Gipertovuşli raketa yaratgan 4-davlat. Eronning geosiyosiy örni haqida suhbat
|19:44 / 18.06.202328 24510 min
Ötgan hafta Eron özining gipertovuşli raketasini sinovdan ötkazdi va bunday qurolga ega bölgan törtinçi davlatga aylandi. Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturi navbatdagi mavzusi – Eron Islom Respublikasi va uning global siyosatdagi örni.
Mavzu böyiça suhbatdoşlarimiz – şarqşunoslar Suhrob Böronov va Habibullo Azimov.
— Nega Eron Islom inkilobidan buyon mazhabga asoslangan taşqi siyosat olib bormoqda? Buning tarixiy va siyosiy sabablari qanday?
Habibullo Azimov: Eron haqida töxtaladigan bölsak, avvalo, “Eron hududlarida aholi qaçon Islom dinini qabul qildi?” degan savolga javob beriş kerak. Islom dini 650 yillarda Eron hududiga yetib borgan; 642 yilda arablar va Eron sosoniylari örtasida hal qiluvçi jang bölib ötadi va unda arablar ğalaba qozonadi, şundan keyin, Eron islomni qabul qiladi. 1979 yilda yuz bergan Islom inqilobi Eronning şia mazhabiga tayanib siyosat yuritişiga sabab böladi.
Hozirda Eron Suriya, Livan, Yaman va Iroq kabi mamlakatlardagi köp sonli şialar hamda ularning partiyalarini qöllab-quvvatlaydi, bu esa öz navbatida unga mazkur hududlarda geosiyosiy ta’sini kuçaytirişga yordam beradi.
Suhrob Böronov: 1979 yilgi inqilobdan keyin, Eron özining taşqi siyosatini ikkita fazaga ajratib oldi, ulardan biri – islom davlatlariga islom inqilobini eksport qiliş ğoyasini ilgari surgan edi, u bunda turli siyosiy guruhlarni qöllab-quvvatlaş siyosatidan foydalandi, biroq bu arab davlatlarida amalga oşmadi.
Şundan keyin Eron öz atrofidagi şia mazhabiga mansub siyosiy guruhlarni qöllab-quvvatlaş siyosatiga ötdi va u buni ma’lum bir konsepsiyalar, “Şia hiloli” konsepsiyasi aynan şular jumlasidan, orqali amalga oşirdi. Konsepsiya körfazda yaşovçi şia mazhabidagi odamlarni Eron manfaatlari doirasida himoya qiliş siyosatini közda tutgan.
— Şunça vaqt ötsa hamki, Eron qanday qilib sanksiyalarga qarşi kuraşa olyapti?
Suhrob Böronov: Eronning sanksiyalarga qarşi tura olişida eng katta faktorlardan biri – bu uning geografik va strategik joylaşuvidir. Xaritaga qarasak, Eron Kavkaz, Markaziy Osiyo, Yaqin Şarq va Janubiy Osiyo kabi strategik ahamiyatga ega hududlarga çegaradoş hisoblanadi va aynan şu mintaqalarda Eron öz söziga ega davlatdir.
Mavzuga oid
Suhrob Böronov
Ikkinçi faktor iqtisodiy masala bilan boğliq, ya’ni Eron boy energetik resurslarga ega, gaz va neft zaxiralari böyiça yuqori örinlarda turadi.
Uçinçi omil esa taşqi yordam faktori, Eron Rossiya kabi katta qudratga ega mamlakatlar bilan hamkorlik aloqalarini yölga qöygan. Masalan, Rossiya bilan harbiy sohada, Xitoy bilan savdo sohasida hamkorlik qiladi. Şuningdek, BAA ham Eronning iqtisodiy hamkori hisoblanadi.
Habibullo Azimov: Körfazdagi arab davlatlari va Eron munosabatlariga qaraydigan bölsak, ularning inqilobdan keyingi qarama-qarşiliklari asosan hudud masalasida bölgan. Eronga nisbatan qöllangan sanksiyalarga kelsak, islom inqilobidan keyin, “Mahdiy askarlari” AQŞning Tehrondagi elçixonasini egallab oladi, u yerdagi diplomatlarni ozod qiliş borasidagi muzokaralar 444 kun davom etadi va bu davrda AQŞning öşa davrdagi prezidenti Jimmi Karter Eronga ilk sanksiyalarni qöllaşni boşlaydi. Eronda sanoat texniklarining yetişmasligi, aviatsiya kompaniyalari hali ham eski samolyotlardan foydalanişi va boşqalar Eronga mazkur iqtisodiy sanksiyalarni yengib ötiş oson bölmayotganini körsatadi.
— Ba’zi manbalar Eron uranni boyitişni 90 foizga yetkazdi deyişsa, ba’zilar Eronda allaqaçon yadro quroli bor deyişadi. Şuningdek yaqinda Eron gipertovuşli qurolni ham sinovdan õtkazdi. Eronning harbiy qudratini qanday baholaysiz?
Suhrob Böronov: Eronning bugungi kundagi harbiy salohiyatini öz mintaqasidagi eng yaxşi deb baholaşimiz mumkin. Eron harbiy qudratining şakllanişi harbiy doktrinasining qabul qilinişi bilan boğliq. Unda döst va duşman mamlakatlar tuşunçalari mavjud va duşman davlatlar sirasiga AQŞ va Isroil kiritilgan. Şuning uçun ham AQŞ Eronning yadro quroliga ega bölişiga tösqinlik qilmoqda, çunki ularda Eron yadro quroliga ega bölsa, uni Isroilga qarşi qöllaydi, degan fikr bor.
Eronnning diniy rahnamosi: “Biz yadroviy qurolga ega bölişni istaganimizda, unga allaqaçon erişgan bölardik, biroq bu islom ta’limotlariga zid”, deb bayonot bergan, biroq ular baribir özlarining yadroviy dasturini rivojlantirib kelyapti.
Bundan taşqari, Eron harbiy salohiyati haqida gapirilganda, Eron islom inqilobi posbonlarini ham e’tirof etiş kerak, albatta. Ular davlatning içki va taşqi operatsiyalarini ötkazişda asosiy rol öynaydigan tuzilmadir. Şuningdek, bu tuzilma Eronning neft-gaz quvurlarini nazorat qiliş, jangovar operatsiyalar ötkaziş va mintaqadagi şialarni himoya qiliş bilan şuğullanadi.
Habibullo Azimov: Eronning yadroviy dasturi 1979 yildan keyin paydo bölgan emas. Rizo Pahlaviy davrida, ya’ni 1960 yillarda AQŞ kömagida tinç maqsadda yadroviy dasturlar ustida iş olib borilgan. 1971 yilda AQŞ va Germaniya yordami bilan mamlakatda ilk AES qurilişi boşlangan. Biroq inqilobdan keyin, Ğarb dunyosi Erondagi rejimni nafaqat mintaqaviy, balki global xavf sifatida baholadi. 2011 yilga kelibgina Eron Rossiyaning kömagi bilan ilk bor qiymati 1 mlrd dollarga teng AESga ega böldi.
Habibullo Azimov
Suhrob Böronov: Eronning nufuzini uşlab turgan bir qança faktorlar bor. Bulardan biri – uning AQŞ va Isroilga qarşi kuraşi, hattoki ular doim “Amerikaga ölim” şioriga amal qilib ham kelişgan, biroq hozirda bu narsa Eronning içki va taşqi olamida öz ahamiyatini qisman yöqotgandek. Şuning uçun Eronni birlaştirib turgan eng katta omil bu şia omili deyiş mumkin.
Habibullo Azimov: 2007 yilda YeI Erondagi yadroviy tadqilotlarning holatini örganiş uçun mamlakatga komissiya yuboradi. Komissiya a’zolaridan biri Eronning texnologiyalari yadro qurolini yarata olmasligi töğrisida xulosa bergan va u bilan tinçlik yölida hamkorlik qiliş tavsiyasini bergan.
— Yaqinda Hindistonda ŞHT sammiti bşlib ötadi va unda Eron tölaqonli a’zo sifatida iştirok etadi. Eronning ŞHTga qöşilişidan taşkilot qanday manfaat topişi mumkin va aksinça qanday muammolar paydo bölişi mumkin?
Suhrob Böronov: Eronning taşkilotga a’zo bölişi taşkilotning nufuziga ijobiy ta’sir qiladi. Masalan, Eron taşkilotga a’zo böliş jarayonini boşlaganidan keyin Saudiya, Qatar va Misr kabi davlatlar taşkilotning muloqot böyiça şerigi maqomiga ega bölişdi, Quvayt va Bahrayn esa muloqot böyiça şerik maqomiga ega böliş protsedurasini boşladi.
Bundan taşqari, 4 ta yadroviy qurolga ega taşkilotga yadroviy dasturga ega yana bir davlatning qöşilişi uning dunyodagi harbiy obrösini oşiradi. Taşkilot Afğonistonda terrorizm va narkotikka qarşi kuraş masalasida Eron tajribasiddan foydalanişi mumkin.
Ayrim mutaxassislar buning salbiy tomonlari ham borligini aytgan, ya’ni Ğarb tomonidan e’lon qilingan sanksiyalar tufayli taşkilotga ham çeklovlar joriy qilinişi mumkin. Şuningdek, Eronning taşkilotga a’zo bölişi qarorlar qabul qiliş jarayoniga ham salbiy ta’sir körsatadi.
— Özbekiston va umuman Markaziy Osiyo taşqi siyosatida Eronning örni qanday?
Suhrob Böronov: Eronning taşqi siyosatida “Katta Eron” konsepsiya bor va bu Markaziy Osiyoni ham qamrab oladi, ayniqsa, Tojikiston til va mazhab nuqtayi nazaridan alohida ahamiyatga ega. Eronning Markaziy Osiyoga dastlabki ta’siri asosan diniy omillar bilan boğliq böldi. Tojikistondagi fuqarolar uruşi paytida ikki tomonlama munosabatlar ança sovuqlaşib qoldi. Şu sababli ma’lum muddat davomida Tojikiston Eronning ŞHTga a’zo bölişiga qarşi bölgan. Biroq Eron keyinçalik taşqi siyosat borasidagi qaraşlarini özgartirdi va hozir köproq geoiqtisodiy masalalarga e’tibor beryapti, har ikki tomonga manfaatli bölgan takliflarni ilgari suryapti.
Öz navbatida, Markaziy Osiyo davlatlarida Eron orqali dengiz yöllariga çiqiş maqsadi mavjud. Bu ayniqsa, Özbekiston uçun muhim, çunki Özbekiston ikki tomonlama dengizga çiqişi çeklangan davlat va Eronning Çobahor bandargohiga çiqişni istaydi. Agar Özbekiston bu bandargohga çiqa olsa, mahsulotlarni dengizga olib çiqiş va bir qator loyihalarda qatnaşiş imkoniyatlari kengayadi.
Habibullo Azimov: Şu örinda Eron Özbekiston munosabatlariga alohida töxtaliş joiz. 1992 yilda ikki mamlakat örtasida diplomatik aloqalar örnatilgan. Öşa yili Toşkentda Eron, 1995 yilda esa Tehronda Özbekiston elçixonalari oçiladi.
Şundan keyin, bir neçta davlat taşriflari ham amalga oşiriladi. Jumladan, 1992 yilda va 2000 yilarning boşlarida Islom Karimov Tehronga davlat taşrifi bilan boradi, şuningdek, 2002 yilda Eronning öşa paytdagi prezidenti Hotamiy Toşkentga keladi. Eron-Özbekiston munosabatlari asosan iqtisodiy, fan, texnika va madaniyat sohalariga qaratilgan. Eronning juğrofiy joylaşuvi biz uçun juda ahamiyatli va bizning dengizga çiqişimiz uçun asosiy yöl Eron orqali ötişi ikki davlat aloqalarining muhimlik darajasini oşiradi.
Suhbatni töliq şaklda yuqoridagi video orqali tomoşa qiling.
