Sudanda davom etayotgan fuqarolik urushida nafaqat ichki siyosiy raqobat, balki tashqi davlatlar manfaatlari ham muhim rol o‘ynaydi. Tahlilchilarga ko‘ra Misr, Saudiya Arabistoni, BAA, Isroil va Rossiya kabi davlatlar Sudandagi tabiiy resurslar, suv taqsimoti hamda geosiyosiy manfaatlari yo‘lida foydalanishga intilmoqda. Kun.uz’ning “Geosiyosat” dasturida siyosatshunoslar Sudan atrofidagi so‘nggi jarayonlar xususida so‘z yuritdi.
Sudanda tashqi kuchlarning qanday manfaatlari mavjud?
Jahongir Akramov: Sudandagi hozirgi inqirozda tashqi o‘yinchilar ham muhim rol o‘ynaydi. Ulardan biri Misr, qadimdan Sudanga ta’sir qilishga intilgan Misr, sobiq prezident Umar al-Bashirning 1973 yildagi urushlarida Isroilga qarshi kurashgan shaxs sifatida tarixiy aloqaga ega. Shuningdek, Misr markaziy hokimiyatni qo‘llab-quvvatlash orqali geosiyosiy manfaatlarini himoya qilmoqda. Janubiy Sudan ham bu yerda muhim o‘rin tutadi. Janubiy Sudan Kordofan viloyatidagi oltin konlari va boshqa tabiiy resurslar bo‘yicha bir necha marta to‘qnashuvlarga guvoh bo‘lgan. Shu sababli u tezkor harakat kuchlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Agar markaziy hokimiyat kuchli bo‘lsa, qo‘shni davlatlarning neft, oltin va kontrabanda bo‘yicha manfaatlariga zarar yetishi mumkin, shuning uchun ba’zi qo‘shni davlatlar Sudanda markaziy hokimiyatning kuchayishini istamaydi. Bu borada Chad va Uganda misol bo‘la oladi. Sudandagi asosiy nizolardan biri ham aynan Misr va Efiopiya bilan bog‘liq, ya’ni Nil daryosining taqsimoti borasida. Agar yagona tizimli davlat yuzaga kelsa, Sudanning suv resurslarini boshqarish imkoniyati oshadi, bu esa geosiyosiy manfaatlarga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli hududda Misrning roli katta. Tashqi o‘yinchilardan Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklarining Sudandagi manfaatlari ham katta. Shu bilan birga, Yamandagi mojaro natijasida ularning manfaatlari ba’zan to‘qnashadi. Isroil ham bu o‘yinchilardan biri, masalan, 2019 yilda Umar al-Bashir ag‘darilganidan keyingi hukumat Isroil bilan aloqalarni tan olgan. Isroil va Saudiya hamkorligi mintaqaviy frontni shakllantirishga xizmat qiladi. Rossiyaning roli ham muhim. Rossiya–Ukraina urushi boshlanganidan keyin, u Afrika davlatlarida G‘arb manfaatlariga qarshi harakat qilayotgan kuchlarni qo‘llab-quvvatlash orqali ta’sir doirasini kengaytirishga intilmoqda. Buning yaqqol misolini Mali, Niger va Burkina-Fasoda yosh harbiy kapitanlar va xuntalarning hokimiyat tepasiga kelishi orqali ko‘rish mumkin. Shu yo‘l bilan Rossiya Sudandagi “Tezkor harakat kuchlari” bilan hamkorlik qiladi, proksi guruhlar orqali o‘z ta’sirini kuchaytiradi. Sudandagi vaziyat shunday qilib murakkablashgan: nafaqat davlatlar, balki proksi guruhlar ham faol qatnashmoqda. Misr, Janubiy Sudan, Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari, Isroil va Rossiya kabi o‘yinchilar o‘z manfaatlarini himoya qilish yo‘lida harakat qilmoqda. Shu sababli vaziyat chigallashib, nazoratdan chiqib ketgan.
