Davlat xizmatçilari bilan boğliq salbiy holatlar nega tez-tez kuzatilmoqda?

Lola Saidova:

— Me’yordagi holat emas. Har bir tizimda içki inspeksiya bölimi bor. Kadrlar böyiça örinbosarlar bor, kodekslar bor. Demak, tizim işlamayapti. Nazorat yuqori bölişi kerak. Xorazm voqeasida matbuot kotiblariga taşlab qöyildi iş. Nega kadrlar böyiça vazir örinbosari gapirmadi, nega xizmat tekşiruvlari bölmagan, bunday minglab holatlar bor. Içki tizim işlamaydi. Inspeksiyalar nomigagina tuzib qöyilgan, xizmat vakolatlari esa keragidan ortiq berib yuborilgan va suiiste’mollik kelib çiqyapti. Bu narsalar jamiyatdagi islohotlarni, yaxşi holatlarni ham yöqqa çiqarib yuboradi.

Kamoliddin Rabbimov:

— Nazarimda, umumiy katta muammoni bir qança tarkibiy qismlarga böliş kerak. Muammolardan biri axborot oqimi köpayib ketganligi, butun dunyoda şunday, ilgari xabarsiz bölganmiz bunday narsalardan. Ikkinçidan, Özbekistonda siyosiy tizim de-fakto 2018 yildan şakllana boşladi, ungaça davlat bor edi, lekin asosiy talabi yopiqlik edi. Şuning uçun ham rahbarlarga yopiqlik, körinmaslik talabi qöyilgandi. Endi esa yangi siyosiy madaniyat şakllanyapti, lekin bir tekisda emas. Uçinçidan, rahbarlarning xalq bilan muloqot qiliş madaniyati şakllangani yöq. Yana bir boşqa masala, mulozimlarning oylik maoşi kam korrupsiyaga taqaydigan bölsak.

Yuqorida kadrlar masalasi aytildi. Menimça, asosiy muammo kadrlarda emas, siyosiy tuzumda. Insonda doimiy özgarib turuvçi motivlar bor, ya’ni yaxşi odam ham pora olişi mumkin qaysidir vaziyatda. Şaxsan men insonlarni oq va qoraga ajratmayman. Siyosiy tuzum şunday bölişi kerakki, insonlar xatolardan manfaatdor bölmasligi lozim. Jazo muqarrar bölişi kerak. Mulozimlar xato qilişdan, xatolari oçilişidan qörqişi va öziga hisobot berişi lozim. Siyosiy tizim esa muammolarning oçilişidan manfaatdor bölişi kerak. Bugungi tizimda vaziyatni çayqamaslik kerak degan tafakkur mavjud.

Masalan, Xorazm voqeasida özlari oçiqlaşi mumkin edi, lekin bunday qilişmadi. Balki bunday voqealarning yuzdan birini körayotgandirmiz. Siyosiy tizim soğlomlaşişi, davlat jamiyat ehtiyojlariga maksimal moslaşişi, ijtimoiy barqarorlik tabiiylaşişi uçun xalq davlatga işonadigan darajada bölişi kerak.

— Rahbarlarning vazifasiga nomuvofiq harakatlari, ba’zi holatlarda noloyiqligi haqida gaplaşyapmiz. Sizlar öz kuzatiş, tajribalaringizdan kelib çiqib mana şu muammoga sabab deb qaysi omilni körasizlar? Rahbarni tayinlaş, vazifaga qöyiş, tanlaşdagi xatomi yoki vazifaga qöyilgan rahbarning nazoratsizligi, uni tiyib turiş mexanizmlari yaxşi işlamaydimi?

Zuhriddin Isomiddinov:

— Menimça, ikkala jarayonda ham xatolar bor. Bizda kadrlar yetişmayapti, degan gaplar böladi. Yöq, bizda kadrlar yetarli. Lekin bizda bir hovuç ma’lum miqdordagi odamlar bor, bu işdan olinsa unisiga, u işdan olinsa bunisiga qöyilaveradi. Bir sohani bilmaydigan odam öşa sohaga rahbar böladi, undan ketib yana boşqasiga, xuddi rahbar böliş uçun tuğilgandek. Holbuki, öşa tizimda malakali, prinsipial, odamlar bilan yaxşi muomaladagi kadrlar ham bor, lekin ularni aniqlaş mexanizmi ham kerak.

Mentalitet masalasi. Bizda rahbar odam buyruq berdimi, bajarilişi şart bölib qolgan. Unday bölmasligi kerak. Nima buyruq berilsa, ijrosini ta’minlaş bölib qoldi.

Alişer Navoiy nomidagi kutubxonaga direktor bölgan paytlarimda bir tadbirga çaqirişdi. Zalda olimlar, professor, akademiklar ötirgan edi. Men şularga Navoiy haqida nutq sözlaşim kerak ekan, lekin Navoiy ijodi böyiça yetuk mutaxassislar ötirgan edi. Kim rahbar bölsa öşaning gapi ustun böladi. Bunday holatlar natijasida öşa rahbar özini katta odamman deb öylay boşlaydi. Xalqimiz kötarib yuboradi. Rahbar bölib aynidi, degan gaplar böladi. Menimça, unday emas, asosi aynigan bölgan, yuzaga çiqarolmagan faqat, rahbar bölganda esa imkoniyat böladi.

Lola Saidova:

— Harakatlar bölyapti bu böyiça, dunyo tajribalari örganilyapti. Lekin hali tatbiq etolmadik. Singapurda ham örganiş olib borildi hatto. U yerda meritokratiya asosida işlaydi bu tizim, ya’ni eng loyiği qöyiladi saralanib. Rahbarlik lavozimida işlayman deganlar köp bizda ham, ularga oçiq tanlov asosida imkoniyat beriş kerak. Har bir idoraning öz yetakçilari böladi, lekin qaysidir sabablar tufayli çetda qolib ketişgan.

Göyoki, bizda ham tanlov tizimi joriy qilindi, lekin hamma vazirlik, idoralarni qamrab olgani yöq. Yarim çala holatda. Masalan, Britaniyada davlat xizmatçilari har yili imtihondan ötadi. Yaponiyada davlat xizmatçilarini işga oliş modeli 200 yildan beri işlaydi. Zörlar içida zörlar tanlansa, xato kam böladi. Germaniyada sudyalar dastlab bir neça yilga saylanadi, öz işini körsatgaç, umrbodga saylaş masalasi köriladi. Jamiyat tozalanişi tizimning töğri şakllanişi bilan boğliq töğridan töğri.

Kamoliddin Rabbimov:

— Kadr tanlaş deganda markazlaşgan siyosiy tizimdagi tanlaş xayolga keladi. Kadrni jamiyat tanlaşi kerak, hokimiyat emas. Demokratik davlatlarda ham xatolar bölib turadi. Lekin mavjud siyosiy tizimlar içida eng yaxşisi. Mulozimlar saylanişi kerak şuning uçun ham. Biz hozirça faqat hokimlar haqida gapiryapmiz, lekin çet elda huquq organlari tizimidagi prokuror, sudyalar saylanadi hatto.

Bitta hokimni saylaş butun mexanizmni özgartiradi. Özbekistonda hokimlarni saylaş böyiça institut işlaşi kerak aslida. Tuman, viloyat hokimlari va davlat örtasida ziddiyatlar paydo bölişi mumkin saylanişda, lekin buning mexanizmlari bor, dunyoda işlab çiqilgan, tajriba bor. Tepadagilar biz tayyor emasmiz deydi. Lekin boşqa yöl yöq, saylanişi kerak. Saylangan inson öşa özini saylagan insonlarning manfaatini öylaydi, şunga majbur. Şu tarzda mintaqalar kengayib boradi. Prezident esa içki va taşqi siyosatdagi ziddiyatlarda içki manfaatlarga ustuvorlik beradi. Ya’ni ma’lum bir fundamental ziddiyatlar bor, öşalar öylanişi kerak.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.

Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.