Tört yillik mehnatlar natijasi va unga bölgan qiziqiş – Parijning Luvrida Özbekiston körgazmalari
|21:39 / 25.11.202214 94916 min
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron taklifiga binoan davlatimiz rahbari Şavkat Mirziyoyevning bu mamlakatga rasmiy taşrifi davomida davlatlar rahbarlari tomonidan ikkita yirik körgazma oçildi. Luvr muzeyida oçilgan “Özbekiston vohalarining möjizalari. Karvon yöllari çorrahasida” körgazmasi va Arab dunyosi institutida taşkil etilgan “Samarqandga yöl. Ipak va oltin möjizalari” namoyişi şular jumlasidan.
Luvrdagi namoyiş miloddan avvalgi V—VI asrdan Temuriylargaça bölgan davrlarni qamrab oladi, Arab dunyosi institutidagi körgazmada esa, XIX –XX asr örtalariga oid eksponatlar, şuningdek, Özbekiston davlat muzey töplamlaridagi Turkiston avangardi yönalişiga oid möyqalam asarlari örin olgan.
Hammasi nimadan boşlandi?
2018 yilning oktabr oyida Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev birinçi marta rasmiy taşrif bilan Fransiyada böldi. Madaniy dastur doirasida Luvr muzeyiga ekskursiya taşkil qilindi. Bu vaqtda uşbu muzeyda Özbekistonning boy tarixiy va madaniy merosiga bağişlangan ulkan körgazmani taşkil qiliş ğoyasi şakllana boşlayotgan edi va davlatimiz rahbari bu ğoyani ma’qulladi.
Bundan oldin köplab juda muhim voqealar yuz berganini ham ta’kidlaş joiz.
2009 yilda arxeolog va ilmiy tadqiqotçi Rokko Rante Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Samarqand Arxeologiya instituti jamoasi bilan hamkorlikda Buxoroda ötkazilayotgan arxeologik qidiruv işlariga rahbarlik qilgan edi. Mamlakatimiz tomonidan unga Jamol Mirzaahmedov, söngra Abdisabur Raimqulovlar boşçilik qilgan. 2011 yilda Rante öşa paytlarda Luvr muzeyi prezidenti bölgan Anri Luarettani yurtimizga taklif etadi. Tarixiy materiallar közdan keçirilgaç, körgazmani taşkillaştirişni boşlaş töğrisida qaror qabul qilinadi va bu qaror 2017 yilda qat’iy tasdiqlanadi.
Biroz vaqdan söng, Özbekistonning Samarqand viloyatida yana fransuz mutaxassislari bilan birga olib borilgan boşqa qazilma işlari davomida zardöştiylik davriga oid noyob öyma naqşli panno (devoriy rasm) topiladi. Topilma dunyo ahamiyatiga molik yodgorlik edi.
Taxminlarga köra, qazilma işlari olib borilgan joyda islom davri (VIII asr)gaça hukmdorlarning saroyi bölgan. Qal’a içidagi inşootda haşamatli xona bölgani aniqlangan, uning aksariyat qismini uç poğonali şohsupa egallagan. Olimlarning fikriça, u yerda hukmdor taxtda ötirgan. Panno esa xona devorlarini bezab turgan.
Mavzuga oid
Bundan taşqari, boşqa noyob topilmalar ham topilgan. Şu tariqa, Özbekiston tarixiy va madaniy jihatdan nihoyatda qimmatbaho yodgorliklarni jahonga körsata olişi aniq böldi.
Özbekiston Madaniyat va san’atni rivojlantiriş jamğarmasi ijroçi direktori Gayane Umerova va Luvr muzeyi örtasida hamkorlik kelişuvi imzolanib, jamğarma Kengaşi raisi örinbosari Saida Mirziyoyeva boşçiligida tayyorgarlik işlari boşlab yuborildi.
Dastlab Luvrdagi körgazmani 2020-2021 yillarda ötkaziş rejalaştirilgan edi, biroq Covid pandemiyasi bu rejalarni amalga oşirişga tösqinlik qildi va namoyişni 2022 yilga qoldirişga töğri keldi. Bu vaqtda nafaqat Özbekistonning XV asrda yakunlangan qadimiy sivilizatsiyasini körsatiş, balki, undan keyingi davrlargaça sözlab beriş mantiqan töğri böladi, degan fikr keldi. Bu mazkur işlarning uyğun va mukammalligini ta’minlaydi. Şu tariqa, bir paytning özida ikkita körgazma – Luvr muzeyi va Arab dunyosi institutida namoyiş taşkil qilişga qaror qilindi.
Tört yillik mehnat mahsuli
Har ikkala körgazmani tayyorlaş uçun Özbekiston Respublikasi Boş vaziri rahbarligida maxsus komissiya tuzildi. Uşbu komissiya tarkibidan San’atşunoslik instituti va loyiha maslahatçisi Şokir Pidayev, Islom Tsivilizatsiyasi markazi direktori Şoazim Minovarov, vazirlar, olimlar, arxeologlar hamda eksponatlar olinadigan muzeylar rahbarlari va kuratorlari örin oldi.
Keng kölamli restavratsiya işlari boşlab yuborildi. Aynan körgazma uçun 2018 yildan buyon 70 dan ziyod buyumlar restavratsiya qilindi. Loyihaga Fransiya va Özbekistondan qoğoz, yoğoç, metall, haykaltaroşlik, şişa va devoriy rasm böyiça 40 nafardan ortiq restavratorlardan iborat jamoa jalb qilindi. Marina Reutova, Kamoliddin Mahkamov, Şuhrat Pölatov, Kristin Parisel, Olive Tavozo, Delfin Lefevr, Jyeraldin Frey, Aksel Delo, Ann Lejye va boşqalar şular jumlasidandir.
Ayniqsa, VIII asrga oid “Katta Langar Qur’oni” sahifalarini tiklaş juda murakkab va ayni paytda qiziqarli böldi. Uşbu Qur’on islom dini va musulmonlar uçun juda katta ahamiyat kasb etib, butun insoniyatning madaniy va tarixiy merosini taşkil etuvçi qadriyatlardan biridir.
Restavratsiya işlari uç yil davom etdi va öşa paytda Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi direktori örinbosari lavozimida işlayotgan Saida Mirziyoyevaning şaxsiy qöllab-quvvatlaşi tufayli amalga oşdi. Avvaliga noyob Qur’onning atigi 2 ta sahifasini tiklaş rejalaştirilgan edi va aynan Saida Şavkatovnaning kömagi bilan barça 13 sahifaning tiklanişiga erişildi.
A.Navoiy nomidagi Özbekiston Milliy kutubxonasi, Madaniyat vazirligi huzuridagi Madaniyat va san’atni rivojlantiriş jamğarmasi, Özbekiston musulmonlari idorasi kabi taşkilotlar uşbu nodir hujjatni tiklaş işiga jalb qilindi. Tiklaş işlari Luvr muzeyi restavratorlari Aksel Delyova Aureliya Streti tomonidan amalga oşirildi.
“Özbekiston vohalarining möjizalari. Karvon yöllari çorrahasida” körgazmasi hozirgi Özbekistonning janubiy qismidan ötgan Buyuk ipak yöli tarixi haqida hikoya qilgan holda, miloddan avvalgi V—VI asrdan Temuriylar hukmronligigaça bölgan davrni öz içiga oladi. Unda monumental san’at buyumlari, devoriy rasmlar, saroylarning öyma detallari, bezakli amaliy san’at buyumlari v boşqa yodgorliklar namoyişga qöyilgan. Körgazma 169 ta muzey eksponatlari, xususan mamlakatimizning 16 muzeyidan 138 ta noyob aşyo va dunyoning yetakçi muzeylaridagi 31 ta eksponatdan iborat. Luvr muzeyi, Fransiya Milliy kutubxonasi, Buyuk Britaniya muzeyi va Britaniya kutubxonasi, London Viktoriya va Albert Muzeyi, Parij medallar Mahkamasi, Gime Muzeyi hamda Tillar va sivilizatsiyalar Universitet kutubxonasi (BULAC), Lissabon Galuste Gyulbenkyan Fondi şular jumlasidandir.
Körgazma kuratorlari: Yannik Lins va Rokko Rante.
Saida Mirziyoyeva ta’kidlaganidek, Özbekiston azaldan madaniy almaşinuv va savdo markazi, Buyuk ipak yöli esa, ma’lum ma’noda dunyodagi ilk iqtisodiy loyiha bölgan. Luvr muzeyidagi qariyb ikki ming yillik davrni qamrab olgan körgazma taşrif buyuruvçilarida bugungi Özbekiston hududida mavjud bölgan turli sivilizatsiyalar haqida serqirra tasavvurni şakllantiradi hamda mamlakatimizning noyob merosini namoyiş etadi, bu esa bizning asosiy vazifalarimizdan biridir.
Öz navbatida, Rokko Rante uşbu körgazmaning ikkita asosiy maqsadi borligini ma’lum qildi. Birinçidan, bu Yevropada Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi va madaniyatini körsatişdan iborat. Bu örinda Parij eng yaxşi joy sanaladi, çunki bu yerda dunyoning yetakçi muzeylaridan biri – Luvr joylaşgan.
Ikkinçi maqsad Markaziy Osiyo va Yevropa örtasidagi yaqin tarixiy aloqalarni namoyiş etişdan iborat. Axir, ötmişda bu ikki mintaqa örtasida köplab umumiy tarixiy lahzalar röy bergan.
Bundan taşqari, körgazma Yevropa va Fransiya jamiyati Markaziy Osiyo bilan yanada yaqindan tanişişi uçun ma’rifiy ahamiyat kasb etadi. Zero, mintaqa madaniyati insoniyat sivilizatsiyasida muhim örin egallaydi va muhim tarixiy şaxslarga boydir.
Şuningdek, Rante Luvrdagi “Özbekiston vohalarining möjizalari. Karvon yöllari çorrahasida” körgazmasi yaqin 30-40 yillardagi betakror tadbir bölib qolişini ham qayd etdi.
“Katta Langar Qur’oni”dan taşqari, qadimgi Kofirqal’a şaharçasidan topilgan kuygan yoğoç panno, Budda haykali (mil. Avv I asr – milodiy I.), Dalvarzintepa köhna şahridan topilgan Kuşon şahzodasining boşi (I-II asrlar), Buxoroning qadimgi Varaxşa manzilgohidan topilgan va ov sahnasi tasvirlangan VII asrga oid maşhur devoriy rasm, Marko Poloning XIV asrda Osiyoga sayohati töğrisidagi kitobi nusxasini ham nodir eksponatlar sirasiga kiritiş mumkin.
Köplab arxeologik kaşfiyotlar va muhim restavratsiya işlari sönggi 3 yil içida amalga oşirilgani hisobga olinsa, ekspozitsiyaning bir qismi ommaga ilk marotaba namoyiş etilmoqda.
«Samarqandga yöl. Ipak va oltin möjizalari”
Mamlakatimizning 9 ta muzeylaridagi 300 dan ortiq eksponatlarni öz içiga olgan uşbu ekspozitsiya orqali özbek amaliy san’at buyumlari taqdim etildi.
Mehmonlar e’tiboriga milliy töqimaçilik namunalari, milliy liboslar, boş kiyimlar, XIX –XX asr örtalariga oid bezaklar, Buxoro amirligining zardöz çoponlari, gilamlar va boşqa köplab nodir aşyolar havola etiladi.
Şuningdek, uşbu körgazmada 23 ta rangtasvir asarlari ham namoyişga qöyilgan bölib, ular orasida I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpoğiston Respublikasi davlat san’at muzeyi töplamidan olingan Turkiston avangardi asarlari ham örin olgan.1917 yildan 1932 yilgaça Turkiston rus avangard rassomlari orasida ayniqsa maşhur geografik joy bölgan. Matiss Marokkoni kaşf etgan paytda rassom avangardçilar “mahalliy koloritni” topiş yölida özlari uçun Markaziy Osiyoning boy manzarasi, şakllari va qiyofalaridan noyob ilhom manbaini topdilar.
Körgazmaning eng qiziqarli eksponatlaridan biri XVII-XVIII asrdagi qoraqalpoq ayollarining an’anaviy boş kiyimi — tobelik hisoblanadi. Tobelik silindrsimon şaklga ega bölib, marjon va feruza közlar bilan bezatilgan kumuş plastinalardan yasalgan. U qöşimçabezak, töy boş kiyimi-saukeleustidankiyiladigantojhisoblangan.
Yana kimeşeklar ham namoyiş etiladi. Bu ham ayollarning milliy boş kiyimi. Kimeşek boşni töliq yopadi, ammo yuz qismi oçiq qoladi. U biroz kapyuşon (qaytarmaqalpoq)ni eslatadi. Turmuşga çiqqan ayollar öz maqomlarini bildiriş uçun muayyan rangdagi kimeşek kiyganlar.
Şuningdek, arebaklar – unça katta bölmagan buloqilar (burunga taqiladigan bezak), şak-şubhasiz tomoşabinlar e’tiborini jalb qiladi. Ular oltindan yasalgan va spiralsimon gajaklar, mayda feruzatoşlar va marjon donalari bilan bezatilgan. Arbeklarni yoş qoraqalpoq ayollari burunning öng qanotiga taqib yurişgan va Özbekistonning heç bir joyida bunday bezak boşqa uçramaydi.
Tanlab olingan asarlar orasida Örol Tansiqboyev, Viktor Ufimsev, Nadejda Kaşina möyqalamiga mansub kartinalar bor. Yana Aleksandr Volkov, Aleksey Isupov va boşqa rassomlarning asarlari ham örin olgan. Ulardan har birining öziga xos betakror uslubi borligiga qaramay, barça asarlar birgina mavzu – Şarq va uning ranglar uyğunligidan ilhom olgan va şu bilan bir-biriga çambarças boğlanganligidan hikoya qiladi. Masalan, Nikolay Karaxanning “Hovuz yonidagi qayrağoçlar tagidagi çoyxona” kartinasini körgan tomoşabin darhol öşa davr muhiti, odamlari, ularning kiyiniş uslubi, turmuş tarzi va atrofdagi tabiat haqida töliq tasavvurga ega böladi.
Viktor Ufimsevning “Şarq ohanglari” kartinasi ham ğoyat qiziqarli. Sibirda tuğilib ösgan rassom Örta Osiyo bilan tanişiş barobarida asta-sekin Islom san’ati sirlarini egallab boradi. Mazkur asar an’anaviy ziyofat sahnalari muhrlangan musulmon miniatyurasining erkin modern uslubida tasvirlangan körinişidir. Unda ikkita hordiq çiqarayotgan ayol tasvirlangan bölib, ularga tomon qölida köza tutgan erkak kelmoqda. Ğarblik tomoşabin bu tasvirni körgaç, Şarqda ayolga nisbatan e’tibor va hurmat qançalar yuqori bölganiga işonç hosil qiladi.
Umuman olganda, Savitskiy muzeyi tomonidan taqdim etilgan butun töplam Şarq, xususan, Özbekiston madaniyatining butun gözalligi, öziga xos tarovati va jozibasini namoyiş etişga qaratilgan. Va bukolleksiyaning maşhur Yevropa davlati poytaxtida joylaşgan Arab dunyosi institutida namoyiş etilişida ham özgaça bir ma’no mujassam. Bu Ğarb va Şarq ajoyib tarzda birgalikda hayot keçirişi va bir-birini boyitişi mumkinligining yana bir isbotidir.
Ekspozitsiyani yaratişda körgazma kuratorlaridan biri, Fransiyaning Assouline Publishing noşirlik uyi rahbari Yaffa Assulin va fotosuratçi Laziz Xamanilar katta yordam körsatdi. Uç yil davomida ular Özbekiston naşriyotlari uçun material topiş va töplaş maqsadida mintaqamiz böylab sayohat qildi. «Samarqandga yöl. Ipak va oltin möjizalari” körgazmasi tom ma’noda uşbu kitoblarning jonli tasviriga aylandi.
Namoyişga qöyilgan eksponatlarning aksariyati heç qaçon Özbekistondan taşqariga olib çiqilmagan nodir buyumlardir. Hatto milliy özligimizga xos buyumlar, masalan, çopon, sözana va yurtimiz muzeylarida taqdim etilgan boşqa eksponatlar bilan yaxşi taniş bölganlar ham bu buyumlarni yangiça köriniş va rakursda - 3D hajmda köradilar va bu mislsiz tajribadir.
Yana bir muhim jihat. Körgazmada Özbekistonning barça hududlari bir vaqtning özida öziga xos tafovutlari, maktablari, buyum tayyorlaş usullari bilan namoyiş etiladi.
Gayane Umerovaning qayd etişiça, Arab dunyosi instituti bilan hamkorlik Özbekiston madaniyatini yanada çuqurroq örganiş, boy milliy merosimiz va uning ahamiyatini oçib beriş imkonini beradi. Namoyişning muhim vazifalaridan biri Özbekiston tarixi va madaniy merosini global miqyosda taniştiriş bölgani bois, Madaniyat jamğarmasi tomonidan uşbu körgazmaga katta ahamiyat qaratiladi. Körgazma mintaqa san’ati, hunarmandçiligi va tarixiga qiziqqan keng doira vakillarida qiziqiş uyğotişi kutilmoqda. Şuningdek, Arab dunyosi instituti bilan hamkorlikda taşkil etilgan uşbu loyiha xalqlar örtasidagi hamjihatlik va hamkorlikni yanada rivojlantirişga xizmat qilişi şubhasiz.
Körgazmaning oçilişida germaniyalik xoreograf Raymond Rebek tomonidan sahnalaştirilgan “Lazgi – qalb va sevgi raqsi” baleti namoyiş etildi. Xorazmning lazgi raqsi 3 ming yildan ortiq tarixga ega bölib, u YuNeSKOning nomoddiy merosiga kiritilgan.
Xulosa örnida
Ipak yöli qamrab olgan yölda eng turfa madaniyatlar va turmuş tarzlarini ifodalovçi köplab sivilizatsiyalar va etnik guruhlarning izlari va xazinalari saqlangan. Bu köplab savdo yöllari kesişgan, Şarq va Ğarb örtasidagi almaşinuv, köçmançi va ötroq turmuş tarzi, eron, ellinistik, turkiy, xitoy, hind, musulmon, möğul va boşqa sivilizatsiyalar madaniyatlari özaro boğlangan maskandir.
Özbekiston tomonidan Parijda taşkil etilgan namoyişlar butun dunyodagi millionlab fuqarolarga uşbu buyuk tarixni öz közlari bilan köriş imkonini taqdim etadi.
Ekspertlarning fikriça, madaniyat sohasidagi hamkorlik mamlakat va insonlarni dunyoga tez tanitgani bois, uşbu namoyişlar juda samarali böladi. Fransiyaga yiliga 60 million, Luvrga esa 10 milliondan ortiq sayyoh taşrif buyuradi. Özbekistonning bunday keng kölamli körgazmada namoyiş etilişi, mamlakatimiz tarixi bilan yanada yaqinroq taniştiribgina qolmay, yurtimiz, uning madaniyati va tarixiga bölgan qiziqişni yanada oşirişga xizmat qiladi. Bu turizmni rivojlantiriş uçun öziga xos reklama bölib ham xizmat qiladi. Insonlar körgazmalar, özaro muloqot orqali bir-birlarini qança yaxşi tanisa, özaro işonç ham şunça ortadi. Işonç esa hamkorlikning boşqa sohalari uçun ulkan imkoniyatlar eşigini oçadi.
