Suhbat davomida adabiyotshunos Zuhriddin Isomiddinov, pedagogika fanlari doktori, professor Qozoqboy Yo‘ldoshev va “Ma’rifat” gazetasi bosh muharriri Husan Karvonli “Davlat tili haqida”gi qonunning jamiyatda qanchalik ishlayotgani borasida o‘z fikrlarini bildirishdi.
Zuhridddin Isomiddinov:
— Bunga qadar bir qancha davlatlarning til qonunlari bilan tanishib chiqdim va shuni tushundimki, o‘zim ko‘rgan qonunlarda «qonun tili» bor, ya’ni qat’iy. Bizning qonunda esa shu qat’iylik yo‘q.
Deylik, Qozog‘istondagi birorta dorixonaga kirib dori olsangiz, ichidagi yo‘riqnomasida, albatta, ma’lumotlar qozoq tilida ham bo‘ladi. 1989 yilda til borasida bizdan orqada bo‘lgan davlatlar bugun bizdan ancha o‘tib ketgan.
Yangi va yaxshi qonun ishlab chiqilsa, biror kun ishlab qolsa, yaxshi bo‘lib qolar. Birinchidan, qonun qonunga o‘xshashi kerak, har bir modda bo‘yicha javobgarlik bo‘lishi lozim. Davlatning fuqarolari oldidagi obro‘si qonunlarga amal qilinishini ta’minlash bilan belgilanadi. Oliy Majlis qonunni chiqardimi, ijro hokimiyatining vazifasi shuni bajarish bo‘ladi.
Kuni kecha notariusga bordim, buni qarangki, barcha hujjatlar ruscha. Vaholanki, 20-25 oldin o‘zbekcha edi. Kasalxonalarda ham shunday. Biz ortga — rus tiliga qarab ketyapmiz. Shunchasi yetmaganday MDH davlatlarida rus tiliga e’tiborni kuchaytirish haqida hujjatlar imzolandi. Alisher Usmonov degan o‘zbek boyi O‘zbekistonda rus tilini rivojlantirish uchun 5 mln dollar ajratdi. Bunday boylarimiz o‘nlab bor. O‘zbek tiliga kuyinadigan odam bormi? Balki biz ziyolilar ularni jalb qilolmayotgandirmiz. Moddiy asos bo‘lmasa, baribir foydasi bo‘lmaydi.
Qozoqboy Yo‘ldoshev:
— Yaqinda Qozog‘iston va Qirg‘izistonda bo‘ldim. Ularda tashqi ko‘rinishda to‘liq davlat tilini ko‘rdim. Ayniqsa Olmota va Ostonada yozuvlar deyarli to‘liq qozoqchaga o‘tgan. Hatto rasman o‘tilmagan bo‘lsa ham, lotin yozuviga o‘tish boshlangan, qonun chiqmasidan avval. Til bo‘yicha qonun eng birinchi bizda qabul qilingan edi, lekin bugungi kunda davlat tili borasida eng ortdamiz. Borgan sari tilimiz millat ruhiyatiga begonalashib boryapti. Hozirgi bolalar «most», «optom» kabi so‘zlarni o‘zbekcha deb lisoniga qabul qilgan. Nima qilyapsan, bu nima ahvol, deb so‘roqlab turadigan tuzilma yo‘q — ega yo‘q.
Suhbatimiz boshida qonun yaxshi bo‘lsa ham, bajarilmasa bekor, degandik. To‘g‘ri fikr shu. Qonunni bir institut bajarmaydi, butun xalq zimmasidagi vazifa. Lekin hamonki o‘zimiz anglab bajarmayapmiz ekan, uni bajartiradigan mexanizm kerak. Bizda faqat lavozimlar paydo bo‘lyapti: til bo‘yicha hokimning, direktorning, falonning yordamchisi. Ularning foydasidan ko‘ra, budjetga zarari ko‘proqdir balki. Qanday qilib o‘rinbosar o‘z boshlig‘iga til bo‘yicha yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi? O‘sha boshliqning o‘zi milliy g‘urur, tildan tilning farqini bilsa, shunda bo‘ladi. Inshoot qurib turib uni «Florensiya», «Versal», «Magic city» deya nomlashga ishqiboz bo‘lsa; do‘konlardagi mahsulot nomlarini o‘rischa yozsa... o‘rischani qanday yozyapsan? «Ogurets» demay, «bodring» deyish shunchalik muammomi, masalan? Shunchaki bajargisi kelmaydi. Qonunni tan olmaydi.
