Bayden Si Jinping Hindistondagi sammitga kelmasligidan xafa. Biroq Xitoyga G20 kerakmi?
|16:25 / 06.09.202321 32811 min
AQŞ prezidenti Jo Bayden Xitoy rahbari Si Jinpingning Hindistonda bölib ötadigan G20 sammitini ötkazib yuboriş qaroridan xafa bölganini aytdi. Kuzatuvçilar Si Jinping nima uçun sammitga bormayotgani hamda bu G20 va Pekinning özining reputatsiyasiga qanday tahdid solişini baholaşga harakat qilmoqda.
Foto: ReutersFoto: Reuters
«Men xafa böldim... lekin men u (Si Jinping) bilan uçraşmoqçiman», degan Bayden 3 sentabr kuni jurnalistlarga, ammo u buni aynan qaçonga rejalaştirganiga aniqlik kiritmagan. Si va Bayden oxirgi marta 2022 yil Indoneziyada bölib ötgan G20 sammitida uçraşgan edi.
4 centyabr kuni rasmiy Pekin şu hafta Dehlida bölib ötadigan sammitda Xitoy delegatsiyasiga XXR davlat kengaşi boş vaziri Li Siyang rahbarlik qilişini ma’lum qildi.
Baydenning bayonotini Oq uy eng rivojlangan iqtisodiyotlarni birlaştirgan G7 guruhi doirasidan taşqaridagi global hamkorlikka ham katta ahamiyat berayotgani dalili sifatida talqin qiliş mumkin.
Biroq, AQŞ-Xitoy aloqalarini komadan olib çiqişga uringan Vaşington diplomatlarining bu yilgi köplab taşriflariga qaramay, AQŞ va Xitoy örtasidagi munosabatlar keskinligiça qolmoqda.
Uşbu munosabatlarda savdo nizolari, Tayvan kelajagi va Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi ekspansiyasi kabi juda köp muammolar bor.
Pekinga G20 nimaga kerak?
4 centyabr kuni bölib ötgan matbuot brifingida Xitoy Taşqi işlar vazirligi Si Jinpingning Dehli sammitida qatnaşişi haqidagi xabarlarni doimgidek na tasdiqladi, na inkor etdi.
«Li Siyang G20 sammitida iştirok etadigan Xitoy delegatsiyasiga boşçilik qiladi. Bu yirik va muhim global iqtisodiy forumdir. Xitoy doimo unga katta ahamiyat berib kelgan va tegişli tadbirlarda faol iştirok etgan», degan Xitoy TIV vakili.
Pekin, avvalroq, G20ning issiqxona gazlari emissiyasini qisqartiriş böyiça konsensusiga tösqinlik qilayotgani haqidagi xabarlarni «faktlarga mutlaqo zid» deya rad etgan edi.
«Xitoy xalqaro iqtisodiy hamkorlikning yetakçi forumi sifatida G20, global barqaror rivojlanişni rağbatlantiriş, iqtisodiy rivojlaniş va atrof-muhitni muhofaza qilişni muvofiqlaştiriş, iqlim özgarişi muammosini hal qiliş borasida jiddiy mas’uliyatni öz zimmasiga oladi, deb hisoblaydi», — deyiladi Xitoy TIV xabarida.
Li Siyang — Xitoyning ikkinçi darajali rahbari va Si Jinpingning öng qöli hisoblanadi. Biroq, Vaşingtonda joylaşgan Atlantic Council tahlil markazi xodimi Joş Lipskiyning fikriça, davlat rahbarining yöqligi «Katta yigirmatalikning uzoq muddatli barqaror hayotiyligi va muvaffaqiyati»ni şubha ostiga qöyadi. Uning sözlariga köra, Si Jinpingning yöqligi G20 kelajagiga ekzistensial tahdiddir.
2008 va 2009 yillarda bölib ötgan, iştirok etuvçi davlatlar global moliyaviy inqirozga qarşi öz harakatlarini muvofiqlaştirişga harakat qilgan dastlabki ikkita sammitda, G20 Xitoy boşçiligidagi rivojlanayotgan mamlakatlarning ahamiyati va iqtisodiy ta’siri ösib borayotganini aks ettiruvçi yangi yirik xalqaro qaror qabul qiliş organi deb ataldi.
Biroq, tahlilçilarning sözlariga köra, agar Si Jinping dastlab G20’ga Xitoyning geosiyosiy ta’sirini oşiriş vositasi sifatida qaragan bölsa, endi G20 asta-sekin özi hayotini yaşaşni boşlamoqda. Bunga parallel ravişda Xitoyning AQŞ bilan munosabatlari yomonlaşdi, Yaponiya, Janubiy Koreya, Germaniya va boşqa Yevropa davlatlari Pekinga nisbatan keskinroq pozitsiyani egallayapti.
«Sönggi ön yil içida köplab G20 davlatlari Xitoyga nisbatan öz pozitsiyalarini qattiqlaştirdi. Si uçun bu oddiy guruh emas», deydi Carnegie China tahlil markazi direktori Pol Xaenle.
BRICS’ning kengayişi Xitoy uçun ğalabami?
G20 sammiti BRICS mamlakatlari — Braziliya, Xitoy, Hindiston, Rossiya va Janubiy Afrika vakillarining Yohannesburgdagi uçraşuvidan ikki hafta ötib bölib ötadi.
BRICS uçraşuvining asosiy yutuği blokning a’zolari soni beştadan 11 taga köpaygani böldi va bunga Pekin katta hissa qöşdi. «Bu Ğarb tomonidan qöllab-quvvatlanuvçi dunyo tartibiga qarşi kuraşayotgan yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uçun tarixiy lahzadir», degan Jinping Yohannesburgda.
Biroq, ekspertlar fikriga köra, BRICS’ning kengayişi, öz-özidan, heç bölmaganda iqtisodiyot nuqtayi nazaridan töplangan muammolarni hal qilişning yangi usullarini izlaş zarurligini körsatadi.
«Rivojlanayotgan davlatlar AQŞ boşçiligidagi dunyo tartibiga örinbosar emas, balki muqobil qidirmoqda», deydi Quincy institutining Global janub dasturi direktori Sarang Şidor.
«Bu AQŞga uşbu böşliqlar (muqobil variantlarda) tinçlik bermayotgani va mamlakatlarimiz ular haqida şunçaki şikoyat qilmayotgani, balki ularni töldirişga harakat qilayotgani haqida signaldir», deydi u.
Amerika Tinçlik Instituti iqtisodçisi Genri Tugendhatning fikriça, Xitoy kengayişni rağbatlantiriş orqali beixtiyor BRICS saflarida navbatdagi bölinişni yaratdi — blok, a’zolari asosiy tamoyillarga ega bölgan G7’ga emas, G20’ga öxşab qoldi. Tugendhat G20 a’zolari köplab masalalarda bir xil pozitsiyada emasligini ta’kidlaydi.
Vaşington xavotirlanmayapti. Lekin çoralar körmoqda
2024 yil yanvar oyida BRICS’ga oltita yangi davlat — Argentina, Misr, Eron, Efiopiya, Saudiya Arabistoni va Birlaşgan Arab Amirliklari qöşilişi kerak. Xarakterli jihati şundaki, Janubi-Şarqiy Osiyodagi biror davlat BRICS kengayişida iştirok etmayapti va bu Xitoy Janubiy Xitoy dengizidagi dengiz bahslarida özini yanada agressiv tutayotgan bir paytda sodir bölmoqda.
Vaşingtonda kam odam blok tomonidan AQŞga töğridan töğri tahdid bor deb hisoblaydi. Baydenning milliy xavfsizlik böyiça maslahatçisi Jyeyk Sallivan avvalroq şunday degan edi: «Biz BRICS’ni AQŞ yoki boşqa kim bilandir qandaydir geosiyosiy raqobatçi sifatida körmayapmiz».
AQŞ uçun BRICS’ning eng muammoli yangi a’zosi — bu Eron. Tehron klubga qöşiliş mamlakatga xalqaro izolyatsiyadan çiqiş yölini topişga yordam beradi deb öylamoqda. Biroq BRICS’ning boşqa yangi a’zolari – Misr, Saudiya Arabistoni va Birlaşgan Arab Amirliklari Tehron bilan azaldan sovuq munosabatlarga ega.
Xitoy va AQŞ munosabatlari eng yaxşi davrida emas
Şu bilan birga, BRICS davlatlari yetakçilari Yohannesburgda uçraşuvlar ötkazar ekan, Bayden ma’muriyati yana Jahon banki va Xalqaro valuta jamğarmasi (XVJ) orqali rivojlanayotgan mamlakatlarga ajratiladigan mablağni oşirişga va’da berdi.
Sallivan avvalroq AQŞ prezidenti Dehlidagi sammitni «AQŞ va hamfikr-hamkorlar uçun Global janub mamlakatlariga qimmatli taklif bilan çiqiş imkoniyati» sifatida körayotganini aytgandi.
Sallivan, şuningdek, G20 sammitida XVJ va Jahon bankini isloh qiliş böyiça çora-tadbirlar qabul qilişga va’da berdi. Tahlilçilar buni boy va kambağal mamlakatlarni birlaştirgan G20’ning özining ham, BRICS va G20’ning asosiy a’zosi bölgan Hindistonning ham obrösini oşirişga uriniş sifatida baholamoqda.
Pekinda bu kimnidir xursand qilişi dargumon.
Hind-Xitoy muammolari
Xitoy AQŞ bilan yaqindan hamkorlik qiluvçi, ammo şu bilan birga «strategik avtonomiya»ni talab qiladigan Hindiston bilan juda murakkab munosabatlarga ega.
Jinping va Hindiston boş vaziri Narendra Modi Janubiy Afrikadagi BRICS sammitida yuzma-yuz uçraşdi, biroq keskinlik yöqolmadi.
2020 yilda Himolay toğlaridagi 20 nafar hind va kamida tört xitoylik askar halok bölgan çegara töqnaşuvi ortidan dunyoning ikki eng köp aholiga ega bölgan davlati örtasidagi munosabatlar eng past darajaga tuşgandi.
Va ötgan hafta Pekin Arunaçal-Pradeş ştati va Aksay Çin platosi Xitoy hududi sifatida tasvirlangan xaritani e’lon qilganidan keyin Hindiston norozilik bildirdi. Bunga javoban Xitoy Hindistonni «xotirjamlikni saqlaş»ga çaqirdi va qöşnilari uşbu masalani «juda keng talqin qiliş»dan tiyilişi kerakligini ma’lum qildi.
XXR raisi sammitda iştirok etmasligi köp tomonlama yiğilişga raislik qiluvçi Hindistonga, Nyu-Dehli sammitining özining maqomiga va umuman G20 nufuziga zarba böladi.
Ğarb davlatlaridagi ba’zi tahlilçilar Si Jinpingning G20 sammitiga borişdan boş tortişi Pekin tomonidan klub obrösini tuşirişga qaratilgan rejali uriniş, deya taxmin qilmoqda. Ba’zi hindistonlik kuzatuvçilarning ta’kidlaşiça esa, Xitoy tomonlar örtasida bahsli çegara böyiça keskinlik kuçaygan bir paytda Dehlidagi tadbirni buzmoqçi.
«Si Jinpingning sammitda qatnaşmaslik qarori Modining G20’dagi raisligiga nisbatan oçiqça haqoratdir, biroq bu, şuningdek, BRICS saflarida birdamlik yöqligini körsatadi va BRICS’ning kengayişi atrofidagi şov-şuvlarga barham beradi. BRICS mamlakatlarini birlaştiruvçi yagona narsa — bu dollar va AQŞ liderligidan himoyalaniş istagidir», deydi AQŞ prezidenti kiçik Jorj Buş ma’muriyatining sobiq rasmiysi Daniel Prays.
Himolaydagi töqnaşuvlarda ham hind, ham xitoylik harbiylar halok bölişadi
Xitoylik kuzatuvçilar taxmin qilişiça, G20 bilan soliştirganda BRICS’dan taşqari, Xitoy uçun yana bir qulayroq platforma Rossiya va Markaziy Osiyo mamlakatlarini öz içiga olgan Şanhay hamkorlik taşkiloti (ŞHT) böladi.
Biroq Xaenlening fikriça, Si Jinpingning Dehli sammitida iştirok etmasligi G20 davlatlaridan köra Xitoyning öziga köproq zarar keltiradi. «Bu Xitoyning global kun tartibini şakllantiriş qobiliyatini pasaytiradi. G20 baribir yöqolib ketmaydi», deydi u.
Bu rostdan ham şunday. Töğri, 2022 yilda Balidagi sammitda G20 kutilmagan qöşma bayonotni kelişib olişga muvaffaq böldi. Bu yil esa Hindiston boşçiligidagi munozaralar Ukrainadagi uruş böyiça demokratik davlatlar bilan Rossiya va Xitoy örtasidagi murosasiz kelişmovçilik soyasida bölib ötdi.
G20 davlatlari taşqi işlar vazirlari, moliya bölimlari rahbarlari va boşqa rasmiylarning Hindistondagi yiğilişlarida barça iştirokçilar bilan birorta yakuniy bayonot böyiça töliq kelişuvga erişa olmadi.
