgan. Lekin bu ikkisiga suiqasd uyuştirişadi, maşina portlatilganda Adam Akuyev tirik qoladi, Amina esa vafot etadi. Şuning uçun men uning ölimigaça bölgan intervyusini tomoşa qilib çiqdim, şunda Amina Johar Dudayev bilan öşa intervyu haqida gapirgandi. Men uşbu intervyuni topib kördim, uni qayta körib çiqqanimda, ta’kidlaşim kerakki, yaxşigina hayratga tuşdim, men uçun butun dunyoyim ostin-ustun bölib ketgandi. U naqadar aqlli odam bölgan ekan! Johar Dudayev haqiqiy ofitser bölgan edi, men öşa intervyuni yarim soatini tinglaşim bilanoq bu davlatga – Çeçenistonga bölgan munosabatimni özgartirişim kerakligini tuşunib yetdim. Öşa intervyuda Johar Dudayev Ukraina va Rossiya bir kun töqnaşişini aytgan edi.
– Ha, şunday degandi...
–Şunda Qrim ham katta savol ostida bölişini va Rossiya Ukraina bilan keng kölamli uruşni boşlaşini inkor qilmagandi. Eng muhimi, ukrainlar haqida ular yaxşi bilmasliklarini va ukrainlarni ğazablantirmaslik kerakligini aytib ötgandi, çunki ukrainlar keçirmaydilar. Millatim haqidagi bu jihatni bilmagan ekanman, oçiği. U yana Ukrainaning ustidan quyoş çiqqanida Rossiya sönadi deb aytgan ekan. Öşa quyoş esa hozir çiqmoqda...
Natalya Yakovleva – Bobur Akmalov
Kopenhagen – Toşkent
21 oktabr – 20 noyabr 2022 yil
Tasvirçi va montaj ustasi Mirvohid Mirrahimov
