Ochlik, vayronagarchilik, vabo va endi zilzila. Nega Suriyadagi vaziyat Turkiyadagidan og‘irroq?

Suriyaning eng ko‘p zarar ko‘rgan hududlardan biri shimoli-g‘arbiy hududlardir. Mamlakatning shimoliy qismi hamon isyonchilar nazorati ostida. Aynan shu yerga uch millionga yaqin kishi urushdan qochib kelgan. Ularning ko‘pchiligi palatkalarda, qadimiy xarobalarda va vaqtinchalik boshpanalarda yashaydi.

Urush natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy tanazzul tufayli ularning aksar qismi ochlikdan qiynalmoqda. Shu yilgi qishdagi yonilg‘i inqirozi tufayli bu odamlarning katta qismi issiqliksiz ham qoldi.

Suriya infratuzilmasi vayron qilingani so‘nggi oylarda minglab insonlar vabo bilan kasallanishiga, ularga yordam berishi kerak bo‘lgan shifoxonalarda tibbiy yordam berish uchun hech kim va hech narsa yo‘qligiga olib keldi.

6 fevral kuni bularning barchasiga kuchli zilzila ham qo‘shildi. Kasalxonalardagi manzaralar jangovar harakatlar avjiga chiqqan manzaralarni eslatardi: palatalar bemorlar bilan to‘lib-toshgan, koykalar yetishmaydi, shifokorlar har bir burchakda jabrlanganlarni davolamoqda.

«Biz uzoq vaqt osmonga qarab harbiy samolyotlarni qidirdik. Mening miyam menga bu yana bir urush ekanini pichirlardi», deydi suriyalik shifokor Osama Sallum.

Sallum muxolifat nazoratidagi shimoli-g‘arbiy mintaqadagi bir qator shifoxonalarni qo‘llab-quvvatlovchi Suriya-Amerika tibbiyot jamiyati fondida ishlaydi.

«Men zilziladan bir necha soat o‘tgach Atarebdagi kasalxonaga bordim. Men u yerdan chiqqanimda taxmiman 53 kishi halok bo‘lgan edi. Yaradorlar sonini esa sanay olmadim», deydi shifokor.

Sallumning so‘zlariga ko‘ra, birgina ushbu shifoxonada allaqachon 120 dan ortiq inson jon bergan va resurslar yetishmasligi falokat oqibatlarini bartaraf etishga imkon bermayapti.

«Vayronalar ostidan qutqarilgan odamlarning ko‘pchiligida jiddiy jarohatlar bor, ular maxsus davolash va zamonaviy jihozlarni talab qiladi» deydi Sallum. Uning qo‘shimcha qilishicha, Atarebdagi shifoxonada faqat bittagina eski kompyuter tomografiyasi bor.

Jangovar harakatlar deyarli tugagan bo‘lsa-da, sog‘liqni saqlash tizimi hamon tiklangani yo‘q. Xalqaro qutqaruv qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda Suriyada urushdan oldingi tibbiy muassasalarning atigi 45 foizigina faoliyat ko‘rsatmoqda.

Urush oqibatlari

Suriyaning o‘n yildan buyon davom etayotgan to‘qnashuvlardan hali ham bosh chiqqani yo‘q. 2020 yilda nisbatan mo‘rt sulhga erishildi, ammo mamlakat iqtisodiyoti butunlay vayron bo‘ldi, xalqaro donorlar yordami to‘xtadi. Shu sababli hozirda mamlakatning to‘liq tiklanishi haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas.

Urush oqibatlari — katta vayrongarchiliklar, o‘tkir iqtisodiy inqiroz, valuta qulashi zilzilaning halokatli oqibatlari bilan samarali kurashishga imkon bermaydi.

Qutqaruv guruhlari barcha jabrlangan hududlarda tezda harakatga kirishdi, ammo vayronagarchilik ko‘lami hatto ular uchun ham juda katta edi.

Qutqaruv texnikalari yetarli emas. 7,8 magnitudali birinchi zilziladan omon qolgan binolar takroriy yerosti silkinishlardan so‘ng qulab tushgan. Aholi yashash manzillariga bir necha yillik havo va artilleriya hujumlaridan so‘ng bu hodisa ajablanarli emas.

Halabdagi aholi vakillarining aytishicha, odamlar binolarda qolishdan qo‘rqmoqda, ular ochiq joylarda chodir tikishyapti yoki mashinalarda tunashmoqda.

Mamlakatning Turkiya bilan chegaradosh shimoli-g‘arbiy qismi Turkiyada joylashgan muxolifat guruhlari tomonidan nazorat qilinadi va bu yerda 4,6 millionga yaqin aholi istiqomat qiladi.

«Bu yerdagi o‘n minglab odamlar boshpanasiz qoldi», degan davlat nazorati ostida bo‘lmagan hududlarda faoliyat yurituvchi, fuqarolik mudofaasi va qutqaruv ishlari bilan shug‘ullanuvchi «Oq dubulg‘alilar» guruhi direktori Rayoz Saloh.

Ba’zi joylarda kuniga bir soatdan ham kamroq vaqtda elektr energiyasi berilmoqda. Suv nasoslari fermalarda ham, turar joy binolarida ham ishlamayapti. Bu oziq-ovqat mahsulotlari narxi oshishiga va toza ichimlik suvi tanqisligiga olib keldi.

Yonilg‘i yetishmovchiligi va vabo

Hozirga qadar Suriyaning vayron bo‘lgan infratuzilmasini tiklash bo‘yicha keng ko‘lamli harakatlar amalga oshirilgani yo‘q. Suriya hukumati bunga qisman bo‘lsa-da G‘arb sanksiyalarini ayblamoqda.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Suriya yalpi ichki mahsuloti 2010 va 2020 yillar oralig‘ida 50 foizdan ko‘proqqa kamaygan va 2018 yilda past daromadli mamlakat sifatida qayta tasniflangan. Koronavirus pandemiyasi mamlakat iqtisodiyotiga, ayniqsa, sog‘liqni saqlash tizimiga katta zarar yetkazdi.

Harbiy muvaffaqiyatlarga qaramay, Asad hukumati so‘nggi yillarda juda jiddiy pul tanqisligiga uchradi. Shu sababli boy tadbirkorlarni davlat xizmatlari va davlat xizmatchilarining xarajatlarini moliyalashtirishga majburlashga to‘g‘ri keldi.

Mamlakatda o‘tkir yonilg‘i tanqisligi ham mavjud. 6 fevral kuni Suriya Neft va tabiiy resurslar vazirligi qutqaruv operatsiyalari va vayronalarni tozalash uchun zarur bo‘lgan asbob-uskunalarni energiya bilan ta’minlash maqsadida jabrlangan viloyatlarga qo‘shimcha ravishda benzin va dizel yetkazib berishini ma’lum qildi. Avvalroq Damashq yonilg‘i uchun subsidiyalarni sezilarli darajada qisqartirgandi, zilziladan zarar ko‘rgan viloyatlarda esa o‘z zaxiralari yo‘q edi.

2022 yilgi yonilg‘i taqchilligi Suriyaning suv ta’minoti infratuzilmasi yomonlashishi bilan birgalikda yana bir inqirozni – vabo epidemiyasini keltirib chiqardi. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, dekabr oyi o‘rtalariga kelib, mamlakatda 60 mingdan ortiq vabo bilan kasallanish holati qayd etilgan.

REACH humanitar guruhi tomonidan Suriya shimoli-sharqida yaqinda o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, ba’zi suriyaliklar ichimlik suvini tejash uchun qo‘llarini yuvmasligi yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri Frotdan suv ichishini aytgan. Respondentlarning 82 foizi o‘zlari yashaydigan hududda ko‘pchilikning bir bo‘lak sovun olishga ham imkoniyati yo‘qligini bildirgan.

Bu qishda suriyaliklar isinish uchun chiqindi va yong‘oq chanoqlar yoqqan, haftada bir marta dush qabul qilgan va benzin yo‘qligi sababli uydan chiqmagan. Ba’zilar issiq ovqatdan voz kechgan. Boshqalar esa oziq-ovqat sotib olish uchun qishki kiyimlarini sotgan.

Endi bu qiyinchiliklarga zilzila oqibatlari ham qo‘shildi: vayron bo‘lgan uylar va infratuzilma, barcha o‘rinlari liq to‘la kasalxonalar, oziq-ovqat va suv yetishmovchiligi.

Boshqa kutilmagan muammolar ham bor: masalan, Turkiya chegarasi yaqinida joylashgan Rajo shahridagi vayron bo‘lgan qamoqxona binosidan IShID guruhining (ko‘plab mamlakatlarda terrorchi deb tan olingan) jangarilari deb gumon qilingan yigirma yaqin kishi qochib ketgan.

«Davlat xizmatlari 12 yillik inqirozdan so‘ng allaqachon jar yoqasida edi. Odamlar bu yilni urush yillari bilan birga eng yomon yil deb aytmoqda», deydi Damashqda joylashgan Norvegiya Qochqinlar kengashining siyosat va aloqa bo‘yicha menejyeri Emma Forster.

Xalqaro qutqaruv qo‘mitasi vakili Mark Kayye butun dunyoni zilziladan so‘ng Suriyaga ko‘proq yordam jo‘natishga chaqirdi.

«Dunyoning istalgan nuqtasida bu favqulodda holat bo‘lgan bo‘lardi. Suriyada yuz bergan bu voqea esa favqulodda vaziyat ichidagi favqulodda vaziyatdir», degan Mark Kayye.

Biroq, isyonchilar nazoratidagi hududlarga humanitar yordam 2014 yilda BMT Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasi bilan yaratilgan transchegaraviy mexanizm sabab Turkiya orqali o‘tadi.

Damashq va Moskva bu mexanizm Suriya suverenitetini buzayotganini ta’kidlab, bir necha bor norozilik bildirgan. Rossiya va Xitoy bosimi ostida vaqt o‘tishi bilan chegara punktlari soni to‘rttadan bittaga qisqartirildi.

Hozirda bu o‘tish joyiga olib keluvchi yo‘llar ham zilziladan zarar ko‘rgan va harakatlanish imkonsiz holatga kelgan.

Turkiyaning o‘zida yuz bergan vayronagarchilik ko‘lami juda katta bo‘lgan bir paytda, Suriyaning jabrlangan hududlariga humanitar yuklar qanday va qachon yetib borishi tushunarsiz.