2016 yilga qadar ijodkorlar biror-bir huquqbuzarligi sababli emas, shunchaki faqat bir shaxsga yoqmay qolgani uchungina o‘nlab yillar davomida taqiqda bo‘lishi mumkin edi. Bu siyosat o‘zbek san’atining yirik vakillari, xususan Sherali Jo‘rayevni ham chetlab o‘tmagandi.
4 avgust kuni O‘zbekiston xalq xofizi, taniqli xonanda Sherali Jo‘rayev 77 yoshida vafot etdi. Sherali Jo‘rayevning o‘zbek san’ati, milliy qo‘shiqchiligiga qo‘shgan hissasi nihoyatda katta. Har bir millatning, xalqning qo‘shiqlarda ifodalangan ruhiy dunyosi bo‘ladi. O‘zbek qo‘shiqchiligi orqali ifodalangan ruhiy dunyo – nihoyatda boy. Va mana shu ruhiy dunyoning boyishida Sherali Jo‘rayevning qo‘shgan hissasi juda sermahsul.
Ayni paytda, Sherali Jo‘rayev juda uzoq vaqt to‘laqonli ijod qila olmadi, o‘zining muxlislari bilan O‘zbekistonning katta sanat qasrlarida ko‘risha olmadi. Sababi, u 90-yillarning boshidan to 2016 yilga qadar “zapret”da, ya’ni taqiq ostida bo‘ldi.
O‘sha davrda, Sherali Jo‘rayev “Xalqlar do‘stligi”, “Turkiston” yoki boshqa yirik san’at koshonalariga qo‘yilmadi. Ba’zi yillarda esa uni hatto to‘ylarga chaqirish ham davlat tomonidan salbiy qabul qilinar edi. Oddiy qilib aytganda, Sherali Jo‘rayev o‘zining eng sermahsul yillarini davlatning qora ro‘yxatida, taqiq ostida o‘tkazishga majbur bo‘ldi.
Qolaversa, taqiqqa uchragan faqat u emasdi. Yulduz Usmonova ma’lum yillar Turkiyaga chiqib ketishga majbur bo‘ldi. Obid Asomov Rossiyada o‘z ijodini davom ettirdi. O‘zbekistonning ichida qolganlar ham qattiq bosim, nazorat va cheklangan ijodiy faoliyat doirasida qolardi.
Buning sababi – O‘zbekistonda hukm surgan qattiq avtoritarizm edi. Yakka shaxs avtoritarizmi. Butun bir davlatchilik, davlat institutlari, davlatning ichki va tashqi siyosati yakka bir shaxsning qarashlari, kayfiyati, injiqliklariga to‘liq qaram bo‘lib qolgan edi.
Dunyoda 200 dan ortiq davlat bor. Demokratik davlatlarda hokimiyat to‘liq xalqning xizmatkori hisoblanadi. Bunda xalq injiq, hokimiyat esa muttasil o‘zgaruvchan hisoblanadi. Hatto, dunyoning ko‘plab avtoritar davlatlarida ham, butun bir davlatchilik yakka shaxsning kayfiyat va injiqliklariga asir bo‘lib qolmagan.
O‘zbekistondagi san’atkorlarga tushgan taqiqlarning sababi mafkura yoki huquq emas. O‘zbekistondagi avtoritarizm – mafkuraviy avtoritarizm emasdi. Ya’ni ma’lum mafkuraviy qarashlardan kelib chiqib, u yoki bu sanatkorni taqiq ostiga olmagandi. Qolaversa, san’atkorlar biron bir qonunni buzgani uchun ham taqiq ostiga olinmagandi. Chunki san’atkorlar, shoirlar yoki boshqa ijod ahli ham, biron bir qonunni buzmagandi. Asosiy sabab – oldingi davlat rahbarining shaxsiy qarashlari, kayfiyati, talqinlari edi. O‘sha shaxs yoqtirmadimi, asosli huquqiy sabab bo‘ladimi-yo‘qmi – farqi yo‘q, yoqtirilmagan shaxs qora ro‘yxatga tushardi.
