Çiqindi sohasi: nomukammal tölov tizimi, falajlangan qayta işlaş va kengayayotgan poligonlar

Gap nimada özi? Aslida xususiylaşgan bu soha biznesga aylanişi va çiqindi kompaniyasi egasi jaraq-jaraq pul topişi kerak emasmidi? Qaysi mexanizm işlamayapti?

Tölovlar

Masalaning içiga çuqurroq kirar ekanmiz, muammo aholidan yiğiladigan tölovlar çiqindini taşib ketişga ixtisoslaşgan korxonalar xarajatlarini qoplamasligi, qolaversa şu tölovlarning özi ham vaqtida amalga oşirilmasligi haqida eşitdik.

Bundan ayrim xususiy çiqindi taşiş va qayta işlaş korxonalari rahbarlari nolişadi. Tadbirkorlarning aytişiça, tölovlarni aholidan yiğib oliş, undiriş muammo bölgani uçun ham aslida gullab-yaşnaşi kerak bölgan soha kasodga uçraş arafasida.

Nima qiliş kerak? Tölovni qanday undiriş kerak? Tadbirkor hisob raqamida pul bölmasa, u işçilariga maoşni, texnikalariga xarajatni nimaning hisobiga amalga oşiradi?

Debitor muammoni ham hal qiliş uçun tadbirkorlar köp boş qotirişgan va yuqoriga köplab murojaatlar yöllaşgan, hatto çiqindi uçun tölovni elektr energiyasi töloviga boğlab qöyişni ham taklif qilişgan. Ularning iddaosiça, elektr, suv va gazni elektron hisoblagiçlar orqali nazorat qiliş, puli tölanmasa öçirib qöyiş mumkin, ya’ni ta’sir qiliş mexanizmi bor, çiqindi sohasida esa tölovlar köp hollarda amalga oşirilmaydi va qarzdorlik milliard-milliard söm. Aniqroq aytadigan bölsak, 2022 yil yanvar oyidagi bayonotga köra, respublika böyiça aholining çiqindi taşib ketiş xizmati böyiça qarzdorligi 417 milliard sömga yetgan.

Qiziği şundaki, davlat organi hali ham aholidan körsatilgan xizmatlar uçun majburiy tölovlarning töliq va öz vaqtida undirilişiga mas’ulligiça qolgan. Bir tomondan bu ham töğri, çunki yakuniy foydalanuvçi va sanitariya-tozalaş taşkilotlari örtasida töğridan-töğri şartnoma munosabatlari mavjud emas, bu esa tozalaş taşkilotlari uçun majburiy tölovlarni yiğişni imkonsiz qilib qöyadi. Har qanday faoliyat sohasi uçun eng muhim qismi bu uning moliyaviy qismi hisoblanadi, agar moliyaviy rivojlanmagan bölsa, faoliyat sohasining kelajagi bölmaydi.

Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yildagi 4 noyabrdagi 646-son qarori bilan normativ-huquqiy hujjatlarga özgartişlar kiritildi, unga köra xizmat körsatuvçi taşkilotlariga abonentlarga nisbatan sudga da’vo yuboriş uçun hujjatlar töplamini tayyorlaş majburiyatini yuklagan.

Xizmat körsatuvçi taşkilotlar sanitariya tozalaş markazlaridan sönggi 4 yil içida töplanib qolgan köplab muammolar esa yagona elektron hisob tizimiga meros bölib qoldi va eng qiziği, bu muammolarni hal qiliş sanitariya tozalaş markazlarining zimmasida bölgan, buning uçun ular pul olar edi...

Saralaş va qayta işlaş

Bu borada işlar juda yomon. Özbekistonda yiliga 7 million tonna çiqindi şunçaki poligonlarga taşlab yuboriladi. Plastik, metall, qoğoz, organik çiqindilar aralaş bölib, bir joyda yotadi va yerni ham , suvni ham, havoni ham zaharlaydi. Ekoqömita ma’lumotlariga köra, çiqindilarning 21 foizi qayta işlanar ekan, biroq bu qayta işlanayotgan çiqindining qançasi import qilinayotgan çiqindi?

Tadbirkorlarning aytişiça, ular yuz minglab tonna presslangan makulatura, plastik idişlar, metall va boşqa çiqindilarni çetdan sotib olib, qayta işlaydilar. Bu esa mamlakatimizda qayta işlanayotgan çiqindi foizini köpaytirib körsatişga xizmat qiladi, ammo yuqorida aytilganidek, haqiqiy holat bunday emas, qayta işlaş körsatkiçlari ança past.

Yeçim qanday? Tariflarni kötarişmi? Subsidiyami? Davlat iştiroki va aralaşuvini maksimal çeklaşmi? Jazo mexanizmini takomillaştirişmi? Zanjirdagi iştirokçilarni kamaytirişmi? Bu savollarga javob va muammolarga yeçim topişda yana davlat rahbari boş-qoş bölişi lozimmi? Prezident aralaşuvisiz biror soha mavjud qonunçilikka böysunib, özini özi eplaydimi heç? Tizim bor, ammo u qaçon işlaydi?

Yer yuzini millionlab tonna çiqindiga töldirayotgan, okeanlarni va quruqliklarni çiqindi poligonlariga aylantirayotgan aynan siz va biz. Jahonda bu muammo juda ötkir va kundan kunga ahvol yomonlaşib borayotganini turli soha vakillari bot-bot ta’kidlab kelişmoqda. Xitoy şaharlari osmonini qoplayotgan qora bulutlar, zaharli çanglar; Afrika mamlakatlaridagi antisanitariya holatlari, dunyo okeanlaridagi çiqindilardan taşkil topgan sun’iy orollar... Radikal yeçimlar topmasak, tez orada Özbekiston öz çiqindisiga botib, nafas ololmay qolişi aniq. Şu bugun, hoziroq bu tizimning mukammal işlaşini ta’minlamasak, ertaga keç böladi. Xulosa va harakat qilişimiz lozim!

Bobur Akmalov,
jurnalist