«Qonli yanvar»dan «qonli sentabr»gaça - 2022 yilda dunyoning eng asosiy 10 voqeasi

Rossiya har yili mudofaa uçun Ukrainaga nisbatan 10 baravar köproq mablağ sarflab kelgan, armiyasi uç baravar köp artilleriyaga va taxminan 10 baravar köp harbiy samolyotlarga ega edi. Şu jihatdan köpçilik mutaxassislar Ukraina hukumati hujumdan keyin 72 soat içida qulaşi mumkinligi haqida prognozlar bera boşlaşdi. Uruşning boşlanğiç davrida rus harbiylari şarq va janubda ba’zi yutuqlarga erişdi. Ammo ikki omil: rus armiyasi uruşga tayyor emasligi va ukrainlar kutilganidan köra yaxşiroq qarşilik körsata olgani sabab Kremlning tezda uruşni tugatiş rejalari amalga oşmadi.

Ukraina taslim bölmadi. Avgust oyi oxiri va sentabr oyi boşlariga kelib qarşi hujumga ham ötdi hamda Xarkiv oblastida bosib olingan hududlarni ozod etdi. Köp ötmay rus qöşinlari janubidagi Xerson şahrini ham tark etişga majbur bölişdi. Ukraina esa 2014 yilda bosib olgan Qrimni qaytarib olişga bevosita da’vo qila boşladi.

Rossiyaning mustaqil Ukraina hududiga bostirib kirişi muhim geosiyosiy bölinişni keltirib çiqardi. Ğarb davlatlari Kiyev atrofida birlaşdi va uni harbiy va moliyaviy jihatdan qöllab-quvvatlaşni boşladi. Xitoy, Hindiston kabi davlatlar esa milliy çegaralar muqaddas va daxlsiz ekanini ta’kidlaşlariga qaramay, Rossiya agressiyasini töxtatişga qaratilgan çora-tadbirlarda faol ravişda iştirok etmadi.

Birlaşgan Millatlar Taşkilotining Inson huquqlari böyiça Oliy komissari boşqarmasi ma’lumotlariga köra, 24 fevraldan 18 dekabrgaça bölgan davr oraliğida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi oqibatida jami 6826 nafar tinç aholi, jumladan, 428 nafar bolalar halok bölgan. Bundan taşqari, 10 ming 769 kişi jarohat olgan. Jahon bankining sönggi hisob-kitob ma’lumotlariga köra, Ukrainani qayta tiklaş uçun taxminan 500-600 mlrd yevro miqdorida mablağ kerak böladi.

Şuningdek, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi 1949 yilda sovetlar tahdididan himoyalaniş uçun asos solingan Şimoliy Atlantika kelişuvi taşkilotiga (NATO) yangi impuls berdi. Madridda ötkazilgan taşkilot sammitida Şvetsiya va Finlandiya alyansga a’zo böliş uçun rasmiy taklif oldi. Ukrainaning NATÖga a’zo bölişini öziga nisbatan xalqaro tahdid sifatida baholab kelgan rasmiy Kreml keyingi yillarda öz çegaralarida yanada kattaroq NATO bilan yuzlaşişi mumkin.

AQŞ-Xitoy munosabatlari keskinlaşuvi

Xitoy va Qöşma Ştatlar örtasidagi «buyuk raqobat» joriy yilda ham bir qança omillar fonida yanada keskin tus oldi. Vaşingtonning Şarqiy Osiyodagi siyosati strategik ikkilaniş ustiga qurilgan: Qöşma Ştatlar rasman «yagona Xitoy» siyosatiga amal qiladi va faqat Pekinni tan oladi hamda Tayvan bilan emas, aynan XXR bilan diplomatik aloqalar örnatgan. Ammo şu bilan birga Tayvan bilan ittifoqçilik munosabatlarini ham saqlab keladi. Xitoy esa Tayvanni XXR tarkibiga kiruvçi isyonkor provinsiya deb biladi.

Joriy yil avgust oyida AQŞ Kongressi Vakillar palatasi spikeri Nensi Pelosining Osiyo mamlakatlari böylab turnesi doirasida Tayvanga kelişi, Xitoy va Tayvan ma’muriyati örtasidagi munosabatlarni nihoyatda keskinlaştirib yubordi. Taşrif davomida Tayvanni Vaşingtonning qöllab-quvvatloviga işontirgan Pelosi xonim 25 yil içida uşbu hududga taşrif buyurgan Qöşma Ştatlar Kongressi Vakillar palatasining birinçi spikeri böldi.

Bunga javoban, rasmiy Pekin Tayvan böğozidagi havo va dengiz harbiy maşğulotlarini kuçaytirdi va töğridan töğri tahdidli bayonotlar bilan çiqa boşladi. Uşbu taşrifga Xitoyning öta agressiv munosabati ikki davlat örtasidagi munosabatlar qançalik keskinlaşganini körsatdi.

AQŞ prezidenti Jo Bayden CBS telekanaliga bergan intervyusida amerikalik harbiylar Xitoy bostirib kirgan taqdirda Tayvanni himoya qilişini ma’lum qildi. Buni quyidagiça izohlaş mumkin: agar AQŞ Xitoyga Tayvanni egallaşga ruxsat bersa va javob harakati amalga oşirmasa, Yaponiya, Avstraliya, Hindiston hamda dunyoning şu qismidagi barça boşqa davlatlar, jumladan, Janubiy Koreya ham AQŞ bilan munosabatlarini qayta körib çiqadi. Bu esa Xitoyga qöşnilariga bosim ötkaziş uçun ulkan geografik va strategik afzalliklar beradi hamda AQŞning mintaqadagi ta’sirini keskin ravişda çeklab qöyadi. Şu jihatdan, Tayvan atrofidagi har qanday mojaro Xitoy-AQŞ munosabatlaridagi taranglik kuçayişiga olib kelişi mumkin.

Jo Bayden ma’muriyatining 2022 yil oktyabr oyida e’lon qilingan Milliy mudofaa strategiyasida ham Xitoyning ösib borayotgan harbiy va iqtisodiy qudrati AQŞ xavfsizligiga asosiy tahdid sifatida oçiqdan oçiq e’tirof etildi.

Buyuk Britaniyadagi siyosiy beqarorlik

Bir paytlar dunyoning eng qudratli imperiyasi bölgan Birlaşgan Qirollikda atigi 4 oy içida 3 nafar boş vazir, 4 nafar moliya vaziri almaşdi. Dunyodagi eng uzoq hukmronlik qilgan monarxini yöqotdi. 

2019 yildan beri mamlakat boş vaziri lavozimida işlab kelayotgan Boris Jonson hukumat a’zolarining misli körilmagan darajadagi bosimi natijasida iste’foga çiqdi. Uning örniga kelgan va yangi «temir xonim» sifatida e’tirof etilgan Liz Trass ham bor yöği 45 kun işladi va Britaniya tarixiga eng qisqa muddat faoliyat yuritgan boş vazir sifatida kirdi. U öz siyosatida qattiq «Brekzit», iqtisodiyotni töliq tartibga soliş, soliqlarni kamaytiriş va ijtimoiy xarajatlarni köpaytirişni qöllab-quvvatladi. Ammo bu aks ta’sir berdi, çunki bu islohotlar köproq boylar uçun foydali edi. Soliqlarni kamaytirişning özi Britaniya ğaznasini 45 milliard funtdan quruq qoldirardi. Yangi xarajatlar va qarzlarni tölaş şubhasiz davlat iqtisodi hamda ğaznasi uçun juda oğir yuk bölar edi. Funt sterling dollarga nisbatan tarixdagi eng past darajaga tuşdi. Davlat obligatsiyalari narxi keskin darajada pasayib ketdi.

Trass xonim esa ikkinçi Tetçer böla olmadi va hukumatdan ketdi. 25 oktyabrda boş vazir lavozimini hind millatiga mansub Rişi Sunak egalladi.

Yil davomida mamlakatdagi norozilik kayfiyati kuçayib ketişiga «Brekzit» tarafdorlari va’da qilgan iqtisodiy foyda sezilmayotgani ham katta ta’sir ötkazmoqda.

Şuningdek, sentabr oyida Buyuk Britaniya qiroliçasi Yelizaveta II 96 yoşida vafot etdi. U 70 yil mobaynida Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya va yana 12 mustaqil davlat hukmdori bölib qolayotgandi. Yelizaveta II taxtga 1952 yil 6 fevralida, Uinston Çerçill boş vazirligi paytida çiqqan edi. Uning ölimidan keyin katta öğli Çarlz mamlakatning yangi qiroliga aylanadi.

Ozarboyjon-Armaniston mojarosi

Bir neça ön yillardan beri dunyodagi eng «qaynoq nuqta»lardan biri bölib qolayotgan Armaniston-Ozarboyjon çegarasidagi vaziyat yana keskinlaşdi.

Toğli Qoraboğ masalasida Ozarboyjon va Armaniston örtasidagi 90-yillar boşidagi bir neça yillik töqnaşuvlar 2020 yilning kuzida yangiça kuç bilan öt olib, Armanistonning uzil-kesil mağlubiyati bilan tugagandi. Öt oçişni töxtatişga kelişuv asnosida Ozarboyjon Qoraboğning qariyb barça hududi, şuningdek, ilgari Armaniston tomonidan bosib olingan barça tumanlar ustidan nazorat örnatgan edi.

Joriy yilning 13 sentabriga ötar keçasi Armaniston-Ozarboyjon çegarasida navbatdagi töqnaşuvlar boşlandi. Har ikki tomon bir-birini ayblagan uşbu mojaro ança jiddiy tus oldi. Ozarboyjon bu safar nafaqat çegara şaharlari, balki özi ham Armaniston hududi deb tan oluvçi Jyermuk va Vardenis şaharlariga ham zarba berdi. Ozarboyjon dronlari Armanistonning çegara pozitsiyalari va ta’minot nuqtalarini nişonga oldi. Mintaqadagi xavfsizlikka kafil bölişi kerak bölgan rasmiy Kreml bu işni uddalay olmadi. Natijada har ikki tomondan 280 dan ortiq odam halok böldi. Yerevan va Boku kuç işlatişdan tiyilişga kelişib olgan bölsa-da, ozar-arman çegarasidagi vaziyat istalgan payt yanada keskinlaşişi mumkin.

Erondagi norozilik namoyişlari

Sentyabr oyida Tehronda 22 yoşli Mahsa Aminiy hijobni notöğri öragani uçun «axloq politsiyasi» tomonidan qölga olinadi. Söngra qiz şifoxonada sirli tarzda vafot etadi. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan xabarlarga köra, politsiyaçilar qizni qattiq kaltaklagan. Xavfsizlik kuçlari esa Aminiy yurak xurujidan vafot etgani haqida bayonot berdi. Buning ortidan Eronda ommaviy norozilik namoyişlari boşlandi. Mutaxassislar tomonidan uşbu harakatlar hukumat 1979 yilda hokimiyatga kelganidan beri duç kelgan eng yirik ğalayon sifatida baholanmoqda. «Ayollar, hayot, erkinlik!» şiori ostidagi norozilik namoyişlari tezda butun mamlakat böylab tarqaldi va hanuz davom etmoqda.

BMT Inson huquqlari kengaşi Erondagi namoyişlar çoğida inson huquqlari buzilişi holatlarini tekşiriş böyiça xalqaro missiya tuziş töğrisidagi rezolyutsiyani qabul qildi. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan xabarlarga köra, namoyişlar çoğida qölga olingan erkak va ayollar mahalliy qamoqxonalarda jinsiy zöravonlik va qiynoqlarga uçragan. Ayniqsa bu holat Kurdiston va Belujiston kabi etnik ozçiliklar yaşaydigan hududlarda keskin tus olgan.

Namoyişçilarni qöllab-quvvatlaş uçun maşina signallarini çalgan oddiy odamlardan tortib, advokatlar, taniqli şaxslar, sport yulduzlari va fuqarolik jamiyati arboblarigaça hibsga olindi. Eron inson huquqlari faollari axborot agentligining ma’lum qilişiça, dekabr oyi holatiga köra, 458 kişi, jumladan, 63 bola halok bölgan va bir neça yuzlab insonlar jarohatlangan, 18 mingdan ortiq odam hibsga olingan.

Eron yetakçilari AQŞ va Isroilni norozilik namoyişlarini uyuştirganlikda ayblamoqda, ammo bunga dalillar yöq. Hukumat harbiylar, politsiya va xavfsizlik kuçlarini safarbar etib, namoyişçilarni bostirmoqda. Biroq bu kelajakda hukumatga qarşi yirik norozilik tölqinlarining oldi olinişiga kafolat bermaydi va muxolifat kuçlari şakllanadigan bölsa, siyosiy rejim qulaşiga ham olib kelişi mumkin.

Covid-19’ning çekina boşlaşi va Xitoyning «Sovid Zero» siyosati

Joriy yil davomida köplab mamlakatlar pandemiya sababli özlari örnatgan blokirovkalar, sayohat çeklovlaridan voz keça boşladi.

Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST) rahbari Tedros Adanom Gebreysusning ta’kidlaşiça, yil oxiriga kelib Covid-19 kasalligidan ölganlar soni yanvar oyiga qaraganda deyarli 90 foizga kamaygan. Emlaş yoki avvalroq odamlarning koronavirus bilan kasallangani tufayli dunyo aholisining kamida 90 foizida immunitet şakllangan. Ammo uşbu tendensiyadan uzilib qolgan istisno mamlakat bor. Bu – Xitoy. Rasmiy Pekin koronavirus keng tarqalgan aholi yaşaş manzillarida qat’iy çeklovlar joriy etiş siyosatidan voz keçmadi. Xitoy kompartiyasi qurultoyida kovidga qarşi «nol bardoşlik» siyosati muvaffaqiyatli deb baholandi. Ammo yil oxiriga kelib mamlakatda lokdaunlarga qarşi ommaviy norozilik namoyişlari boşlanib ketdi. Hukumat yon berişga majbur böldi va çeklovlarni yumşatdi. Şundan söng vaziyat yanada keskinlaşdi. Dekabrning 20 kuni davomida taxminan 250 mln kişi virus yuqtirgan, bu mamlakat aholisining 18 foizini taşkil qiladi. Mamlakatda kasallanişlar soni böyiça rasmiy statistikani e’lon qiliş töxtatildi.

Olimlar fikriça, dunyoning boşqa mamlakatlaridan farqli ölaroq Xitoyda kollektiv immunitet şakllanmagan, boz ustiga Xitoy vaksinalari samaradorligi ham yaxşi emas. Şu sababli boşqa mamlakatlarda ölim körsatkiçi kam bölgan omikron Xitoyda 1 milliongaça ölimga olib kelişi mumkinligi aytilmoqda.

Yil oxirida Xitoyda kasallanişlar soni keskin ravişda oşib ketişi 2023 yilda jahon iqtisodiyotidagi ta’minot zanjirlariga jiddiy ta’sir qilişi mumkin.

Pokistondagi iqtisodiy inqiroz va siyosiy özgarişlar

2022 yil Pokiston uçun ham iqtisodiy jihatdan, ham siyosiy jihatdan juda oğir keldi. Pokiston parlamenti aprel oyida 2018 yildan buyon mamlakatga boş vazirlik qilib kelayotgan Imron Xonga işonçsizlik votumi e’lon qildi va uni lavozimidan çetlatdi. Xon Rossiya bilan yaqin aloqalar örnatgandi. Xususan, u 23 fevral kuni, Ukrainadagi vaziyat tufayli Rossiyaning Ğarb bilan munosabatlari ança keskinlaşgan pallada Moskvaga taşrifini amalga oşirdi. Rossiya poytaxtiga safarining ikkinçi kuni esa Rossiya harbiylari Ukrainaga bostirib kirişni va Ukraina şaharlarini öqqa tutişni boşlagan 24 fevralga töğri keldi.

Imron Xon hokimiyatda turgan yillardan boşlab Pokistonning AQŞ bilan munosabatlari sovuqlaşa boşlagandi. Bu rasmiy Islomobodning mintaqa va jumladan, Afğonistondagi roli bilan boğliq edi. Bundan taşqari, Imron Xon Janubiy Osiyoda köproq mustaqil harakat qila boşladi. Mutaxassislar yuqoridagi ikki omil bilvosita uning hokimiyatdan ketişiga sabab bölganiga urğu berişadi. Xonning lavozimdan çetlatilişi ortidan «Pokiston musulmonlari ligasi» partiyasi yetakçisi Şahboz Şarif mamlakatning yangi boş vaziri etib saylandi. Imron Xon esa hokimiyatga qaytiş uçun bir qança norozilik harakatlarini taşkil qildi. Noyabr oyida unga qarşi muvaffaqiyatsiz suiqasd uyuştirildi. U suiqasdda Şarif va yuqori martabali harbiy amaldorlarni aybladi va mamlakatda muddatidan oldin saylovlar ötkazişni talab qildi.

2022 yilda Pokiston oğir iqtisodiy inqirozni ham boşidan keçirmoqda. Yozda mamlakatda oxirgi 30 yil içidagi rekord darajada yoğingarçilik yuz berdi. Musson yomğirlari sababli daryolar toşib, ulkan maydonlar suv ostida qoldi. Bundan 33 million kişi, ya’ni har yetti pokistonlikdan bittasi zarar kördi, 1730 dan ortiq kişi halok böldi, 8 milliondan ortiq odam yaşab turgan joyidan boşqa hududga köçirildi. Hisob-kitoblarga köra, umumiy iqtisodiy zarar 40 milliard dollarni taşkil etgan. Mamlakatdagi milliy qaşşoqlik darajasi 3,7-4 foiz punktga oşişi prognoz qilinmoqda. Inflatsiya darajasi sönggi 47 yillik eng yuqori darajagaça kötarildi.

Pokistondagi iqtisodiy holat yomonlaşuvi esa oğir gumanitar inqirozni boşidan keçirayotgan Afğonistonda vaziyat yanada murakkablaşişiga sabab bölişi mumkin.

Yuqori inflatsiya

2022 yilda butun dunyo böylab inflatsiya keskin ösişi kuzatildi. Narxlar oşişiga talab va taklif örtasidagi muvozanat buzilişi sabab böldi. Köp yillar davomida hukumatlarning yumşoq pul-kredit siyosati va Sovid-19 pandemiyasi davrida iqtisodiy inqirozning oldini oliş uçun davlat xarajatlari oşişi iste’molçilar çöntagida köproq pul töplanişiga olib keldi. Avvaliga pandemiya, keyin esa Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi global ta’minot zanjirlarida keng turdagi tovarlar tanqisligini keltirib çiqardi. Davlat rahbarlari ösib borayotgan jamoatçilik ğazabini bartaraf etiş uçun kuraşga majbur bölişdi. Inflatsiyaning asosiy yeçimi foiz stavkalarini oşirişdir. Biroq bu ta’minot zanjiri uzilişlarini hal qiliş imkonini bermaydi va retsessiya xavfini keltirib çiqarişi mumkin. Şuningdek, yuqori foiz stavkalari köplab kambağal mamlakatlar uçun qarz inqiroziga olib keladi.

Iqtisodiy inqiroz natijasida rivojlanayotgan mamlakatlar rivojlangan mamlakatlarga qaraganda tezroq qaşşoqlaşadi, çunki oziq-ovqat va energiya resurslari jahon bozoridagi narxlari oşib bormoqda. Şuningdek, rivojlanayotgan mamlakatlarning oziq-ovqat, yoqilği, texnologiya va boşqa mahsulotlarni sotib oliş uçun xorijiy valutadagi qarz stavkalariga boğliqlik darajasi ham yuqori darajada. 

Kuçayib borayotgan iqlim özgarişi

Taxminan bundan 40 yil oldin olimlar ehtimoliy iqlim özgarişlarining halokatli oqibatlari haqida ogohlantiriş bilan çiqqan edi. 2022 yilga kelib, insoniyat iqlim özgarişining ayançli oqibatlarini oldingiga nisbatan ham köproq öz tanalarida his qilişga majbur böldi. Bir paytlar kamdan kam uçraydigan ekstremal ob-havo hodisalari odatiy holga aylandi. Yevropada örmonlarni yoqib yuborgan va daryolarni quritadigan rekord darajadagi issiqlik tölqinlari kuzatildi. Pokistonda musson yomğirlari miqdori oşib, mamlakatning uçdan bir qismi suv ostida qoldi. AQŞning janubi-ğarbida rekord darajadagi qurğoqçilik kuzatildi, bu esa Mead köli kabi suv havzalarini qisqartirdi va ekinlar hosildorligini pasaytirdi.

Yevropa Rossiyaga neft va gaz qaramligidan qutilişga şoşildi va iqtisodiyotini «yaşil qayta quriş» rejalari barbod böldi. Ular «iflos» kömir va yadro yoqilğisini «toza» tabiiy gazga almaştirişga harakat qilayotgan edi.

Har yili an’anaviy tarzda ötkazib kelinayotgan BMTning iqlim böyiça yiğilişi – SOP27 bu yil Misrning Şarm al-Şayx şahrida ötkazildi. Nihoyat uşbu yiğilişda rivojlangan davlatlarning kambağal mamlakatlar foydasiga tovon puli tölaşi böyiça kelişuvga erişildi. Ammo uşbu sammitda ham asosiy maqsad – çiqindilarni kamaytiriş böyiça yakdil qaror qabul qilinmadi. Buyuk Britaniya, Yevropa Ittifoqi davlatlari va Yangi Zelandiya kabi rivojlangan mamlakatlar iqlimni eng ifloslaydigan mahsulotdan – kömirdan foydalanişni qisqartiriş masalasini e’tiborsiz qoldirdi. Yakuniy kelişuvda ham davlatlar qazib olinadigan yonilğilardan foydalanişni kamaytiriş majburiyatini qabul qilmadi. Uşbu yiğiliş natijalarini iqlimşunoslar «bu yil ham boy berilgan imkoniyat» deya tavsiflaşdi.

BMTga köra, oxirgi 20 yilda dunyo böyiça tabiiy halokatlar sabab 1,2 million odam halok bölgan. Keyingi 30 yilga qilinayotgan başoratlarga qaraganda, dunyo iqtisodiyoti iqlim özgarişi natijasida 8 trillion dollar mablağ yöqotişi yoki YaIM 3 foizgaça pasayişi mumkin.

Doston Ahrorov tayyorladi.