Boğça va maktabga qabul yoşi özgartirilişi kerakmi? Ekspertlar bilan suhbat
|23:31 / 18.07.202339 49710 min
Hozirgi davr bolalari, ötgan asrdagi tengdoşlaridan farqli, töqçilikda va axborot muhitida ulğayyapti, şunga köra tezroq sotsiallaşyapti. Şunga qaramay, Özbekistonda hatto yanvar oyida tuğilgan bolalar ham 7 yoşga tölmay turib maktabga qabul qilinmayapti. Kun.uz buning sabablari va oqibatlari haqida ta’lim eksperti, psixolog va iqtisodçi bilan suhbat uyuştirdi.
YuNESKOning ötgan yilgi örganişlariga köra, bola tuğilganidan to 8 yoşgaça miya rivojlanişining eng gullagan vaqtidan ötadi. Ya’ni aynan şu yoş oraliğida bolalarning ta’lim olişi uçun bor salohiyati namoyon böladi. Bu esa ularning keyinçalik ulğaygaç jamiyatda öz örnini topişi, iqtisodiy, ijtimoiy, fuqarolik hayotida samarali iştirok etişi uçun zamin böladi. Demak, bu jarayonda boğça hamda maktabga qaysi yoşda çiqişning ham ahamiyati bor.
Özbekiston hukumati 2019 yil may oyida davlat boğçalariga qabul qiliş yoşini 3 yoş deb belgiladi. Ilgari davlat boğçalari bolalarni 2 yoşdan boşlab qabul qilardi.
Oradan bir ötib, bu borada maktablarga qabul qiliş yoşi ham özgardi. 2020 yilda “Ta’lim töğrisida”gi qonunga özgartiriş kiritildi va 2021-2022 öquv yilidan boşlab öquvçilar birinçi sinfga 7 yoşga töladigan yilda qabul qilinadigan böldi.
Maktablarga qabul davom etayotgan ayni kunlarda Kun.uz muxbiri ta’lim böyiça ekspert Komil Jalilov, psixolog Zebiniso Ahmedova va iqtisodçi Otabek Bakirov bilan boğça va maktabga qabul yoşi masalasida suhbatlaşdi.
– Bolani boğçaga 3 yoşdan, maktabga 7 yoşdan qabul qilinayotganiga munosabatingiz qanday? Aslida ularni neça yoşdan qabul qiliş kerak, sizningça?
Komil Jalilov
Komil Jalilov:
Mavzuga oid
Bu borada xalqaro tajribaga qarasak, bunda aniq bir konsensus, ya’ni yoş belgilanmagan. Köp davlatlarda maktab yoşi 5 yoşdan 7 yoşgaça bölgan oraliqda olingan. Şunday ekan, şartli ravişda mamlakatlarni 3 ta guruhga böliş mumkin. Ya’ni 5 yoşdan qabul qiladigan, masalan, Buyuk Britaniyada şunday. Lekin ota-ona bola ta’limini bir yilga keçiktiriş huquqi ham bor. Bunda oldin maktabga qabul qiliş haqidagi arizani yoziş, bola ta’lim muassasasiga qabul qilingaç, uning ortidan ta’limni keçiktiriş haqidagi arizani ham yozişi kerak böladi. Ammo Buyuk Britaniyada doim ham bu imkoniyatdan foydalanişmaydi, bolalarni asosan 5 yoşdan maktabga beraverişadi. Yana ayrim davlatlarda, misol uçun, Italiyada 6 yoşdan, Finlandiyada 7 yoşdan qabul qilinadi. Ya’ni bolani maktabga qaysi yoşdan berişda yagona bir konsensus mavjud emas. Ammo bolaning ta’lim olişida köp omillar hisobga olinişi kerak. Bolaning rivojlanişi, ruhiyati bilan bir qatorda, iqtisodiy-ijtimoiy omillar ham hisobga olinişi lozim.
Suhbatga tayyorlaniş davomida öquvçining maktabga [keç] qabul qilinişi qanday oqibatlarga olib kelişi mumkinligi bilan boğliq ayrim tadqiqotlarni körib çiqdim. Masalan, Italiyada ötkazilgan tadqiqotda ma’lum bir sondagi öquvçilarning 4-sinfining söngida topşiradigan PIRLS va TIMSS hamda PISA imtihoni natijalari, şuningdek, bolalarning yoşi örtasidagi korrelyatsiyasi tahlil qilingan. Va şu bilan şunday xulosaga kelişganki, maktabga biroz keçroq borgan bola yuqoriroq natija körsatgan. Aniqroq qilib aytsam, ular 6 yoşli bolalarning oy böyiça [bu yerda 7-8 yoşlilar emas, 6 yil-u 1 oylik hamda 6 yil-u 12 oylik bolalar haqida gap ketmoqda] taqsimotini analiz qilişgan. Kanadadagi tadqiqotlarda ham şunga yaqin xulosaga kelingan. Lekin boşqa tadqiqotlarga qaraydigan bölsak, ayrim davlatlarda bunday natija olinmagan. Masalan, Germaniyadagi tadqiqotlarda öquvçilarning yoşi maktabda ta’limni özlaştirişiga ta’siri katta emasligi aniqlangan. Şuning uçun bu borada özimizda ham tadqiqotlar olib boriş kerak. Çunki yuqorida Italiya va Kanadada olingan natijalar Germaniyanikiga mos kelmayapti. Bunda faqat yoş emas, boşqa omillar ham hisobga olinişi kerak. Hozirgi aytilgan qonun (Ta’lim töğrisidagi qonun)dagi yoş qandaydir ilmiy asoslarga köra belgilangan deyolmayman.
– Zebiniso opa, psixolog sifatida bolalar neça yoşdan ta’limga jalb etilişi kerak deb hisoblaysiz? Bolalarni boğça va maktabga berayotganda ularning ruhiyatida qanday özgarişlar kuzatiladi? Bu jarayonda nimalar inobatga olinişi kerak?
Zebiniso Ahmedova
Zebiniso Ahmedova: “Ta’lim töğrisida”gi qonun yangilanganida juda köp ota-onalar farzandini nima uçun 6 yoşdan bera olmayotgani yuzasidan murojaat qilişgandi. Bolani öqişni va yozişni bilişi maktabga tayyor degani emas. Uning ijtimoiy, emotsional, intellektual tayyorgarligining hammasi jamlansagina, bola maktabga tayyor hisoblanadi. Men maktabda öqigan vaqtlarda, taxminan 1970 yillarda umuman boşqaça edi, hozir esa bolalar turli körsatkiçlar tufayli ijtimoiy, fiziologik jihatdan erta tayyor bölyapti. Va bolalar bir-ikki yil ijtimoiy nofaol bölib qolyapti. Bolada ertaroq ijtimoiy faollaşsa, uning hayotda maqsad qöyişi, jamiyat bilan munosabatga kirişişi erta şakllanadi. 8 yoşgaça bölgan bolalarning tarbiyasi butun umrga ta’sir qilişiga ham qöşilaman. Sababi bolalarning miyasida “yaçeyka”lar paydo böladi. 8 yoşgaça uy, toğlarni, mollarni körib, telefon öynab qolişi oqibatida mana şu “yaçeyka”lar böş bölib qoladi.
Xulosa qilib aytsam, [xorij mamlakatlari] Germaniyada bolani qabul qilişda psixologik, fiziologik jihatdan tekşiriş sistemasi yaxşi rivojlangan. Ota-ona ariza bilan tayyormas desa ham, bolani tekşirib aniqlaşadi. Bizda esa bu tizim rivojlanmagan.
Komil Jalilov: Bola qaçon maktabga borişga aqliy jihatdan tayyor bölişini aniqlaş maqsadida ham ba’zi tadqiqotlar ötkazilgan. Mana şu tadqiqotda “mental age” degan termini ham kiritişgan, ya’ni bolaning jismoniy yoşi emas, balki aqliy yoşi muhim ahamiyatga ega. Natijaga köra, maktabga qabul qilişdagi eng maqbul yoş 5,8 yoşdan 6,6 yoşgaça bölgan davr ekan. Olimlar yana şunday fikrlarni aytadi: bolalar har qanday yoşda örganişga tayyor böladi, faqat ularga nimani va qanday örgata oliş masalasiga aniqlik kiritiş lozim.
– Otabek aka, Telegram'dagi şaxsiy kanalingizda bolani boğça, maktabga beriş yoşi özgartirilişini taklif qilgansiz. Sizningça, hozirgi tartibda bola ta’lim olişga keçikyaptimi? Bola ta’limining bir neça yillarga keçikişi qanday iqtisodiy oqibatlarni yuzaga keltiradi, bu nimalarga ta’sir qilişi mumkin?
Otabek Bakirov
Otabek Bakirov: Mening e’tirozim nimadan iborat? 2020 yil ayni pandemiya paytida heç qanday muhokamasiz, jamoatçilik fikrini söramasdan, Ta’lim töğrisidagi qonun özgartirilgan. Odamlar maktab yoşi 7 yoş bölganini sentabr oyining oxirida eşitgan. Qonun qabul qilinib, imzolanib, lex.uz bazasida paydo bölganidan keyin.
Biz qaysidir masala böyiça bir qarorga keladigan bölsak, bu ijtimoiy kelişuv bölişi, bunda jamoatçilik şartnomasi bölişi lozim. Şundagina bu işlaydi. Bu — muhim ijtimoiy masala. Biz 2020 yilda avgust-sentabr oylarida na parlamentdagi oçiq muhokamalarsiz mana şu qonunga özgartiriş kiritdik, biror bir özbekistonlikdan, ota-onalardan söramadik, na sörovnomalar ötkazildi, na ilmiy tadqiqotlar va na psixologik örganişlar amalga oşirildi. Sentyabrning oxirida gazeta va lex.uz bazasida bundan buyon maktabga qabul qiliş yoşi 7 yoşdan bölişi aniq böldi.
Heç kim bu qarorni iqtisodiy, sotsial, ijtimoiy asoslarini, mavjud resurslardan kelib çiqib izohlab bermadi. Bu pojarni öçiriş uçun qabul qilingan qaror edi xolos. Özbekistonda yildan yilga maktab yoşiga yetayotganlar bitiruvçilar sonidan ikki barobarga köpayib boryapti. Menimça, faqatgina şu sonlarni kamaytiriş uçun qilingan iş böldi. Bu – şoşmaşoşarlik bilan qabul qilingan qaror. Boğçaga bormagan bolalar 6 yoşdan tayyorlov guruhiga borişi kerakligi belgilandi, lekin şu ham işlayotgani yöq. 2018 yilgi qarorga köra, 2022-2023 yilgi öquv yilida tayyorlov guruhlari butun Özbekiston maktablarining 90 foizini qamrab olişi kerak edi. Neça foizga qamrab ololdik? Şu böyiça kimdir savol berib kördimi özi? Toşkent şahrida 15 foizga yetgani yöq, viloyatlarni-ku gapirib ötiriş şartmas.
Şavkat Mirziyoyev yiliga 500 ming öquvçi örni yaratilişi haqida gapirdi. Şu yerda bir savol bor: öşa qöşimça öquvçi örni yaratiş 1 yillik tayyorlov guruhlari ehtiyojini ham nazarda tutganmi? Şu narsalar hisob-kitob qilinyaptimi?
Hozirda bolalarimiz töq, köproq axborot muhitida yaşayapti, sotsiallaşyapti. Şu nuqtayi nazardan olib qaraganda, juda köpçilik bolalar maktabga tayyor. Şuning uçun 6 yoşdan ixtiyoriy, 7 yoşdan majburiy maktabga boriş tizimiga ötiş kerak, fikrimça. Qonunlarimiz ham şunga taqalyapti, 6 yoşdan majburiy boşlanğiç tayyorlov guruhlari bölişi kerakligi aytilgan. E’tirozim şu: özlari yozgan narsalarga özlari amal qilmayapti mas’ullar.
Intervyuning töliq qismini yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
