Töquv dastgohlari işlab çiqarişdan avtomobilsozlikkaça: jahonga maşhur Toyota qanday rivojlangandi?
|22:34 / 18.02.202361 74917 min
Yaponiyaning Toyota kompaniyasi ilk taşkil etilganda uning nomi Toyoda bölgan va dastlab töquv dastgohlari işlab çiqargan. Keyinçalik kompaniya avtomobil sanoatiga kirib keladi va bu sohada katta muvaffaqiyatlarga erişadi. Sönggi ön yilliklarda Toyota Motor Corporation har yili ön million dona (!) atrofida avtomobil işlab çiqarib sotmoqda.
Bugun dunyoda Toyota haqida eşitmagan odam bölmasa kerak. Bu korporatsiya asosan avtomobilsozlik sohasi bilan tanilgan bölsa-da, u köplab boşqa texnika va transport turlarini işlab çiqaradi. Ular orasida töqimaçilik dastgohlari, harbiy texnikalar va planetaxodlargaça bor. Bugun ular Toyota Group konserniga birlaşgan.
Kompaniya ilk taşkil etilgan vaqtda töqimaçilik dastgohlari işlab çiqargan. Keyinçalik avtomobil sanoatiga ötgan. Toyota bir neça ön yillardan buyon dunyo avtombil sanoatida eng köp maşina işlab çiqariş böyiça yuqori örinlarni egallab kelmoqda.
Yaponiyada Toyota tarixi haqida gap oçilsa, eng avval uning birinçi prezidenti Kiiçiro Toyoda emas, kompaniya asosçisi Sakiçi Toyoda eslanadi.
Sakiçi Toyoda
Sakiçi nafaqat Toyota kompaniyasi, balki Yaponiyada avtomatik uskunalar işlab çiqariş sohasining ham asosçisi deb tan olingan. U ixtiro qilgan töquv dastgohlari Yaponiyada işlab çiqariş sohasi rivojlanişiga katta turtki bölgan.
1867 yilda duradgorlar oilasida tuğilgan Sakiçi Toyoda 1890 yilda özining ilk töquv dastgohini ixtiro qiladi. Öşa yili u dastgohni Tokiodagi milliy sanoat körgazmasida ommaga taqdim etadi va unga patent oladi.
1896 yilda Sakiçi Yaponiyada birinçilardan bölib yarim avtomat töquv dastgohini ixtiro qiladi.
1910 yilda Sakiçi AQŞ va Yevropa mamlakatlarida bölib töqimaçilik uskunalarini örganadi. Yaponiyaga qaytgaç töliq avtomatik tarzda işlovçi töquv dastgohi yaratiş ustida işlay boşlaydi.
Nihoyat bir neça yillik mehnatdan söng 1924 yilda Sakiçi Toyoda dunyoda birinçi bölib töliq avtomat tarzda işlaydigan töquv dastgohini ixtiro qiladi.
Sakiçi ixtiro qilgan avtomat töquv dastgohi
Öşa paytlarda töqimaçilik sohasida faoliyat olib boruvçi kompaniyalar bu ixtironi kutilgandan ança yaxşiroq qarşi olişadi. Şu bois ham Toyoda dastgohlari juda tez fursatda tanila boşlaydi.
1926 yilda Sakiçi Toyoda Toyoda Automatic Loom Works kompaniyasini taşkil etadi va töquv dastgohlarini seriyali tarzda işlab çiqara boşlaydi.
Mavzuga oid
Avtomobil sanoatiga ötiş
Garçi Sakiçi avtomatik töquv dastgohlarini muvaffaqiyat bilan sotayotgan bölsa-da, u avtosanoat tez sur’atlarda rivojlanayotganini körib, avtomobilsozlik kompaniyasi oçişni reja qiladi. Biroq bu uçun katta mablağ kerak edi.
Sakiçi 1929 yilda avtomat töquv dastgohi uçun olgan patentini Britaniya kompaniyasiga sotadi. 1930 yilda öğli Kiiçironi avtomobil sanoatini örganiş uçun Yevropa va Amerikaga yuboradi. Öşa yili kuzda Toyoda Sakiçi pnevmoniyadan vafot etadi.
Kiiçiro safardan qaytgaç benzinda harakatlanuvçi dvigatel yaratiş ustida iş boşlaydi.
1933 yilda Kiiçiro Toyoda töquv dastgohlari işlab çiqaruvçi Toyoda Automatic Loom Works kompaniyasi tarkibida avtomobil işlab çiqaruvçi bölim taşkil etadi.
Kiiçiro Toyoda
1934 yilda kompaniya yengil va yuk avtomobillari uçun ikki xil dvigatel işlab çiqara boşlaydi. Nihoyat, 1935 yilda kompaniya özining birinçi A1 yengil avtomobili va G1 yuk avtomobilini ommaga taqdim etadi. 1936 yilda Toyoda yölovçi taşuvçi avtomobilni ham çiqara boşlaydi.
1937 yilda Toyoda avtomobil işlab çiqaruvçi bölimni Toyota Motor Co., Ltd nomi bilan alohida röyxatdan ötkazadi. Öşanda Kiiçiro Toyoda’ni jarangdorroq talaffuz qilinadigan Toyota söziga almaştiradi.
Toyota ikkinçi jahon uruşi yillarida
Ikkinçi jahon uruşi boşlangaç vaziyat özgarib ketadi. Kompaniya hukumat bosimi bilan yengil avtomobillar işlab çiqarişni töxtatadi va asosan Yaponiya armiyasi uçun yuk avtomobillari işlab çiqara boşlaydi.
Toyota kompaniyasi işlab çiqargan ilk maşina - A1
Öşa yillarda kompaniya uçun oğir damlarni ötkazadi. Uruşning sönggi yillariga borib Yaponiya mağlubiyatga uçray boşlaydi. Şundan söng kompaniyaga xorijdan ayrim ehtiyot qismlarni olib keliş qiyinlaşadi. Oqibatda, kompaniya tejamkorlikka ötadi va hatto yuk avtomobillarini bitta yoritiş çiroği bilan işlab çiqara boşlaydi.
Yaponiya uruşda yengilar ekan, AQŞ harbiy samolyotlari bu davlatni bombardimon qila boşlaydi. Oqibatda, şahar va qişloqlar bilan birga köplab korxonalar ham vayron böladi va işlab çiqarişni töxtatadi. Ular orasida Toyota Motor Co., Ltdʼning avtomobilsozlik korxonalari ham bor edi.
Jumladan, kompaniyaning Aiti şahridagi asosiy korxonalari AQŞliklar tomonidan vayron qilinadi. Oqibatda kompaniya avtomobil işlab çiqarişni töxtatişga majbur böladi.
Ikkinçi jahon uruşi paytida işlab çiqarilgan «bir közli» yuk maşinasi
Uruşdan keyingi yuksaliş
Ikkinçi jahon uruşi tugagaç Yaponiya AQŞ ta’sir doirasiga tuşib qoladi. Şundan söng bu davlatdagi turli kompaniyalar AQŞliklardan ruxsat olib öz korxonalarini qayta oça boşlaydi.
1947 yilda Toyota Motor Co., Ltd ham öz korxonalarini qayta işga tuşiradi va SA rusumli yölovçi taşuvçi avtomobillarni işlab çiqara boşlaydi.
1950 yilda kompaniya avtomobillar sotiş bölimini alohida qiladi. Uşbu bölim Toyota Motor Sales Co. nomi ostida 1982 yilgaça faoliyat yuritadi.
Öşa paytlarda Toyota avtomobillari faqat Yaponiyada va Janubiy-Şarqiy Osiyo mamlakatlarida sotila boşlanadi. Şundan söng kompaniya Toyopet nomi ostida özining dilerlik tarmoğini taşkil etadi.
1952 yilda Toyota Motor Co., Ltd ning birinçi rahbari Kiiçiro Toyoda vafot etadi. Öşa yili kompaniya Toyota Crown, Toyota Corona va Toyota Publica modellari ommaga taqdim etadi.
1957 yilda kompaniya Toyota Crown avtomobilini ilk bor AQŞga eksport qila boşlaydi.
1957 yilda işlab çiqarilgan Toyota Crown
1959 yilda Toyota Motor Co., Ltdʼning asosiy korxonalari va boş ofisi joylaşgan Koromo şahrining nomi Toyota deb özgartiriladi.
1960-yillar boşida Toyota kompaniyasi dunyoning köplab mamlakatlariga avtomobil eksport qilardi. Şundan söng kompaniya xorijiy davlatlarda öz korxonalarini oçişni rejalaştiradi.
Ilk xorijiy korxona Avstraliyaning Melburn şahrida quriladi va 1963 yilda u yerda ilk avtomobil işlab çiqariladi. Şundan söng Toyota boşqa davlatlarda ham öz korxonalarini oça boşlaydi.
Eng maşhur va köp sotilgan avtomobillar
Toyota kompaniyasi eng birinçi navbatda sifatga e’tibor qaratadi. Şu sababli ötgan asrning 50-yillaridan boşlab bugungaça uning köplab modellari dunyo böylab maşhur bölib ulgurgan.
Kompaniya avtomobillar işlab çiqarişni boşlagandan buyon 80 ga yaqin modelda avtomobil işlab çiqargan. Ular orasida eng maşhuri Toyota Corolla hisoblanadi.
Kompaniya uşbu modelni ilk bor 1966 yilda işlab çiqargan. Keyinçalik uning dizayni özgartirib borilgan va Toyota Corolla bugungaça işlab çiqarilmoqda.
1966 yilda işlab çiqarilgan Toyota Corolla
Kompaniya uşbu modeldagi avtomobildan jami 37,5 mln dona işlab çiqarib sotgan. Toyota Corolla avtomobilsozlik tarixida eng köp sotilgan model sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan.
1970-80 yillarda kompaniya misli körilmagan darajada rivojlanadi. Kompaniya ilk millioninçi avtomobilini taşkil etilganidan 25 yil ötib, 1960 yilda işlab çiqargan bölsa, 1972 yilda konveyerdan ön millioninçi avtomobil çiqariladi.
Öşa yillarda Toyota Mark, Toyota Selica, Toyota Carina, Toyota Sprinter va Toyota Tercel modellari işlab çiqariladi.
1982 yilda Toyota yana bir muvaffaqiyatli sotilgan modellardan biri Toyota Camry avtomobilini işlab çiqara boşlaydi.
1982 yilda işlab çiqarilgan Toyota Camry
1983 yilda Toyota AQŞning General Motors konserni bilan hamkorlikni boşlaydi. 1985 yilda kompaniya özining 50 millioninçi avtomobilini işlab çiqaradi.
1989 yilda kompaniya premium sinfiga mansub Lexus avtomobillarini işlab çiqara boşlaydi.
1990 yillar boşida SSSR parçalanib ketgaç Toyota uçun Yevrosiyoda yangi bozorlar oçiladi. Kompaniya Rossiyada avtomobillarni yiğuvçi korxonalarini oçadi.
1989 yilda işlab çiqarilgan dastlabki Lexus
Dunyoning eng yirik avtomobil işlab çiqaruvçisi
21-asr boşlarida kompaniya dunyoning eng yirik avtomobil işlab çiqaruvçisi maqomi uçun boşqa kompaniyalar bilan raqobat olib borardi. Biroq AQŞning General Motors konsernidan öta olmasdi.
2007 yilda Toyota ilk marta General Motors’ni quvib ötadi va dunyodagi eng köp avtomobil işlab çiqaruvçi kompaniyaga aylanadi.
Biroq 2008/2009 moliyaviy yilini kompaniya zarar bilan yakunlaydi. Toyota tarixida 1950 yildan söng bunday holat kuzatilmagan edi. Kompaniya 2010 yilda yana özini tiklab oladi.
Toyota 2012 yildan buyon jahon avtomobilsozlik sanoati lideri sifatida eng köp avtomobil işlab çiqaruvçi kompaniya maqomini özida saqlab kelyapti.
Bugun Toyotaʼga asosan özida önlab brendlarni birlaştirgan General Motors va Germaniyaning Volkswagen konsernlari raqobat qilmoqda.
2022 yil ma’lumotlariga köra Toyota Motor Corporation kompaniyasining şaxsiy kapitali miqdori 228 mlrd dollar, umumiy aylanma mablaği 272,9 mlrd dollarni taşkil etgan. Şundan sof foyda 24,8 mlrd dollar bölgan.
Toyota Motor Corporation boş ofisi
Kompaniyaning umumiy aktivlari 589 mlrd dollarni, kapitalizatsiyasi 232 mlrd dollarni taşkil etgan. Bugun kompaniyaga tegişli turli korxonalarda qariyb 400 ming kişi mehnat qilmoqda.
Bugun Toyota konsernining eng yirik hissadorlari:
The Master Trust Bank of Japan – 11,71 foiz uluşga egalik qiladi;
Custody Bank of Japan – 9 foiz uluşga egalik qiladi;
Toyota Industries Corporation – 8,68 foiz uluşga egalik qiladi;
Nippon Life – 4,58 foiz uluşga egalik qiladi;
JPMorgan Chase – 3,88 foiz uluşga egalik qiladi.
2013 yildan buyon kompaniya boşqaruv kengaşi raisi Takesi Utiyamada (Takeshi Uchiyamada) hisoblanadi. U kompaniyada 1969 yildan buyon işlab kelmoqda.
2009 yildan buyon kompaniya prezidenti Akio Toyoda (Akio Toyoda) hisoblanadi. U 1984 yildan buyon kompaniyada faoliyat yuritadi.
2021/2022 moliyaviy yil hisobotlariga köra Toyota jami 10,5 mln dona avtomobil işlab çiqarib sotgan.
Kompaniya öz avtomobillarini quyidagi hududlarda işlab çiqargan:
Yaponiyada – 1,92 million dona avtomobil;
Şimoliy Amerikada – 2,39 million dona avtomobil;
Osiyoda – 1,54 million dona avtomobil;
Yevropada – 1,02 million dona avtomobil;
Boşqa hududlar ( Markaziy va Janubiy Amerika, Okeaniya, Afrika hamda Yaqin Şarq)da – 5 foiz avtomobil işlab çiqarilgan.
Yuqoridagi röyxatdan ham köriş mumkinki, Toyota eng köp avtomobillarni Şimoliy Amerikada işlab çiqaradi va asosan AQŞda sotadi.
Boylar uçun haşamatli avtomobil – Lexus
1980-yillar boşida jahon avtomobil sanoatida köplab yangi modellar taqdim qilinadi. Ular orasida boy odamlar uçun işlab çiqariladigan haşamatli avtomobillar ham köp edi.
Sönggi rusumdagi Lexus yöltanlamasi
1983 yilda Toyota rahbari Eyzi Toyoda dunyodagi eng zör avtomobil yaratiş ğoyasini ilgari suradi. Maqsad boşqalardan ortda qolmaslik va zamon bilan hamnafas odimlaş edi.
Toyodaning ğoyasiga köra mazkur avtomobil asosan puldor mijozlar uçun möljallangan holda işlab çiqarilişi kerak edi. Şundan söng F1 (Flagship One) loyihasi işlab çiqiladi.
F1 loyihasi 1989 yilda tayyor böladi. Ungaça esa bu loyiha uçun 60 nafar dizayner, 1400 nafar muhandis, 2300 nafar texnik xodim, 220 nafar yordamçi mehnat qiladi. Ular 450 dan ortiq dizayn ustida iş olib boradi.
Ilk avtomobil tayyor bölgaç unga Lexus LS 400 deb nom berişadi. Bu model asosan AQŞ va Yevropa bozori uçun işlab çiqarilgan edi. Keyinçalik kompaniya Lexus avtomobillarini işlab çiqaruvçi kompaniyani alohida qilib ajratadi.
Lexus LS 400 ilk bor 1989 yilda Detroytdagi xalqaro avtosalonda namoyiş etiladi. Taqdimotdan söng bu avtomobilga dunyo böylab juda köp buyurtma tuşadi.
1990 yilda Lexus LS 400 yilning eng yaxşi ön avtomobili qatoridan joy oladi. Keyinroq esa bu model eng yaxşi avtomobillar reytingida birinçi öringa çiqadi.
1991 yilda AQŞda Lexus LS 400 avtomobilidan 71 206 dona sotiladi va premium sinfiga mansub avtomobillar orasida birinçi örinni egallaydi. Oradan köp ötmay Lexus — SC 400, keyinroq Lexus – GS 300 rusumli sport avtomobili işlab çiqarila boşlanadi.
1992 yilda AQŞda 92 890 dona Lexus avtomobillari sotiladi. 1995 yilda uşbu model beşinçi marta AQŞda eng köp sotilgan premium sinfiga mansub avtomobil deb topiladi.
1996 yilda Lexusʼning ilk yöltanlamas avtomobili Lexus LX 450 işlab çiqariladi. 1998 yilda şahar şaroitida foydalaniş qulay bölgan Lexus – RX 300 modeli ommaga taqdim etiladi.
Öşandan buyon Lexus prenimum sinfiga mansub avtomobillarning yangidan yangi modellarini işlab çiqarmoqda. 2019 yilda Tokio xalqaro avtosalonida kelajak avtomobili – haydovçisiz boşqariladigan Lexus LF-30 Electrified taqdim etiladi.
Bugun Toyota Motor Corporation yigirmaga yaqin turli kompaniyalarni jamlagan Toyota Group konserni tarkibiga kiradi.
Konsern tarkibida avtomobillar, ularning ehtiyot qismlari, töqimaçilik dastgohlari, harbiy texnikalar işlab çiqaruvçi kompaniyalardan tortib, quriliş kompaniyalarigaça bor:
Toyota Industries (1926 yildan) — töqimaçilik dastgohlari işlab çiqaradi;
Toyota Motor (1937 yildan) — avtomobillar işlab çiqaradi;
Aichi Steel (1940 yildan, 30 uluşi Toyota Industries va Toyota Motor ga tegişli) — avtomobillar uçun kuzovlar va boşqa metal jihozlar işlab çiqaradi;
JTEKT (2006 yildan) — turli ehtiyot qismlar va boşqa uskunalar işlab çiqaradi;
Toyota Auto Body (1945 yildan, 100 foiz Toyota Motor ga tegişli) — avtomobillar va ularning kuzovlarini işlab çiqaradi;
Toyota Tsusho (1946 yildan) —Toyota Group konsernini dunyo böylab tarğib qiluvçi savdo kompaniyasi;
Aisin Seiki (1949 yildan) — avtomobil ehtiyot qismlari işlab çiqaradi;
Denso (1949 yildan) — avtomobil ehtiyot qismlari işlab çiqaradi;
Toyota Boshoku (1918 yildan) — avtomobil va tekstil sanoati ehtiyot qismlari işlab çiqaradi;
Towa Real Estate (1953 yildan) — Köçmas mulk savdosi bilan şuğullanuvçi kompaniya;
Toyota Central R&D Labs., Inc. (1960 yildan) —Toyota Group tarkibidagi turli kompaniyalar uçun tadqiqot işlarini olib boradi;
Toyota Motor East Japan (2012 yildan) — avtomobillar va ularning ehtiyot qismlari işlab çiqaradi;
Toyota Motor Manufacturing Canada (TMMC) —Toyota Motor North America (Toyotaʼning Şimoliy Amerikadagi bölimi. Uning tarkibiga Ontario provinsiyasidagi uçta avtomobil işlab çiqaruvçi korxona kiradi.
