Bir inson umri davomida ona tilidagi u yoki bu so‘z jamoatchilik tafakkurida yoki rasmiy ritorikada o‘z ma’nosini keskin o‘zgartirishi mumkinligi avvaldan yaxshi ma’lum. Bu o‘zgarish ayrim hollarda avval boshidagiga umuman zid keladigan tarzda bo‘lishi ham mumkin.
Bolaligi urush davrlariga to‘g‘ri kelgan akam, masalan, otamiz ofitser ekanidan juda faxrlanardi. Urushning eng qaynoq pallalarida ofitserlik rutbasiga erishgan otamiz esa, «ofitser» so‘zi haqoratomuz ma’no kasb etgani — ofitser deganda «oq ofitser»lar tushunilgan chog‘larni yaxshi eslagan. Qizil armiyada esa komandirlar bo‘lgan. Otamiz urushga komandir bo‘lib jo‘nab ketib, ofitser bo‘lib qaytib kelgan, — deb yozadi adib va shoir Lev Rubinshteyn.
Yana «ko‘ngilli» degan so‘z bo‘lardi. Beminnat ijtimoiy harakatga moyil insonni bildiradigan beozorgina so‘z. 1941 yilda frontga ko‘ngilli ravishda otlanganlar juda ko‘p bo‘lgan. Ular asosan o‘smir yigitchalar, kechagi maktab o‘quvchilari, mashq o‘tamagan, qurol otib ko‘rmagan bolalar edi va ularning sanoqlilarigina frontdan tirik qaytgan.
Mening o‘smirlik chog‘larimga kelib bu so‘z «ko‘ngilli komsomolchilar» kabi so‘z birikmalari paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. «Qizil xoch va yarimoy», «Tabiatni asrash», «Armiya, aviatsiya va flotga ko‘mak ko‘rsatish», «O‘t o‘chiruvchilarga yordam» kabi sanoqsiz «ko‘ngillilar jamiyati» kabilarni-ku, sanab adog‘iga yetib bo‘lmaydi. Lekin rostdan ham hammasi ko‘ngilli yordam bo‘lgan.
1970-yillar o‘rtalarida qandaydir ilmiy muassasada ishlovchi o‘zimdan kattaroq tanishimning hikoyasini eslayman. Navbatdagi «kommunistik shanbalik»da (hozirgi bizdagi umumxalq hasharining «bobokaloni») xodimlarni anjumanlar zalida to‘plashgan, u yerda partiya tashkiloti raisi «mazkur tadbir» nihoyatda ahamiyatli ekani haqida gapirgan. «Roppa-rosa sakkiz-u nol-nolda hamma o‘z ish joyida bo‘lishi kerak… Ish qurollari tashkiliy ravishda bo‘limlarga qarab tarqatiladi… Bu muhim siyosiy masala ekanini hisobga olinglar… Kim bu tadbirda sababsiz ishtirok etmasa, o‘zidan xafa bo‘lsin...». Xullas, mana shunaqa tarzda.
O‘zining otashin nutqidan so‘ng u picha sukut saqlab, ifodali tarzda, barchasini bo‘g‘inga bo‘lgan holda irod qilgan: «Le-kin ham-ma-si ix-ti-yo-riy ra-vish-da bo‘-li-shi ke-rak! Tushuntiroldimmi?»
Bu yerda nimasi tushunarsiz bo‘lishi mumkin, tavba. Aynan o‘sha yillari «ixtiyoriy-majburiy tartibda» ko‘rinishidagi so‘z qurilmasi paydo bo‘lgan.
Pionerlik yillarimda fuqarolar urushi ishtirokchisi bo‘lgan qariya qo‘shni ayoldan «Paroxod plyvyot, dymit kolsami. Budem rybu my kormit dobrovolsami» («Kema suzib borar, tutun burqsitib, baliqlarni ko‘ngillilar bilan boqamiz») qabilidagi chastushka (to‘rtlik she’r) eshitganman. O‘shanda menga bu she’r tahqirlovchi, yumshoqroq qilib aytganda, g‘alati ko‘ringan. «Ko‘ngilli xalq drujinasichi»-chi? DOSAAF-chi (Vsesoyuznoye dobrovolnoye obshchestvo sodeystviya armii, aviatsii i flotu — Butunittifoq armiya, aviatsiya va flotga ko‘mak ko‘rsatuvchi ko‘ngillilar jamiyati)? Men o‘shanda fuqarolar urushi davrida oqlarga yordam beruvchilar ko‘ngilli (dobrovolets) deb atalganini qayoqdan bilay? Keyinroq yana bir kampirdan — u ham «sobiq»lardan — shu chastushkaning boshqacharoq variantini eshitdim: unda baliqlarga yem sifatida komsomolchilar tilga olingan. «Ko‘ngilli komsomolchilar» mening shuurimda ziddiyatlar kurashi va birlik to‘g‘risidagi dialektik qonuniyatning lo‘nda illyustratsiyasiga aylanib qolgandi.
