Utilizatsiya yiğimi. Bu ekologiya uçun edimi yo...

• dvigatel hajmi 1000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 30 barobari miqdorida – 9 mln 900 ming söm;
• dvigatel hajmi 1000-2000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 120 barobari miqdorida – 39 mln 600 ming söm;
• dvigatel hajmi 2000-3000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 180 barobari miqdorida – 59 mln 400 ming söm;
• dvigatel hajmi 3000-3500 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 180 barobari miqdorida – 59 mln 400 ming söm;
• dvigatel hajmi 3500 sm kubdan ortiq bölgan avtolar uçun BHMning 300 barobari miqdorida – 99 mln söm;
• elektrodvigatelga ega bölgan transport vositalari uçun BHMning 30 barobari miqdorida – 9 mln 900 ming söm.

Işlab çiqarilganiga 3 yildan ortiq vaqt bölgan transport vositalari uçun:

• dvigatel hajmi 1000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 90 barobari miqdorida – 29 mln 700 ming söm;
• dvigatel hajmi 1000-2000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 210 barobari miqdorida – 69 mln 300 ming söm;
• dvigatel hajmi 2000-3000 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 330 barobari miqdorida – 108 mln 900 ming söm;
• dvigatel hajmi 3000-3500 sm kubgaça bölgan avtolar uçun BHMning 390 barobari miqdorida – 128 mln 700 ming söm;
• dvigatel hajmi 3500 sm kubdan ortiq bölgan avtolar uçun BHMning 480 barobari miqdorida – 158 mln 400 ming söm;
• elektrodvigatelga ega bölgan transport vositalari uçun BHMning 90 barobari miqdorida – 29 mln 700 ming söm.

Eslatib ötamiz, hozirda Özbekistondagi bazaviy hisoblaş miqdori (BHM) 330 ming sömni taşkil etadi.

Utilizatsiya yiğimi ekologiyani himoya qilyaptimi yoki monopoliyani?

Asosan, çekka hududlarda, ayrim holatlarda esa yirik şaharlar markazlarida ham eskirib ketgan, çirigan yengil avtomobillar, yirik texnikalarning harakatlanib yurganini köramiz. Egasi uni na sota oladi, na taşlab yuboradi. Metallolomga topşirişdan arzimas pul oliş foyda bermaydi, ayrim ehtiyot qismlari turli qotişmalardan iborat bölgani uçun metallolom ham ularni qabul qilmaydi. Qolaversa, eski avtomobillarning ham aksariyat ehtiyot qismlaridan qayta foydalaniş mumkin. Şu sababdan ham dunyoning rivojlangan va hatto rivojlanayotgan davlatlarida avtomobillarni utilizatsiya qiliş tizimi işga tuşirilgan.

E’tiborga molik jihati, yuqorida tilga olingan Vazirlar Mahkamasining 347-son qarorida 2021 yildan boşlab, Özbekistonda eskirgan transport vositalarini ixtiyoriy ravişda utilizatsiya qiliş uçun jismoniy va yuridik şaxslarni rağbatlantiriş mexanizmi joriy etilişi belgilangan edi. Ya’ni kimningdir ixtiyorida bölgan avtomaşinaga ma’lum bir miqdorda pul tölaş barobarida eski avtomaşinani oliş va uni utilizatsiya qiliş. Ammo qarorning bir tomonlama işlaşi ortidan işlab çiqarilganiga 40-50 yil bölgan avtomaşinalar ham harakatlanib yuribdi, bemalol sotilyapti.

Öz-özidan savol paydo böladi, yuqoridagi qarorni qabul qilişdan asl maqsad nima edi: ekologiyani asraşmi yoki budjetga pul tuşiriş hamda mahalliy avtomonopol kompaniyani himoya qiliş? Masalan, çetdan import qilinayotgan yangi Toyota Corolla avtomobili uçun 39 mln 600 ming söm (3250 dollar), işlab çiqarilganiga 3 yildan oşgan uşbu modeldagi avtomobil uçun esa 69 mln 300 ming söm (5700 dollar) tölov tölaş kerak. Ammo tanganing ikkinçi va eng muhim tomoni – eskirib ketgan avtomaşinalarni utilizatsiya qiliş böyiça tizim işlab çiqilgani yöq. Bu borada aniq tartib va mexanizmlar ham joriy qilinmadi.

Kun.uz vaziyatga aniqlik kiritiş maqsadida Iqtisodiyot va moliya vazirligi (347-sonli qaror ijrosini ta’minlaş aynan uşbu vazirlikka yuklatilgan) bilan boğlandi va “Nima uçun ixtiyoriy utilizatsiyani rağbatlantiriş tizimi haligaça işlab çiqilmadi?” degan savol bilan yuzlandi. Vazirlik matbuot xizmati esa bu borada heç qanday ma’lumotga ega emasligini bildirdi. Öz-özidan savol paydo böladi: agar tizim işlab çiqilmagan bölsa, import qilinayotgan avtomaşinalardan undirilayotgan katta miqdordagi tölovlar qayerga ketyapti?

UzAuto Motors utilizatsiya yiğimi tölayaptimi?

Qarorda “Transport vositalarining mahalliy işlab çiqaruvçisi hisobot oyidan keyingi oyning 20-sanasiga qadar Özbekiston Respublikasi hududida sotilgan transport vositalari böyiça utilizatsiya yiğimini tölaydi va bu haqda özi joylaşgan hududdagi soliq organiga utilizatsiya yiğimi hisob-kitoblarini elektron şaklda taqdim etadi”, degan alohida band bor. Bu – UzAuto Motors ham Özbekiston hududida sotayotgan har bir avtomobili uçun çetdan import qilinayotgan avtomobillar bilan bir xil, maşinaning dvigatel hajmidan kelib çiqib “ekologik soliq” tölaşi kerakligini anglatadi.

Xususan, mahalliy işlab çiqaruvçi joriy yilning yanvar-avgust oylarida 65 486 dona Cobalt, 52 681 dona dona Gentra, 52 547 dona Damas, 24 473 dona Tracker, 18 535 dona Onix, 2133 dona Nexia-3 va 13 972 ming dona maxsus yengil avtomobillar işlab çiqargan. Xöş uşbu avtomobillar uçun qança miqdorda utilizatsiya tölovi tölanişi kerak bölgan?

Na kompaniyaning axborot bazasida, na Soliq qömitasining hisobotlarida UzAuto Motors utilizatsiya tölovi tölayotgani haqida ma’lumotlar uçramaydi. Kun.uz “2022 yilda va 2023 yilning birinçi yarmida UzAuto Motors kompaniyasi qança utilizatsiya yiğimi tölagan?” degan savol bilan “Özavtosanoat” va Soliq qömitasi matbuot xizmatiga murojaat qildi, hozirça bu borada heç qanday ma’lumot taqdim qilinmadi.

Joriy yilning dastlabki 8 oyida eng köp eksport qilinuvçi Cobalt avtomobili misolida qança yiğim tölanişini taxminan hisob-kitob qilib köramiz. Uşbu model asosan Qozoğistonga sotilişini (yanvar-avgust oylarida qöşni mamlakatda 19 036 dona Cobalt sotilgan) hisobga olsak, taxminan 46 450 dona avtomobilni içki bozordagi iste’molçilarga yetkazib beriş böyiça şartnoma imzolangan bölişi mumkin.

Kompaniya yanvar-aprel oylarida 27 739 ta Cobalt işlab çiqargan (şu davrda Qozoğistonda 10 627ta Cobalt sotilgan). Içki bozorga sotilgan 17 112 dona Cobalt uçun – 616 mlrd söm (1 ta Sobalt uçun BHMning 120 barobari – 36 mln söm, 1 maygaça BHM miqdori 300 ming söm bölgan) tölanişi kerak bölgan. (Qozoğistonga joriy yilning boşida yetkazib berilgan avtomobillarning bir qismi ötgan yilda işlab çiqarilgan bölişi va mahalliy iste’molçilarga 17 mingtadan köproq avtomobil sotilgan bölişi ham mumkin, Kun.uz'da işlab çiqarilgan Cobalt’ning qança qismi eksportga, qança qismi içki bozorga yönaltirilgani haqida aniq ma’lumot yöq).

May-avgust oylarida esa içki bozorga 29 338 dona Cobalt sotilgan bölişi mumkin. Mazkur davrda kompaniya 1 trln 162 mlrd söm (1 ta Sobalt uçun 39 mln 600 ming söm) utilizatsiya tölovlarini amalga oşirişi kerak bölgan. Umumiy hisobda esa, UzAuto Motors yanvar-avgust oylarida birgina Cobalt avtomobili uçun taxminan 1 trln 778 mlrd söm tölov tölaşi şart bölgan. Kompaniyaning boşqa modellari asosan içki bozorda sotilişini inobatga olsak, utilizatsiya yiğimining umumiy miqdori ham bir neça trilliondan oşişini hisob-kitob qiliş mumkin.

Oçiq va yopiq imtiyozlaridan taşqari, kompaniya töğridan töğri majburiyati bölgan mazkur utilizatsiya yiğimini tölayotgani yo tölamayotgani haqidagi ma’lumotlar mavjud emas.

Qiziq jihati, UzAuto eksport qiladigan avtomobillari uçun utilizatsiya yiğimi davlat budjetidan kompensatsiya qilib beriladi. Bu boradagi subsidiya miqdori 2022 yilda 100 milliard sömgaça bölişi belgilangan edi. Lekin yil yakunida 2022 yilgi davlat budjeti töğrisidagi qonunga özgartirişlar kiritilib, UzAutöga – 137,5 mlrd söm qöşimça mablağlar ajratilgandi.

Boşqa mamlakatlarda avtomobilni utilizatsiya qiliş tartibi qanday?

Avtomobilning metall asosi press ostiga tuşadi. Uning ğildiraklari, örindiqlari yeçib olinadi, barça suyuqliklar, yonilğisi tökib taşlanadi, mexanik qismi sotiş yoki qayta işlaş uçun alohida saralanadi. Utilizatsiya jarayoni asosan şundan iborat.

Jumladan, Yevropa Ittifoqida avtoulov çiqindilarini yöq qiliş bilan boğliq barça masalalar 2000 yil 18 sentabrda qabul qilingan direktiva bilan tartibga solinadi. Unga köra, eski avtomobillarni yiğiş punktlari tarmoğini yaratiş mas’uliyati bevosita avtomobil işlab çiqaruvçilari va yirik importyorlar zimmasiga tuşadi. Heç qanday maxsus davlat tölovlari yöq. Kimdir Germaniyadan Fransiyaga yangi yoki ma’lum muddat foydalanilgan avtomobil olib kirmoqçi bölsa, heç qanday tölovni amalga oşirmaydi.

Yevroittifoqning bir qator davlatlari qonunçiligida yirik işlab çiqaruvçilar va importyorlarning majburiyatlari mamlakatga avtotransport vositalarini olib kiruvçi jismoniy şaxslarga taalluqli emasligi aniq qayd etilgan. Bu yerda qat’iy va adolatli texnik körik va avtomobilning ekologik tozaligiga boğliq bölgan soliq tizimi işlab çiqilgani eski avtomobil egalarini utilizatsiya masalasiga jiddiy qaraşga undaydi.

Şuningdek, eskirgan maşinani taşlab ketgan şaxsga 2000 yevrogaça jarima solinadi. Şuning uçun, avtomaşina egalari jarimadan köra utilizatsiyani ma’qul körişadi va bu foydali hamdir.

Ba’zi mamlakatlarda avtomaşina egalarining utilizatsiyada faol iştirok etişlari rağbatlantiriladi, ularga eski avtomobilni utilizatsiyaga topşirganlik uçun yangi transport vositasini sotib olişda imtiyozlar taklif etiladi.

Norvegiyada sal boşqaça tizim örnatilgan. Uşbu mamlakatda yengil avtomobilni xaridor röyxatdan ötkazişi uçun 2400 krona (221 dollar) pul tölaşi kerak. Agar maşina dastlabki egasi tomonidan qayta işlaşga yuboriladigan bölsa, unga tölaganidan köra köproq miqdorda 3000 krona (277 dollar) miqdorida pul qaytariladi. Niderlandiyada ham yangi avtomobil sotib oliş uçun bir martalik tölov undiriladi. Bu avtomobil modeli yoki dvigatel hajmiga boğliq emas va 30 yevro atrofida böladi.

Rossiya va Qozoğiston ham xuddi Özbekistonda bölgani kabi, utilizatsiya yiğimi mahalliy avtosanoatni qöllab-quvvatlaş va narxlar muvozanatini tartibga soliş vositasi hisoblanadi. Uşbu mamlakatlar JSTga a’zo bölgandan keyin bojxona tölovlarini pasaytirişga majbur bölişdi, ammo içki bozorni himoya qiliş asnosida “ekologik soliq”ni yuqori stavkalarda örnatişgan.

Masalan, Qozoğistonda utilizatsiya yiğimi miqdori 2023 yil uçun quyidagi miqdorda örnatilgan:

• dvigatel hajmi 1000 sm kubgaça bölgan avtomobillar uçun – 258 750 tenge (6,6 mln söm);
• dvigatel hajmi 1000-2000 sm kubgaça bölgan avtomobillar uçun – 603 750 tenge (15,4 mln söm);
• dvigatel hajmi 2000-3000 sm kubgaça bölgan avtomobillar uçun – 862 500 tenge (22 mln söm);
• dvigatel hajmi 3000 sm kubdan ortiq bölgan avtomobillar uçun – 1 983 750 tenge (50,7 mln söm);

Qöşni respublikada elektrodvigatelga ega bölgan transport vositalari uçun utilizatsiya yiğimi mavjud emas.

Doston Ahrorov,
Kun.uz muxbiri