Markaziy Osiyo – Xitoy: hamkorlik, manfaatlar va xatarlar

— Xitoy – Markaziy Osiyo va jumladan, Özbekiston aloqalari haqida gaplaşarkanmiz, Özbekistonda taşqi işlar vaziri Vladimir Norovning vazifasidan olinib, uning örniga Xitoydagi sobiq elçimiz Baxtiyor Saidov tayinlangani e’tiborga molik.

Sizningça, bu özgariş nima maqsadda, nimalarni közlab qilindi. Buni Özbekiston endi siyosatning kattaroq yönalişini Xitoyga qarab olmoqçi deya tuşuniş mumkinmi?

Farhod Tolipov:

— Bu biroz mavhum vaziyat. Men bu tayinlov ahamiyatini oşirib yubormagan bölardim. Mustaqil bölganimizdan to bugungaça neçta taşqi işlar vaziri, hatto prezident almaşgan bölsa ham, Xitoy bilan munosabatlarda salbiy holatlar bölmadi. Ösiş bilan rivojlanib kelyapti, şubhalaniş yoki töxtaşlar yöq.

Özbekiston ŞHTga a’zo bölgaç, Xitoy taşabbuslarini oçiq-oydin qöllab-quvvatlab kelgan. Taşkilot sammitlarida Karimov ham, Mirziyoyev ham transport masalalarini köp ta’kidlab, şu böyiça takliflarni qöllab kelyapti. Aytmoqçimanki, bu tayinlov ham strategik maqsad bilan bölmagan. Çunki aytganimdek, Özbekiston Xitoy taşabbuslarini oçiq qöllagan, ya’ni ehtiyoj yöq bunday maqsadga.

Kamoliddin Rabbimov:

— Taşqi işlar vaziri tayinlanişida içki siyosat ta’siri bormi yoki taşqi siyosat ta’sirimi? Tayinlov amalga oşirilgan payt bu Xitoyga ma’lum bir signal deb qabul qilgan edim. Ya’ni Saidov tayinlangandan söng birinçi navbatda Xitoy elçisi bilan uçraşdi. «Şu paytgaça munosabatlarimiz ijobiy edi, endi yanayam yuqori nuqtaga olib çiqamiz», degan signal bölyaptimikan, degan xulosa ham bor. Ammo ayni paytda tayinlovning asosiy sababi içki siyosat, degan ma’lumotlar ham bor. Ya’ni ma’lum bir kadrlar, guruhlarning içki munosabatlari ifodasi.

Ahadjon Xöjayev:

— Taşqi işlar vazirligidagi özgariş yoki vazirning özgarişi davlatning taşqi siyosati özgardi, degani emas. Saidov ham rotatsiya orqali Özbekistonga qaytdi va vazir böldi. Uning işlarida aytarli kamçiliklar körmaganman. Amaldor bir amalda ötiraversa, bu ham foydali bölmaydi. Şuning uçun ham rotatsiya tizimi bor.

Xitoyga keladigan bölsak, biz bu davlat bilan mintaqaviy qöşnimiz (davlat çegaramiz bölmasa-da) va muhim davlat. Xitoy hukumati yoki davlati qay holatda bölmasin, öşa holatni anglagan, tuşungan holda muloqotga kirişiş – Özbekistonning vazifasi.

— Albatta, har qanday davlatning rivojlanişi u bilan yonma-yon davlat yoki u joylaşgan mintaqa rivoji bilan boğliq böladi. Özbekiston uçun bir mintaqada joylaşgan mamlakat sifatida Xitoyning iqtisodiy rivojlanişi ijobiy fenomen. Ammo 2017 yildan boşlab mamlakatda uyğurlar assimilyatsiyasi boşlandi. Ya’ni ikkinçi tomondan Xitoyga qaraganda közimiz Urumçini köradi va bizda yoqmaydigan bir holat. Bu ma’noda Xitoyni raqamli totalitar davlat deyiş ham mumkin.

Xöş, bizda Xitoyga nisbatan davlat strategiyasi va jamiyatning qaraşi qanday bölişi kerak?

Farhod Tolipov:

— Oldingi suhbatlardan birida aytganimdek, Markaziy Osiyo davlatlarida özini zaif deb biliş kompleksi bor. Har qanday masalada şu kompleksdan kelib çiqib harakat qilişadi. Bu masalaga şu tomondan qaragan bölardim. Uyğurlar masalasi kötarilganda, Markaziy Osiyo davlatlari heç narsa deya olmadi. Uyğurlarning haq-huquqlari masalasini kötargan davlatlar faqat ğarb davlatlari böldi. Hatto Turkiya jim turdi. Ya’ni Xitoy bilan strategik şeriklik uyğurlar masalasidan muhimroq, degan yondaşuv bilan.

Markaziy Osiyo turkiy xalqlari uçun yaqin bölgan, ayniqsa özbeklar uçun eng yaqin millat – uyğurlar. Befarq qarab turolmaymiz. Xitoyning uyğurlarga bölgan munosabatini genotsid deb ham aytişmoqda ba’zi xalqaro kuzatuvçilar.

Şaxsan özim uyğur hamkasblarim bilan suhbatlaşganimda, ularda xuddi bizning SSSR tarkibida bölganimizdagi kabi ruhiy holatni sezdim... Bu masalani faqat AQŞ yoki Yevropa davlatlari emas, BMT kötarganda edi, şunda Xalqaro hamjamiyat nuqtayi nazaridan bölgani uçun Xitoy bu masalaga e’tibor qaratar edi.

Kamoliddin Rabbimov:

— 2017 yilda AQŞda Donald Tramp prezident bölgaç, Xitoyda uyğurlarga nisbatan agressiv assimilyatsiya boşlandi. Rasmiy Pekin kollektiv ğarbda millatçilar hokimiyat tepasiga kelyapti va mana şu fonda uyğurlarni tezda kuçli bosim bilan agressiv assimilyatsiya qiliş imkoniyati paydo böldi, degan xulosaga keladi. Şundan söng uyğurlarga nisbatan judayam köp tadbirlar amalga oşirila boşlandi.

Markaziy Osiyo davlatlari rasmiy Pekinga bu borada e’tiroz bildira olmaydi. Çunki bizda hokimiyatlar jamiyatlarga kuçli boğlanmagan, ya’ni demokratik mexanizm şakllangani yöq. Beşta respublika aholisi ham Uyğuriston assimilyatsiya bölişini istamaydi, lekin bu kayfiyat hokimiyatga çiqişi uçun ma’lum muddat kerak. Demokratik institutlar şakllanişi lozim. Ungaça esa bizning hokimiyatlar neytral — ehtiyotkor bölib turadi. ŞHTning birinçi strategik vazifasi ham Markaziy Osiyo Uyğuristonni qöllab-quvvatmasligi.

Mintaqamizning strategik manfaati nima? Bir neça ön yildan keyin Xitoy mintaqamizga juda kuçli davlat sifatida qöşni bölişi kerakmi yoki aksinça, bizning manfaatlarimiz Xitoyning içkarisiga kirgan bölib, Uyğuriston orqali Xitoyga ham ta’sir qilişimiz kerakmi, degan savol turibdi. Mening nazarimda, yaqin kelajakda Uyğuristonni Xitoy ta’siridan çiqarib oliş imkonsiz. Lekin agressivlikni özgartiriş turkiy dunyoga, musulmon dunyosiga, Markaziy Osiyoga boğliq deb öylayman. Buning uçun esa hokimiyatlar jamiyatga köproq erkinlik berişi kerak. Ya’ni ijtimoiy faollik, vatandoşlik jamiyati şu darajada bölişi kerakki, hokimiyatlar strategik manfaatni közlab, jamiyatdagi uyğurlarga bölgan e’tiborni bostirişi kerak emas. Bugungi kunda şunday bostiriş bor.

Uyğuristondagi vaziyat Qozoğistondagi içki siyosatga aylanib ulgurgan. Çunki u yerda bir millionga yaqin qozoqlar bor. Qoçib kelişganda, ularni uşlab, Pekinga topşirişgan edi Nazarboyev davrida, bu – dahşat, aslida. Markaziy Osiyodagi beşta respublika bosqiçma-bosqiç avtoritarizmdan voz keçişi va Uyğuriston masalasida jamiyatga erkinlik berilişi kerak. Va bu masalada Xitoy bosimi bizga ta’sir qilmasligi lozim.

Ahadjon Xöjayev:

— ŞHT nizomida içki işlarga aralaşmaslik bandi bor. Xitoy qaysi davlat bilan diplomatik aloqaga kirişadigan bölsa, kelişuvga uçta masalani kiritadi: Tayvan Xitoyning ajralmas qismi; separatizmga qarşi; fundamentalizmga qarşi. Agar şu bandlar kiritilgan hujjat imzolanmasa, Xitoy diplomatik aloqadan voz keçadi.

Bilişimça, köp uyğurlar lagerlarga olib ketilgan yoki qamalgan. Xitoy geosiyosiy maydondagi, iqtisodiy maydondagi holati, xavfsizligi masalasi yuzasidan har xil turlanadi. Şuning uçun holatni aniq bilib bölmaydi. Xalq orasidagi fikr davlatnikiga töğri kelmaydi.

Uyğuristonga qarşi harakatlarda terrorizm niqob qilib olingan. Şaxsan özim aytilgan gaplarga birdan işonmayman. Avvalo uning tagini, asosini örganib, keyin xulosa qiliş kerak. Xitoy tarixida ham, hozir ham ba’zi narsalar uyuştiriladi. Şuning uçun ham mahalliy xalqning özi aybdor deyiş qiyin. Qörquvdagi ezilib yotgan xalq nimanidir uyuştirişi oğir, birinçidan. Ikkinçidan, nazorat juda kuçli. Bu sohada tadqiqotlar ham qilganman. Masalan, 50-yillarda ham siyosiy kompaniyalar tuzilib, milliy ruhi kuçli kişilar turli ayblovlar bilan yöq qilingan.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.