“Malaka oshirish tizimida ko‘proq ilmga asoslanish kerak” - ta’lim eksperti

Har qanday o‘qituvchida nazariy bilim bo‘lishi kerak. Shu paytgacha ta’limda isbotlangan nazariyalar, har xil «-izm»lar mavjud va ular amalda ishlashi isbotlangan. Bu bilimlar asosida insonning o‘rganish jarayoni qanday kechadi, degan savolga javob bor. Har qanday fan o‘qituvchisi uchun bu pedagogika nazariy bilimlari muhim hisoblanadi.

Bir misol aytaman. Psixolingvistika fanida til va inson miyasi munosabati o‘rganiladi. Odamning tili qanday chiqadi, nimaning hisobiga so‘z yasaydi, bir bola so‘zni noto‘g‘ri ishlatayotganiga sabab nimada, degan masalalarni o‘rgatadi bu fan. Shu fanni o‘qiganimdan keyin til o‘qitishga munosabatim o‘zgargan, ya’ni til o‘qitish ham mana shu miya va til munosabatiga mos bo‘lishi kerak, deb o‘ylaganman.

— Malaka oshirish yoki toifa olish tizimlari 5 yil oldingiga nisbatan farqli ekani aytiladi. Ayrimlar buning ancha yengillashib, qiziqarliroq, foydaliroq bo‘lganini, boshqalar esa aksincha murakkablashganini ta’kidlaydi.

— 5 yil oldingi va hozirgi malaka oshirish tizimi katta farq qilmaydi, deb o‘ylayman. Chunki haligacha bilim va ko‘nikmani ajratmayapmiz. O‘qituvchining bilimi ustida oliy ta’lim ishlab bo‘lgan, diplomini bergan. Shu narsa o‘qituvchilar orasida ko‘p e’tirozga sabab bo‘ladi, ya’ni maktabda o‘qidim, o‘qishga shundan imtihon topshirib kirdim, oliy ta’limda ham o‘qidim, bular esa yana shuni so‘rayapti, degan ma’noda. Shaxsan men uchun ham ortiqcha jarayon bu, asabiylashtiradi. Imtihon esa doim stressli bo‘ladi qanchalik to‘g‘ri va shaffof bo‘lmasin. Umuman, malaka oshirish va attestatsiyadan o‘tkazish tizimini yaxshi deyolmayman.

Malaka oshirish tizimi o‘qituvchilarning muammosini aniqlay olmayapti, yechim berishdan oldin muammoni aniqlash muhim. Malaka oshirish tizimiga kirganda diagnostik test beriladi, masalan, men hamma testlarni yaxshi yechdim, faqat qaysidir sohamda 75 foiz bo‘lib qoldi, lekin baribir 18 kreditli o‘qishim kerak bo‘ladi. Shunda u testni yechganimdan nima foyda bo‘ldi? Nega muammolarim yo‘q fandan yana kredit olishim kerak? Ortiqcha ish, ortiqcha stress. U yerda o‘rgatiladigan ma’lumotlar men uchun yoqimli bo‘lsa, oldin ko‘rmagan bo‘lsam ekan yoki jarayon qanaqadir qiziq bo‘lsa ekan. Minglab o‘qituvchilar malaka oshiryapti men bilan teng, lekin onlayn bo‘lgani uchun ular bilan gaplasholmayman.

Yaqinda Hong Kongdagi bir universitetning qanday qilib universitetda yaxshi o‘qituvchi bo‘lish mumkinligi haqidagi kursida qatnashdim. Ularning kursi va bizning malaka oshirishni solishtirsa, o‘rtada juda katta farq bor. Ular har bir narsaning nazariyasini, asosini tushuntiradi, topshiriq beradi shu bo‘yicha, topshiriqni yuborgach, ular menga javob berishadi, nima muammo borligini, qanday adabiyotlarni o‘qishim kerakligini aytishadi. Biznikida bitta mavzu o‘qiladi, test chiqadi, videolari ham zerikarli, testlarni ma’ruza matniga qarab yechib-yechib kredit yopiladi. Bu narsani men o‘zimga ep ko‘rmadim, rosti, pedagog sifatida g‘ururimga tegadi bu. Malaka oshirish institutidagi ustozlarga hurmat saqlagan holda aytyapman, albatta.

— Malaka toifasini olishdagi mantiqan boshlang‘ich bosqich bo‘lgan diagnostika testlari haqida so‘ramoqchiman. Bu testlar malaka oshirishga bo‘lgan ehtiyojini aniqlashi aytildi. O‘tgan yili dekabr oyida sinov tariqasida imtihonlar ham bo‘lib o‘tdi.

Kuzatuvchi va bevosita qatnashgan inson sifatida aytsangiz, bu testlar haqiqatan ham malaka ehtiyojini aniqlash uchun xizmat qildimi? O‘zi bu testlar orqali malaka ehtiyojini qay darajada aniqlash mumkin? Aslida idealda kasbiy ehtiyoji qanday, kimlar tomonidan aniqlanishi kerak?

— Davlat, davlat sherikchiligidagi yoki umuman xususiy bo‘lgan har qanday test markazi tomonidan aniqlansa bo‘ladi. Diagnostik test deganda faqat variantli testni tushunmaslik kerak, so‘rovnoma, anketa to‘ldirish, og‘zaki tarzda, ish faoliyatini kuzatish tarzida bo‘lishi mumkin. Aytganimdek, har qanday test markazi tomonidan o‘tkazish mumkin, testologiya qoidalariga mos tarzda, albatta.

Bo‘lib o‘tgan testlarga to‘xtalsak. O‘zimning yo‘nalishimda qatnashdim men xam, ya’ni ona tili va adabiyotdan. Metodika bo‘yicha 5-6 ta savol tushdi. Bir savolda 4 ta variant bir-biridan bittadan so‘z bilan farqlangan. Shu vaziyatda men to‘g‘ri javobni bilaman, bittadan so‘zlar bilan farqlangani uchun bu test aynan qaysi kitobdan olinganini topib, shunga ko‘ra to‘g‘ri variantni belgilashim kerak bo‘ladi. To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri javob bersam ham, mening savol bo‘yicha bilimlarim yoki bo‘shliqlarim aniqlanmaydi. Testologiya qoidasiga ko‘ra, noto‘g‘ri javoblar muammoni aniqlashga xizmat qilishi kerak. Deylik, to‘g‘ri javob A variant, malaka oshiruvchi B variantni belgiladi, shunday vaziyat aynan nega B javobni tanlagani muammoni ochib berishi kerak. Lekin bizdagi diagnostik testlar bu talabga javob bermaydi, hammasi xotira tekshirish testlari xolos.

Men ona tili va adabiyot o‘qituvchisiman, lekin menga adabiyotdan 1 dona savol tushdi, u ham qaysidir asarni kim tarjima qilgani haqida. Yana bir testda o‘quvchining o‘zlashtirishiga bevosita ta’sir qiladigan omil qaysi, deb, diqqat, e’tibor, xulq-atvor, tarbiya deb berib qo‘yibdi variantlarni. Shunda men «diqqat» degan javobni belgilasam, qolganlari o‘zlashtiriishga ta’sir qilmaydi deb rad etgan bo‘laman. Lekin qolganlarini ta’sir qilmaydi deb aytolmaymiz, mavhum narsa bu. Qaysidir pedagog olim qo‘llanmasida shunaqa degan, ular esa shundan test tuzib qo‘ya qolishgan. Bunday testni to‘g‘ri yechsam ham, noto‘g‘ri yechsam ham, muammomni ko‘rsatib berolmaydi. Hatto bilimni ham tekshirolmaydi bu testlar.

Bundan tashqari, diagnostik testlarda juda ko‘p imloviy xatolar bor. Xafa bo‘lishmasin-ku, lekin qo‘l uchida ishlashgan. Ona tili va adabiyot fani testida imloviy xato bo‘lishi bu testni shunchaki test sifatida tan olmaslikka asos bo‘lishi kerak o‘zi.

• To‘liq suhbatni yuqoridagi videoda tomosha qilishingiz mumkin.

Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi.