23 yoshida o‘z maktabini ochgan, mardikor o‘quvchini katta shoirga aylantirgan, SSSRda qoralansa-da, Yevropada e’tirof etilgan jadid – Munavvar qorining qisqagina umr yo‘li barchaga ibrat bo‘lgulik. Millat fidoyisi Munavvar qori Abdurashidxonovning hayoti va faoliyatiga Kun.uz bilan chuqurroq nazar solamiz.
«U tashkilotning yakka-yu yagona rahbari, teran aqlli mafkurachi, ilhomlantiruvchi, strategy, usta diplomat va boshqa shu kabi juda ijobiy kishi hisoblanadi. Uning aql-zakovati har doim hissiyotlaridan ustun bo‘lgan. Shuning uchun ham u o‘z harakatlarida kamdan kam xatoga yo‘l qo‘yardi». Bu ta’rif toping-chi, kimga tegishli? Ushbu ta’rif qaysidir sarkarda yoki serial qahramoniga emas, aynan bizning bugungi ko‘rsatuvimiz qahramoniga berilgan. Bu ta’rifni uning shogirdi Aziz Lazizzoda aytgan edi. U kishi millat fidoyisi, yurt fidoyisi Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li edi.
Munavvarqori Abdurashidxonov 1878 yil Toshkent shahri Darxon dahasida dunyoga keladi. U kishining otasi mudarris bo‘lib, Munavvar qori 3 o‘g‘ilning kenjasi edi. Onasi Xonxo‘ja Eshon qizi Xosiyat otin Munavvar qorining ma’naviy shakllanishida katta o‘rin tutadi, Xosiyat otinning o‘zi ham qizlarga dars bergan. Munavvar qorini Toshkentda mashhur bo‘lgan Usmonxon domlada o‘qitishadi, u juda yoshligidan qori bo‘ladi, shuning uchun ham bolalikdan hurmatda bo‘lgan. Uning ota tomoni ham, ona tomoni ham hurmatli, obro‘li insonlar bo‘lishgan.
U Buxoroda o‘qib yurgan kezlarida Ahmad Donish, Sadri Ziyo, Ikromiddin O‘roq kabi ma’rifatparvarlarning ma’ruzalarini tinglagan. U vaqtda Buxoroga Afg‘oniston, Eron, Tatariston kabi hududlardan ko‘plab talabalar, savdogarlar kelardi. Munavvar qori ular bilan fikr almashadi. Buxoro yarim mustamlaka bo‘lgani uchun Toshkentdan ko‘ra tashqi aloqalari yaxshi edi. Munavvar qori musulmon sharqi mustamlakachilar ixtiyorida ekanini, taraqqiyot va kuch Ovropa tomonda ekanini o‘ylab, zulmdan qutulish uchun yagona chora ilm-ma’rifat, millatni taraqqiyotga yetaklash ekanini tafakkur qiladi. Shundan so‘ng u Toshkentga qaytgach, maktabchilik, ya’ni maorif sohasida ish boshlaydi. Cho‘lpon, Akmal Ikromov e’tirofiga ko‘ra, Munavvar qori tom ma’noda dohiy bo‘lgan. Uning birgina ta’lim sohasidagi qilgan ishlari zamonasi uchun ham, keyingi davrlar uchun ham milliy ta’lim dasturini yaratdi
1906 yil 14 iyun kuni “Taraqqiy” gazetasida chiqargan maqolasida shunday jumlalar bor: “Ko‘p dindoshlarimizni ko‘ramizki, o‘z farzandlarini aslo maktabga bermay, dunyo-oxirat saodati o‘lg‘an ilm va maorifdan mahrum qilmoqdan hech hayo
