Maşina yukxonasiga yaşirinib qoçgan josus – KGB xodimi nega Britaniyadan siyosiy boşpana söragandi?
|22:14 / 20.06.202331 57817 min
1985 yilda sotqinlikda gumonlanib Moskvada kuzatuvga olingan KGB josusi yaşirinça Leningradga boradi. U yerdan avtobusda çegara şaharçasiga yetib oladi. Söng britaniyalik diplomatlarga tegişli maşina yukxonasiga yaşirinib Finlandiya çegarasidan ötib oladi va Britaniyaga ketadi. KGB zobitining Londonga qoçib ketişi Britaniya va SSSR örtasida juda katta siyosiy mojarolarni keltirib çiqaradi.
Fotokollaj: Kun.uzFotokollaj: Kun.uz
1985 yil 16 iyul. Moskvaning Kutuzov prospektida joylaşgan non dökoni oldida Safeway supermarketlar tarmoği logotipi tuşirilgan sumka kötargan şaxs kimnidir kutardi.
Şu paytda uning yoniga birov keladi va qölidagi «Mars» şokoladini tişlaydi. Uning bu işi Britaniyaga qoçmoqçi bölgan KGB zobitini xorijga olib çiqiş uçun işlab çiqilgan reja boşlanişiga işora edi.
Rejada KGB zobitining nima qilişi daqiqalargaça aniq-tiniq belgilab qöyilgandi. Unga binoan zobit bir neça kundan söng Leningradga jönaydigan poyezdga ötiradi. U yerdan Finlandiya bilan çegarada joylaşgan Zelenogorsk şaharçasiga yetib oladi.
Zelenogorskda KGB zobitini Britaniyaning SSSRdagi elçixonasiga tegişli maşina yukxonasiga joylaşadi, yaşirinça çegara postidan ötib ketişadi.
Çegara maskanidan ötişda KGB zobiti yaşiringan maşinani çegaraçilar töxtatadi. Şunda ularning iti yukxonada odam hidini sezib qoladi.
Şu paytda elçixona xodimasi bölgan ayol huşyorlik qiladi va darhol maşinadan tuşib bolasining tagligini almaştirib olişi kerakligini aytib yukxonani oçadi. KGB zobiti u yerda yopinçiqqa öralgan holda yotardi.
Ayol bolasining tagligini aynan yukxonada almaştiradi. Şu paytda taglikda bölgan qölansa hid odam hidini bosib ketadi va çegaraçi itlar tinçlanadi. Zobit va uning hamrohlari Finlandiyaga ötib oladi.
Şu tariqa tarixdagi KGB zobitlarining Ğarbga qoçib ötişi bilan boğliq navbatdagi hodisa sodir böladi. Londonga qoçgan zobit KGB birinçi boş boşqarmasi xodimi Oleg Gordiyevskiy edi.
Oleg Gordiyevskiy 1970-yillar oxiri
Foto: graphics.wsj.com
Tuğma josus
Oleg Gordiyevskiy 1938 yilda Moskva şahrida NKVD podpolkovnigi Anton Gordiyevskiy oilasida tuğiladi. Maktabni bitirgaç Moskvadagi xalqaro munosabatlar institutida tahsil oladi.
1962 yilda öqişni bitirgaç uni KGB birinçi boş boşqarmasi tarkibidagi razvedka bölimiga işga olişadi. Institutda ingliz, nemis, şved, dan va norveg tillarini puxta örgangan Gordiyevskiyni 1966 yilda elçixona xodimi niqobi ostida SSSRning Daniyadagi elçixonasiga jönatişadi. Josus u yerda tört yil işlaydi.
Mavzuga oid
Gordiyevskiy 1970 yilda Moskvaga qaytgaç KGB birinçi boş boşqarmasida anglo-skandinaviya bölimida işlay boşlaydi. Biroq oradan ikki yil ötgaç uni yana Kopengaganga (Daniya poytaxti) jönatişadi. Bu safar u KGBning Daniyadagi boş siyosiy josusiga örinbosar sifatida işlaydi.
1976 yilda u KGBning Daniyadagi josuslik tarmoği rahbari böladi. Ikki yildan söng uni yana KGB birinçi boş boşqarmasidagi eski joyiga qaytarişadi. U yana boş idorada anglo-skandinaviya bölimida işlay boşlaydi.
1982 yilda Gordiyevskiyni Londonga jönatişadi. U SSSRning Britaniyadagi elçisiga maslahatçisi etib tayinlanadi (xorijdagi aksariyat josuslar asosan şu lavozimda işlaşgan).
1984 yilda sovet elçixonasi xodimi Arkadiy Guk Britaniya hukumati tomonidan «istalmagan şaxs» (persona non grata) deb e’lon qilinadi. Şundan söng Gordiyevskiy SSSRning Britaniyadagi sovet josuslik tarmoği boşliği örinbosari böladi.
Öşa yili dekabr oyida KPSS siyosiy byurosi a’zosi Mixail Gorbaçyov Buyuk Britaniyaga taşrif bilan borganida Gordiyevskiy unga Britaniya hukumatining içki va taşqi siyosati haqida batafsil ma’lumot beradi. (Öşanda Britaniya boş vaziri Margaret Tetçer edi.)
1985 yil yanvarda KGBning Britaniyadagi josuslik tarmoği boşliği L. Nikitenko Moskvaga çaqirib olinadi va uning örniga Gordiyevskiy tayinlanadi.
Biroq köp ötmay Gordiyevskiyni Britaniya razvedkasi bilan hamkorlik qilayotganlikda gumon qilib Moskvaga çaqirib olişadi. Uni Moskvada turli usullar bilan söroq qilişadi. Hatto ötkir giyohvand moddalar berib gapirtirişga urinişadi. Biroq Gordiyevskiy öziga qöyilgan ayblarni tan olmaydi. Aslida esa...
1956 yilda ötkazilgan KPSSning XX s’yezdida SSSR rahbari Nikita Xruşçyov «Şaxsga siğiniş va uning oqibatlari töğrisida» nutq sözlaydi va Stalinni «qonxör va vahşiy edi» deb ataydi.
Öşa paytda köplab sovet yoşlari Xruşçyovning nutqidan ta’sirlanadi va sovet tuzumidan nafratlana boşlaydi. Şu jumladan, 18 yoşda bölgan Oleg Gordiyevskiyda ham öşa paytlarda kommunistik tuzumga nisbatan nafrat uyğonadi.
1968 yilda Pragada çex va slovaklar kommunistik tuzumga qarşi boş kötaradi. Sovetlar Çexoslovakiyaga qöşin kiritib, namoyişlarni ayovsizlik bilan bostiradi.
Bu işlarda sovet KGBsi ham juda katta rol öynaydi va namoyişlar bostirilgandan söng Çexoslovakiyada kommunistik tuzumga qarşi isyonda qatnaşganlarni topiş va jazolaş işlarida qatnaşadi.
KGB xodimlari Çexoslovakiyada qanday vahşiylik bilan işlayotgani haqida xabardor bölgan Gordiyevskiy qaçon bölsa ham xorijga çiqib ketişga qaror qiladi. U 1968 yilda Daniyada KGB xodimi sifatida işlab yurgan kezlarida Britaniya maxfiy xizmati xodimlari bilan aloqa boğlaydi.
Gordiyevskiy bir neça yil davomida turli maxfiy ma’lumotlarni MI-6 xizmatiga yetkazib turadi. Şuningdek, u foş bölib qolmaslik uçun MI-6 xodimlaridan ahamiyati unça yuqori bölmagan maxfiy ma’lumotlarni olib Moskvaga ham jönatib turadi.
Gordiyevskiy 1982 yilda Londonga köçib ötganidan söng MI-6 xodimlari bilan hamkorlik yanada kuçayadi. Şuningdek, u AQŞning MBR xodimlari bilan ham işlay boşlaydi.
Keyinçalik MBRdagilar Gordiyevskiy bilan hamkorlik haqida «Gordiyevskiy bergan ma’lumotlar prezident Reygan uçun sovet rahbariyati faoliyatining içki sirlarini tuşunişda katta rol öynadi» deyişgan edi.
1985 yilda AQŞda KGB foydasiga josuslik qilgan MRBning sovet bölimini 31 yil boşqargan Oldriç Eyms qölga olinadi. Bu şaxs MI-6 va MRB foydasiga işlagan juda köplab josuslar haqida KGBga ma’lumotlar jönatgan, ular orasida Gordiyevskiy haqida ham bor edi.
Eyms KGBga bergan ma’lumotlarda Gordiyevskiyning ismi aniq tilga olinmagan, şunçaki uning laqabi keltirilgan va Britaniyada işlovçi KGB josusi deyilgan edi.
KGB darhol Gordiyevskiydan şubhalanadi va 1985 yilda u Londondan Mosvaga çaqirib olinadi. Öşanda Gordiyevskiy SSSRga qaytmay Britaniyadan siyosiy boşpana sörasa ham bölardi. Biroq u katta tavakkal qiladi va Moskvaga qaytadi.
Gordiyevskiyni Moskvaga KGB boş idorasida muhim majlis borligini aytib çaqirişadi. Biroq 1985 yil 19 may kuni u samolyotdan tuşgandan hibsga olinadi. Gordiyevskiyni KGB boş boşqarmasining dalahovlisiga olib ketişadi.
Hali aybi isbotlanmagan xodimning nomi yomonotliq bölmasligi uçun (axir u KGBga kelajakda ham asqatib qolişi mumkin, qolaversa KGB xodimi sotqin ekan degan gapning özi taşkilot uçun katta minus) Gordiyevskiyni dalahovlida yaşirinça söroq qilişadi.
Gordiyevskiy foş bölmasligiga işonçi komil edi. Şu sababli u öziga qöyilayotgan ayblarning birontasini tan olmaydi. Şunda KGB xodimlari unga kuçli ta’sir qiluvçi giyohvand modda berib gapirtirişga urinişadi. Biroq Gordiyevskiy öşa holatda ham aybini tan olmay turaveradi.
Şundan söng Gordiyevskiyni Moskvaga qaytarişadi. Unga yangi topşiriq olgunça KGB birinçi boş boşqarmasi kadrlar bölimida işlab turişini aytişadi. Maqsad şu yöl bilan Gordiyevskiyni yaşirinça kuzatiş edi. Biroq öz işining puxtasi bölgan Gordiyevskiy bu haqda bilardi.
Foto: fb.ru
SSSRdan qoçiş
Garçi KGB Gordiyevskiyni bir muddat tinç qöygani bilan vaziyat juda jiddiy edi. Agar Gordiyevskiy SSSRda qolaversa KGB Britaniyadagi josuslari orqali uning MI-6 bilan hamkorlik qilgani haqida ma’lumot topişi ehtimoli katta edi. Agar voqealar şunday keçsa Gordiyevskiyni SSSRda ölim jazosiga hukm qilişlari ham mumkin edi.
Şu sababli KGB zobiti qanday qilib bölsa ham SSSRdan qoçişga qaror qiladi va bu haqda britaniyaliklarga ma’lum qiladi. Şundan söng Britaniya razvedkasi tomonidan Gordiyevskiyni SSSRdan olib çiqiş rejasi işlab çiqiladi. Unga köra KGB zobitini sovet ittifoqidan quruqlik orqali olib çiqiş belgilangandi.
1985 yil 19 iyul kuni Gordiyevskiy britaniyaliklarga vaziyat oğirlaşayotgani haqida xabar beradi va yölga çiqiş uçun ruxsat oladi. Ertasi kuni ertalab u yugurişga çiqadi va özini poylab yurgan KGB xodimlarini çalğitib poyezdda Leningradga boradi. U yerdan avtobusda çegara yaqinidagi Zelenogorsk şaharçasiga yetib oladi.
Bu yerda Britaniya elçixonasi xodimlari Gordiyevskiyni yopinçiq bilan örab maşina yukxonasiga tiqişadi va Finlandiya çegarasiga qarab harakatlanişadi.
Çegara-ötiş maskanida diplomatlarga tegişli maşina yukxonasini oçib körişmaydi. Biroq xizmat iti maşina yukxonasida odam hidini sezib bezovta böladi.
Şunda elçixona xodimi bölgan ayol yukxonani oçib u yerda bolasining tagligini almaştiradi. Taglikdan tarqalgan qölansa hid Gordiyevskiyning hidini bosib ketadi va it tinçlanadi.
Gordiyevskiy britaniyaliklar yordami bilan osongina Finlandiyaga qoçib ötgaç Londonga ketadi.
Oleg Gordiyevskiy britaniyaliklar bilan Finlandiyaga ötgan paytda.
Foto: thetimes.co.uk
Ölim jazosi
Gordiyevskiy Britaniyaga qoçib borganidan söng bu davlat hududida işlab kelayotgan barça sovet josuslari haqida ma’lumot beradi.
Şundan söng Britaniya hukumati sovet elçixonasi va SSSRning Londondagi savdo uyi xodimlaridan 31 nafarini persona non grata deb e’lon qiladi va mamlakatdan haydab yuboradi.
Bu iş Britaniya va SSSR örtasidagi munosabatlarda taranglikni keltirib çiqaradi va sovetlar ham britaniyalik 25 nafar diplomatni SSSRdan çiqarib yuborişadi.
Köp ötmay Moskvada Gordiyevskiyga qarşi jinoyat işi qözğatiladi. Uni RSFSR jinoyat kodeksining 64-moddasi (Vatanga xiyonat qiliş) bilan ayblaşadi.
1985 yil 14 noyabr kuni bölib ötgan sud majlisida Gordiyevskiyga hukm öqiladi. Unga köra sobiq KGB xodimining mol-mulki musodara qilinib, sirtdan ölim jazosi beriladi.
1989 yilda Gordiyevskiyning xotini sudga iltimosnoma kiritadi va unga musodara bölgan mol-mulkni qaytarib berişadi. 1991 yilda SSSR parçalanib ketgani tufayli Gordiyevskiyga çiqarilgan ölim hukmi bekor qilinadi.
1991 yil sentabrda Gordiyevskiyning xotini ikki bolasini olib erining yoniga Londonga boradi. Ayol öşa yerda eri bilan ajraşadi va alohida yaşaydi.
Keyinçalik ma’lum bölişiça, Gordiyevskiy Londonga qoçib borganidan boşlab köp marta sovet hukumatiga oilasining yoniga yuborişni sörab iltimosnoma jönatgan va SSSR parçalanib ketgunça rad javoblari olgan.
Oleg Gordiyevskiy britaniyalik turmuş örtoği bilan
Foto: dailymail.co.uk
KGB uçun oğir zarba
Gordiyevskiyning Londonga qoçişi KGBga juda oğriqli zarba bölib tuşadi. Gordiyevskiy oşkor qilgani ortidan taşkilot butun dunyo böylab köplab josuslaridan ayriladi. Ularning aksariyati özlari işlayotgan joyda qölga olinadi.
Jumladan, 1970-yillardan boşlab Janubiy Afrika respublikasida işlagan va AQŞning bu davlatga yadro quroli berganini foş qilgan KGB josusi Aleksey Kozlov 1980-yillar boşida aynan Gordiyevskiy bergan ma’lumotlar tufayli foş böladi.
JARda Kozlovga qamoq jazosi berişadi. Keyinroq sovetlar GFR bilan özaro josuslarni ayirboşlaganda u qamoqdan ozod qilinadi va SSSRga qaytib keladi.
Şuningdek, KGB bilan hamkorlik qilgan britaniyalik Maykl Bettani va Norvegiya taşqi işlar vazirligi xodimi Arne Trexoltni ham Gordiyevskiy foş qiladi. Ularning ikkalasi ham qölga olinib, jazoga tortiladi.
1961-1967 yillar davomida KGBni boşqargan Vladimir Semiçastniyga köra Gordiyevskiy KGBga eng katta zarar keltirgan qoçoqlardan biri hisoblanadi.
Oleg Gordiyevskiy Britaniya sobiq boş vaziri Margaret Tetçer bilan
Foto: en.wikipedia.org
«Keyingi bekat – otuv hukmi»
Gordiyevskiy boşidan keçirgan hodisalar, KGB tizimi haqida bir qança asar yozib çop ettirgan. Ular orasida eng maşhuri «Keyingi bekat – otuv hukmi» asari hisoblanadi.
Gordiyevskiy bu asarida nega kommunistik tuzumni yoqtirmay qolgani, butun dunyo böylab SSSRda odamlar baxtli va farovon yaşayotgani «köz-köz» qilinsa-da, aslida sovet fuqarolarining juda katta qismi yöqçilikda yaşayotgani haqida ham yozgan.
Şuningdek, KGB tomonidan 1960 yillardan boşlab 80-yillar örtalarigaça amalga oşirilgan jirkanç işlar tafsilotlarini batafsil keltirgan.
Gordiyevskiy öz asarida hayotida sodir bölgan voqealar bilan bir qatorda özi xabardor bölgan KGBdagi voqea va hodisalarning tafsilotlarini ham keltirib ötgan. Şu jihatdan uning asari sovet davrining tarix kitoblarida yozilmaydigan mavzulari böyiça zör manba hisoblanadi.
Gordiyevskiyning «Keyingi bekat - otuv hukmi» asari
Gordiyevskiyning keyingi hayoti
Gordiyevskiy Londonga yetib borganidan söng bir neça yil qiyofasini özgartirib yaşirinib yurişga majbur böladi. Aks holda juda köp maxfiy ma’lumotlarni raqiblarga oşkor qilgani uçun KGB uni osongina öldirib yuborişi mumkin edi.
SSSR parçalanib ketgaç Rossiya içki muammolar tufayli özi bilan özi ovora, Ğarb bilan qarama-qarşilik unça ahamiyatli bölmay qoladi. Şundan söng Gordiyevskiy Britaniyada bemalol yura boşlaydi.
Gordiyevskiy ança yil davomida Britaniya maxfiy xizmatlari uçun josuslar tayyorlaydigan maktablarda dars beradi. U avvaliga Yelsinning aşaddiy tanqidçisi böladi. Keyin esa Putinning ham tanqidçisiga aylanadi.
Gordiyevskiy 2000 yilda Londonga qoçib borgan sobiq KGB xodimi bölgan FSB zobiti Aleksandr Litvinenko bilan juda yaxşi aloqalarda böladi. (Ma’lumot uçun Litvinenkoni 2006 yilda poloniy-210 radioaktiv moddasi bilan zaharlab öldirişdi. Ğarb xavfsizlik xizmatlari buni Rossiya federal xavfsizlik xizmati xodimlari amalga oşirganini isbotlaşgan.)
Gordiyevskiy Londonda ikki marta uylanadi. Ikki nafar farzand köradi. U 2007 yilda qiroliça Yelizavetta 2 tomonidan Avliyo Mixail va Avliyo Georgiy ordeni bilan taqdirlangan. Ordenni qiroliçaning özi Bukingem saroyida topşiradi.
Oleg Gordiyevskiy AQŞ sobiq prezidenti Ronald Reygan bilan
Sönggi yillarda Gordiyevskiy London çetidagi uyida yaşab kelmoqda. Unga salmoqli miqdorda nafaqa tayinlangan. Bundan taşqari, turli naşrlarga ma’lum haq evaziga intervyular beradi va josuslik bilan boğliq şov-şuvli hodisalarning tafsilotini sözlab beradi.
Gordiyevskiyning da’vo qilişiça, 2007 yilda FSB xodimlari uni zaharlamoqçi bölişgan. 2007 yil 2 noyabr kuni Gordiyevskiy özini yomon his qilgan va huşini yöqotgan. Uni darhol şifoxonaga olib borişgan. Şifoxonada bir muddat falajlanib qolgan va şifokorlarning yordami bilan ahvoli önglangan.
Öşanda u Mail on Sunday gazetasiga bergan intervyusida ismi oşkor etilmagan rossiyalik razvedka xodimidan gumon qilayotganini aytgan.
«Bu odam mening uyimda bölganida, u oziq-ovqat yoki içimliklarga zahar qöşiş uçun ajoyib imkoniyatga ega edi. Men huşimni yöqotgan kunim bu oziq-ovqat va içimliklarning bir qismini iste’mol qildim», deydi Gordiyevskiy intervyuda.
Gordiyevskiy 2007 yilda The Independent naşriga bergan intervyusida Ğarb kelajakda Rossiya bilan keng qamrovli harbiy töqnaşuvga tayyorgarlik körişi lozimligini aytgandi.
Britaniya qiroliçasi Yelizaveta II Gordiyevskiyga Britaniya ordenini topşirmoqda.
Foto: alamy.com
«Putin hokimiyat tepasiga kelgan paytdanoq har narsa sodir bölişi mumkinligi oydinlaşgandi. Men Jon Skarlettni ( MI-6ning öşa paytdagi rahbari), Britaniya taşqi işlar vazirligi va jurnalistlarni Rossiya Ğarb bilan harbiy töqnaşuvgaça borişi mumkinligidan ogohlantirdim. Hozirça Putinning xatti-harakatlarida bu sezilmayapti. Biroq kelajakda har narsa bölişi mumkin va Yevropa Rossiya bilan harbiy töqnaşuvga tayyor turaverişi kerak», degandi u.
