«Rasmiy Moskva bilan an’anaviy ravişda savdo qiladigan mamlakatlar 2022 yilda oltin sotib olişni keskin köpaytirişdi», deb yozmoqda The Economist. Xususan, Qozoğiston oltin sotib olişni ikki barobarga oşirgan bölsa, Özbekiston zaxira aktivlarining 2/3 qismini oltin taşkil qilmoqda. Bu nima bilan boğliq?
Foto: Akio Kon / BloombergFoto: Akio Kon / Bloomberg
Oltin asrlar davomida mamlakatlar moliyaviy zaxiralarining muhim tarkibiy qismi bölib kelgan va ayni paytda ham uning jozibadorligi pasayayotgani yöq. Şu bilan bir qatorda, joriy yilga kelib Markaziy banklar tomonidan oltin xarid qiliş avvalgi yillarga nisbatan sezilarli darajada oşdi.
Bu kulrang operatsiyalar bilan boğliqmi?
2022 yilda Markaziy banklar oltin sotib olişni sezilarli darajada oşirdi. The Economist’ning yozişiça, birgina III çorakning özida zaxiralar 400 tonna qimmatbaho metall bilan töldirilib, joriy yilda xarid qilingan oltin miqdori 670 tonnaga yetgan. Bu 1968 yilda London qimmatbaho metallar bozori qulaganidan keyingi rekord körsatkiçdir, öşanda birjada talab taklifdan ança oşib ketgan va bu oltin tanqisligiga olib kelgan.
Xususan, may oyida Turkiya öz zaxiralarini bir vaqtning özida 20 tonna oltin bilan töldirgan. Hindiston va Qatar ham qimmatbaho metalni jadallik bilan sotib olişni davom ettirgan. Qozoğiston oltin sotib olişning ösiş sur’atini ikki baravar oşirdi. Avvalroq, Özbekiston Markaziy banki zaxira aktivlari tarkibidagi oltin uluşini 50 foizgaça kamaytirişni rejalaştirgan bölsa-da, ayni paytda valuta zaxiralarining 2/3 qismidan köproği oltinga töğri keladi.
2022 yilning 9 oyida eng köp oltin sotib olgan mamlakatlar
«Oltin Rossiyaga qarşi qöllanayotgan Ğarb sanksiyalarini çetlab ötiş imkoniyatini berişi mumkin. Rasmiy Moskvaning zaxiralari mart oyidan beri muzlatilgan va banklari asosan dollarga ixtisoslaşgan xalqaro tölov tizimidan uzilgan. Deyarli heç bir markaziy bank rublni valuta zaxirasi sifatida saqlamayapti. Oltin xalqaro tölov tizimidan uzilgan rus kontragentlari bilan operatsiyalarda tölov vositasi sifatida işlatilişi mumkin. Turkiyadan Turkmanistongaça bölgan Kreml bilan an’anaviy ravişda savdo qiladigan mamlakatlar oltinning asosiy xaridori böldi», – deb yozadi The Economist.
Markaziy banklar nima uçun oltin sotib olişni köpaytirişdi?
Birinçidan, Markaziy banklar uçun oltinning asosiy rollaridan biri öz zaxirasini diversifikatsiya qilişdir. Juda köp holatlarda oltin AQŞ dollari bilan teskari munosabatda böladi. Ya’ni dollar qiymati pasayganda, oltin odatda kötariladi, bu markaziy banklarga bozor özgaruvçanligi davrida öz zaxiralarini himoya qiliş imkonini beradi. Joriy yilda xalqaro geosiyosiy jarayonlardagi keskinlik oşişi va jahon iqtisodiyotidagi retsessiya xavfi oltin xarid qiliş hajmi oşişiga ta’sir ötkazgan bölişi mumkin. Agar asosiy aktivlardan biri zaiflaşsa, boşqasi kuçli bölib qolişi kerak. Zaxiralarini oltin bilan diversifikatsiya qiliş orqali markaziy banklar notinç vaqtlarda öz mamlakatlarining iqtisodiy institutlarini qöllab-quvvatlaşga yaxşiroq tayyor bölişadi.
Mavzuga oid
Ikkinçidan, oltinga inflatsiyaning samarali himoyaçisi sifatida qaraladi. Barqarorlik davrlarida oltin rentabellik keltirmagani sababli investorlar orasida talabga ega bölmaydi. Beqarorlik davrlarida esa uşbu qimmatbaho metall özgaruvçanlik va yuqori inflatsiya fonida jozibador bölib qoladi va uzoq muddatli istiqbolda mamlakat iqtisodiyotiga boğlanmagan qiymat ombori sifatida köriladi. Şu jihatdan ham, inqiroz davrida markaziy banklar dollar, yuan, yevro yoki iyena kabi xorijiy valutalarni emas, balki oltin sotib olişni afzal köradi.
Uçinçidan, davlat qarzlarining global ösişi yoki inflatsiya bilan boğliq xavotirlar oltinning milliy strategiyadagi xavfsiz aktiv sifatidagi ahamiyatini yanada oşirmoqda. Oltin milliy valutaga nisbatan barqaror aktiv sifatida tavsiflanadi.
Eng köp oltin zaxirasiga ega davlatlar
2022 yilning III çorak yakunlari böyiça keltirilgan ma’lumotlariga köra, oltin zaxiralari hajmi böyiça kuçli önlikka kirgan davlatlar röyxati quyidagiça:
1. AQŞ - 8 ming 133 tonna (mamlakat umumiy oltin-valuta zaxiralarining 79 foizini oltin taşkil etadi);
2. Germaniya - 3 ming 355 tonna (74,5 foiz);
3. Italiya - 2 ming 452 tonna (69,3 foiz);
4. Fransiya - 2 ming 437 tonna (64,5 foiz);
5. Rossiya - 2 ming 229 tonna (22 foiz);
6. Xitoy, 1 ming 842 tonna (3,3 foiz);
7. Şveytsariya, 1 ming 40 tonna (5,4 foiz);
8. Yaponiya, 846 tonna (3,1 foiz);
9. Hindiston, 785 tonna (6,5 foiz);
10. Niderlandiya, 612 tonna (67,4 foiz).
Oltin-valuta zaxiralari nima uçun kerak?
Har bir mamlakatning oltin-valuta zaxiralari öziga xos suğurtadir. U davlatning milliy iqtisodiyotini ehtimoliy makroiqtisodiy xatarlardan himoya qiladi. Şu bois, oltin-valuta zaxiralari qator talablarga javob berişi lozim. Masalan, undan har qanday sohada foydalaniş imkoniyati bölişi kerak. Oltin-valuta zaxiralari oson joylaştirilişi va oson olinişi darkor.
Mamlakatlarning oltin-valuta zaxiralaridan quyidagi maqsadlarda foydalanilişi mumkin:
tölov va savdo balansidagi defitsitni bartaraf etiş uçun;
inflatsiyani uşlab turiş, milliy valutani moliya bozorida qöllab-quvvatlaş uçun valuta sotib oliş uçun;
davlatning taşqi qarzlarini tölaş uçun;
davlatlar örtasidagi hisob-kitoblarni amalga oşiriş uçun.
Oltin-valuta zaxiralari asosan qimmatbaho metallardan (quyma oltin, tanga, platina, palladiy, kumuş), davlatlararo miqyosda zaxira valutasi sifatida tan olingan xorijiy pul vositalaridan (AQŞ dollari, yevro, şveysar franki, yapon iyenasi, funt-sterling) va Xalqaro valuta jamğarmasi çiqaradigan naqdsiz pul birliklaridan taşkil topadi.
Davlatning oltin-valuta zaxiralari miqdori uning iqtisodiyoti va moliyaviy tizimi holatidan darak beradi, davlatlararo majburiyatlar böyiça tölovlarni öz vaqtida amalga oşirişini kafolatlaydi. Xalqaro taşkilotlar tavsiyalariga köra, rivojlanayotgan davlatlar uçun zaxiralar kamida 3 oylik importni qoplaşi kerak.
Özbekiston Markaziy bankining 2022 yildagi oltin-valuta siyosati
2022 yilning 1 dekabr holatiga köra, Özbekistonning oltin-valuta zaxiralari 33,44 mlrd dollarni taşkil qilgan. Taqqoslaş uçun, bu körsatkiç joriy yilning 1 yanvar holatiga köra, 35,13 mlrd dollarni taşkil qilgan.
Ötgan davr mobaynida oltinning fizik hajmi 11,6 mln troya unsiyadan 12,8 mln troya unsiyagaça köpaydi. Qiymati esa 20,94 mlrd dollardan 22,46 mlrd dollargaça oşdi. Jahon bozorida oltin narxlari pasayişi fonida Özbekiston Markaziy banki mart-oktabr oylari davomida oltin eksportini amalga oşirmadi. Bu esa zaxira aktivlarida oltinning fizik hajmi yil boşiga nisbatan sezilarli darajada, taxminan 37 tonnaga oşişiga olib kelgan bölsa-da, qimmatbaho metall narxlari yil davomida beqaror ravişda şakllandi.
«Özbekiston Respublikasi yalpi xalqaro zaxiralari 2022 yil boşidan 1,7 mlrd dollarga yoki 4,83 foizga kamaydi. Bunda oltin narxi yil boşidagi 1799,25 dollardan 1759,65 dollargaça pasayişining ta’siri 0,51 mlrd dollarni taşkil qildi», – deyiladi Markaziy bank izohida.
Şuningdek, 11 oy davomida zaxira aktivlari tarkibidagi xorijiy valuta zaxiralari 13,07 mlrd dollardan 9,93 mlrd dollargaça pasaydi. Valutadagi zaxiralarning keskin darajada kamayişiga, asosan, importning oşişi va dollar mustahkamlanişi kabi omillar ta’sir qilgan bölişi mumkin.
