Sudandagi fuqarolik uruşi: Darfur va boşqa hududlarda ayollar zörlanişi avj oldi

Oxirgi mojaro natijasida 160 mingdan ortiq odam, asosan, masalitlar jamoasi Sudandan Çadga qoçişga majbur bölgandi. Qança odam halok bölgani noma’lum, birgina Al-Geneynedagi qurbonlar sonining eng konservativ hisob-kitobi 5 ming kişini taşkil qilgan.

RSF jangarilari, şuningdek, Sudanning xuddi şu nomdagi poytaxti joylaşgan, eng köp aholi yaşaydigan ştati — Xartumdagi vahşiyliklarda ham ayblanmoqda.

RSF ştatning katta qismini nazorat qilmoqda, armiya esa ularni bu yerdan siqib çiqarişga harakat qilyapti, ammo hozirça muvaffaqiyatga erişa olgani yöq. Ikki tomon örtasidagi janglar aprel oyi örtalaridan beri 2 millionga yaqin odam qoçqinga aylanişiga sabab böldi.

Xartumda zöravonlik irqiy yoki etnik xususiyatga ega bölmadi. Arablar ham, boşqa etnik guruhlar ham töxtovsiz davom etayotgan janglar qurboniga aylanmoqda.

24 yoşli Ibtissamning BBC naşriga aytişiça, u xolasini körgani ketayotganda RSF’ning uç jangçisi uni töxtatib qolgan.

«Ular menga qurol öqtalib, qayerga ketayotganimni söradi. Men xolamnikiga ketayotganimni aytganimda, ular meni armiya razvedkasiga işlaşda aybladi», degan u.

Askarlar Ibtissamni öz maşinasiga ötqazib, eng yaqin uyga olib borişadi.

«Uyda men içki kiyimigaça yeçingan yana bir erkakni kördim. Men qoçişga harakat qildim. Lekin askarlardan biri meni şunçalik qattiq urdiki, men polga yiqildim», deydi va yiğlay boşlaydi Ibtissam.

«Uçalasi navbatma-navbat meni bir neça bor zörladi. Keyin ular meni yana maşinaga sudrab olib borib, quyoş botganda yöl çetiga taşlab ketdi», deydi ayol.

Ibtissam özini «dahşatli darajada xörlangan va ğazablangan» his qilganini aytgan.

BMTning Sudandagi inson huquqlari bölimi 2023 yil iyul oyi boşida kamida 57 nafar ayol va qizga nisbatan 21 ta jinsiy zöravonlik holati haqida xabar olganini ma’lum qildi.

BMTning Inson huquqlari böyiça oliy komissari Volker Tyurkning ta’kidlaşiça, uning ofisiga xabar qilingan deyarli barça holatlarda aynan RSF jangarilari zörlovçilar sifatida qayd etilgan.

BMT ham, mahalliy inson huquqlari taşkilotlari ham jinoyatlarning haqiqiy kölami ança kattaroq deb hisoblaydi.

Sudanlik inson huquqlari faoli Ahlam Nosir, odamlarni qörqitiş uçun, uruş olib borişning usuli sifatida zörlaşdan tizimli foydalanilayotganiga şubha qilmasligini aytgan.

«(Zörlaş) ötmişda Darfurda qöllangan va Xartumdagi hozirgi uruşda RSF tomonidan qöllanmoqda», deydi u.

Ahlam Nosir ham mamlakatdan qoçib ketgan. Huquq faolining aytişiça, u ham Xartumdagi ba’zi ayollardan dahşatli hikoyalarni eşitgan.

«Ba’zi holatlarda onalar farzandlari köz öngida zörlangan», deydi Nosir.

RSF öz jangçilarining uşbu hujumlarga aloqadorligini rad etmoqda.

BBC muxbiriga yuborilgan ovozli xabarda RSF vakili Muhammad al-Muxtor jangçilar «uruş olib borişning eng yuqori axloqiy me’yorlariga sodiq» ekanini aytgan.

«Biz qölga kiritgan harbiy ğalabalardan keyin jangçilarimizning obrösiga putur yetkaziş uçun maqsadli kampaniyalar olib borilmoqda», deya qöşimça qilgan al-Muxtor.

BBC muxbiri unga zörlovçilar deya RSF jangarilarini körsatgan ayollar bilan suhbatlaşganini aytganda, al-Muxtor bu vahşiyliklar uçun javobgarlik RSF a’zolari sifatida niqoblangan odamlar zimmasida ekanini aytgan.

Davom etayotgan töqnaşuvlar tufayli zöravonlik qurbonlari Sudanning tibbiy va ijtimoiy xizmatlaridan deyarli yordam olmaydi. Aksariyat şifoxonalar işlayotgani yöq va hali ham işlayotgan oz sonli kasalxonalarga yetib boriş esa juda qiyin bölişi mumkin.

Koltom va Ibtissam ularga yetkazilgan azob umr böyi ular bilan qolişini aytişgan.

«Men bilan bölgan voqeani heç qaçon unutmayman. Bu şarmandalik meni doim soyadek ta’qib qiladi», deydi Koltom.