13 may kuni Urugvayda milliy motam ruhi hukm surdi. Mamlakatni 2010-2015 yillarda boshqargan Xose Muxika 90 yoshga to‘lishiga bir necha kun qolganida saraton kasalligi tufayli vafot etdi. Eng kambag‘al yoki eng saxovatli davlat rahbari sifatida ta’riflanadigan El Pepe kim edi va nega bu darajada katta mashhurlikka erishgan?
Partizanlar harakati yetakchisi
Xose Muxika 1935 yilda Montevideo yaqinida tug‘ilgan. Otasidan erta yetim qolgan bo‘lajak siyosatchi maktab paytidanoq og‘ir mehnat bilan shug‘ullanishga majbur bo‘ladi. Uning yoshlik yillari Urugvayda an’anaviy siyosiy model — hokimiyatni navbatma-navbat boshqargan Milliy partiya va Kolorado partiyasi inqirozga uchrab, mamlakat iqtisodiy qiyinchiliklar girdobiga tushgan davrga to‘g‘ri kelgan. Tashqi qarz, inflatsiya, ijtimoiy tengsizlik va qashshoqlik ortib borardi. Har qanday ish tashlash yoki norozilik namoyishlari politsiya va harbiylar tomonidan shafqatsiz bostirilgan.
Natijada urugvaylik yoshlar radikallashib, er osti harakatlariga qo‘shila boshlaydi. Bu jarayon Kuba inqilobi misolida butun Lotin Amerikasini qamrab oldi. Ishtirokchilar qurolli yo‘l bilan ijtimoiy adolat o‘rnatishni istar edilar. 1963 yilda Urugvayda «Milliy ozodlik harakati – Tupamaros» tashkil topdi. Muxika ham 26 yoshida ushbu tashkilotga qo‘shiladi.
«Tupamaros» guruhining maqsadi kurash uchun zarur bo‘lgan mablag‘ va qurol topish edi, shu sababli ular banklar, kazinolar va qurol omborlarini talon-toroj qilgan, hatto oziq-ovqat ortilgan yuk mashinalarini ham o‘g‘irlaydi. Muxika aksariyat shafqatsiz to‘qnashuvlarning faol ishtirokchisi bo‘lgan, tanasidagi juda ko‘p jarohat izlari ana shu mojarolardan «esdalik» edi.
O‘z mamlakatida El Pepe laqabi bilan mashhur bo‘lgan bo‘lajak prezident 4 marta hibsga olingan. 1971 yil sentabr oyida u Urugvay tarixidagi eng yirik qamoqdan qochish operatsiyalaridan birida ham ishtirok etadi. Montevideodagi qamoqxonadan er osti tunneli orqali bir vaqtning o‘zida 106 kishi qochishga muvaffaq bo‘lgan. Ammo Muxika 1972 yilda yana qo‘lga olinadi.
14 yillik qamoq
Yana qamoqqa qaytarilgan Xose Muxika va boshqa «Tupamaros» yetakchilariga qarshi hech qanday sud o‘tkazilmagan, ularga qarshi rasmiy ayblov ham qo‘yilmaydi. U ko‘zlari bog‘langan holda ma’lum vaqt oralig‘ida bir harbiy qismdan boshqasiga ko‘chirilgan va yerosti zindonlarda saqlangan. Yillar davomida quyosh nurini ko‘rmagan va doimiy izolyatsiyada bo‘lgan. Xususan, 14 yillik qamoqning 12 yilini alohida kamerada o‘taydi. U keyinchalik o‘sha davrlarni eslar ekan, ikki yil davomida quduq tubida to‘liq izolyatsiyada o‘tirganini, aqldan ozmaslik uchun esa qurbaqalar bilan suhbatlashishga majbur bo‘lganini qayd etadi.
