“Klassik kolonializm” – Rossiya nega MDHdagi tarix darsliklarini o‘zgartirmoqchi?

Markaziy Osiyodagi tarix darsliklarida yozilgan Rossiya mintaqa xalqlarini bosib olib, mustamlaka qilganiga oid tarixiy haqiqat Moskvada xushlanmayapti. Siyosiy tahlilchilarga ko‘ra, bu – klassik kolonizatorlarga xos yondashuv. Qolaversa, mustabid tuzumdan ajrab chiqqan xalqlarning o‘z tarixini anglashdagi yutuqlari hozir RF tarkibida yashayotgan turli millatlarda ham aks-sado berishi mumkin, degan qarashlar bor.

Dushanba kuni Moskvada o‘tgan rus va qirg‘iz tarixchilari uchrashuvida Rossiya tomoni Qirg‘izistondagi tarix darsliklaridan “Rossiya mustamlakasi” iborasini olib tashlashni so‘radi.

Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida bunga munosabat bildirgan siyosiy tahlilchilar tarixiy o‘tmishni manipulyatsiya qilish – klassik kolonializmga xos xususiyat ekanini urg‘uladi.

— Rossiya nega sobiq imperiya siyosatini “mustamlakachilik” emas, “ma’muriy boshqaruv” sifatida ko‘rsatishga urinmoqda?

Kamoliddin Rabbimov: Rossiya tarixchilari Qirg‘izistondagi darsliklardan “Rossiya mustamlakasi” iborasini olib tashlashni so‘radi. 2025 yilda shunga o‘xshash holat Tojikistonda ham kuzatilgan edi.

Rossiyalik ayrim siyosatchilar va olimlar shunday fikr bildirishdi: “Tojikiston bizning ittifoqchimiz, o‘zaro aloqalarimiz juda yaxshi. Mamlakatimizda millionlab tojikistonliklar mehnat qiladi va o‘z yurtiga milliardlab mablag‘ yuboradi. Shunga qaramay, Tojikiston maktab darsliklarida bizni imperiya sifatida talqin qiladi, ya’ni bizga nisbatan salbiy baho beradi”.

Savol tug‘iladi: nega aynan Tojikiston yoki Qirg‘izistonga nisbatan bunday e’tirozlar bildirilmoqda, ammo Qozog‘iston yoki O‘zbekistonga nisbatan bunday munosabat kuzatilmaydi? Bu – ma’lum bir siyosiy texnologiya. Ya’ni nisbatan ta’sir o‘tkazish osonroq bo‘lgan davlatlardan boshlanib, bosqichma-bosqich boshqa mamlakatlarga ham signal berish ko‘zda tutilmoqda. Go‘yoki bu jarayon sinov tariqasida amalga oshirilmoqda.

Masalan, Hamza Hakimzoda Niyoziy hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan “Olovli yo‘llar” serialini ko‘rish mumkin. Unda Chor Rossiyasi imperialistik va bosqinchi kuch sifatida tasvirlanadi, sovet hokimiyati esa o‘zini “ozodlik keltiruvchi” sifatida ko‘rsatadi. Ya’ni bu yerda ikki davr – Chor Rossiyasi va sovet davri bir-biridan ajratib talqin qilinadi. Hozirgi kunda esa Rossiya rahbariyati bu ikki davrni bir butun tarixiy jarayon sifatida ko‘rsatishga urinmoqda. Ya’ni “ikkalasini ham bosqinchi deb atamanglar” degan siyosiy yondashuv ilgari surilmoqda.

Holbuki, bu – tarixiy jihatdan klassik kolonializmga xos holatdir. Qizig‘i shundaki, Rossiya boshqa davlatlarni, masalan, Fransiya yoki Buyuk Britaniyani mustamlakachilikda ayblashni yaxshi ko‘radi. Ularning Afrikada, Osiyoda yoki Lotin Amerikasida olib borgan siyosatini tanqid qiladi, ammo gap Rossiyaning o‘ziga kelganda, o‘zini klassik ma’nodagi kolonizator sifatida tan olishni rad etadi.

Anvar Yo‘ldoshev: Rossiyaning bugungi kunda “mustamlakachi” degan ta’rifdan qochishga urinishi bir nechta geosiyosiy, ideologik va mafkuraviy sabablarga ega. Avvalo, “mustamlakachilik” atamasi salbiy ma’noni anglatadi. U bosib olish, boshqa hududlar ustidan hukmronlik o‘rnatish kabi tushunchalarni ifodalaydi. Shu bois bu ibora Rossiyani, ayniqsa Markaziy Osiyo davlatlari va boshqa mintaqalarda, salbiy obrazda ko‘rsatadi.

Tabiiyki, Rossiya bunday talqinni istamaydi va undan qochishga harakat qiladi. Shu sababli rasmiy va yarim rasmiy doiralarda “mustamlakachilik” o‘rniga “ma’muriy boshqaruv” kabi yumshoqroq atamalardan foydalanish taklif etilmoqda. Chunki Rossiya tarkibida turli millatlar yashaydi va agar “mustamlakachilik” tushunchasi ochiq tan olinsa, RF tarkibidagi turli sub’yektlarda “hozir biz ham mustamlakamiz” degan qarashlar kuchayishi mumkin. Demak, bu yondashuv ma’lum darajada jamoatchilik fikrini shakllantirishga qaratilgan.

To‘liq suhbatni YouTube'dagi “Geosiyosat | Kun.uz” kanalida tomosha qilishingiz mumkin.