“Malaka oşiriş tizimida köproq ilmga asoslaniş kerak” - ta’lim eksperti

Har qanday öqituvçida nazariy bilim bölişi kerak. Şu paytgaça ta’limda isbotlangan nazariyalar, har xil «-izm»lar mavjud va ular amalda işlaşi isbotlangan. Bu bilimlar asosida insonning örganiş jarayoni qanday keçadi, degan savolga javob bor. Har qanday fan öqituvçisi uçun bu pedagogika nazariy bilimlari muhim hisoblanadi.

Bir misol aytaman. Psixolingvistika fanida til va inson miyasi munosabati örganiladi. Odamning tili qanday çiqadi, nimaning hisobiga söz yasaydi, bir bola sözni notöğri işlatayotganiga sabab nimada, degan masalalarni örgatadi bu fan. Şu fanni öqiganimdan keyin til öqitişga munosabatim özgargan, ya’ni til öqitiş ham mana şu miya va til munosabatiga mos bölişi kerak, deb öylaganman.

— Malaka oşiriş yoki toifa oliş tizimlari 5 yil oldingiga nisbatan farqli ekani aytiladi. Ayrimlar buning ança yengillaşib, qiziqarliroq, foydaliroq bölganini, boşqalar esa aksinça murakkablaşganini ta’kidlaydi.

— 5 yil oldingi va hozirgi malaka oşiriş tizimi katta farq qilmaydi, deb öylayman. Çunki haligaça bilim va könikmani ajratmayapmiz. Öqituvçining bilimi ustida oliy ta’lim işlab bölgan, diplomini bergan. Şu narsa öqituvçilar orasida köp e’tirozga sabab böladi, ya’ni maktabda öqidim, öqişga şundan imtihon topşirib kirdim, oliy ta’limda ham öqidim, bular esa yana şuni sörayapti, degan ma’noda. Şaxsan men uçun ham ortiqça jarayon bu, asabiylaştiradi. Imtihon esa doim stressli böladi qançalik töğri va şaffof bölmasin. Umuman, malaka oşiriş va attestatsiyadan ötkaziş tizimini yaxşi deyolmayman.

Malaka oşiriş tizimi öqituvçilarning muammosini aniqlay olmayapti, yeçim berişdan oldin muammoni aniqlaş muhim. Malaka oşiriş tizimiga kirganda diagnostik test beriladi, masalan, men hamma testlarni yaxşi yeçdim, faqat qaysidir sohamda 75 foiz bölib qoldi, lekin baribir 18 kreditli öqişim kerak böladi. Şunda u testni yeçganimdan nima foyda böldi? Nega muammolarim yöq fandan yana kredit olişim kerak? Ortiqça iş, ortiqça stress. U yerda örgatiladigan ma’lumotlar men uçun yoqimli bölsa, oldin körmagan bölsam ekan yoki jarayon qanaqadir qiziq bölsa ekan. Minglab öqituvçilar malaka oşiryapti men bilan teng, lekin onlayn bölgani uçun ular bilan gaplaşolmayman.

Yaqinda Hong Kongdagi bir universitetning qanday qilib universitetda yaxşi öqituvçi böliş mumkinligi haqidagi kursida qatnaşdim. Ularning kursi va bizning malaka oşirişni soliştirsa, örtada juda katta farq bor. Ular har bir narsaning nazariyasini, asosini tuşuntiradi, topşiriq beradi şu böyiça, topşiriqni yuborgaç, ular menga javob berişadi, nima muammo borligini, qanday adabiyotlarni öqişim kerakligini aytişadi. Biznikida bitta mavzu öqiladi, test çiqadi, videolari ham zerikarli, testlarni ma’ruza matniga qarab yeçib-yeçib kredit yopiladi. Bu narsani men özimga ep körmadim, rosti, pedagog sifatida ğururimga tegadi bu. Malaka oşiriş institutidagi ustozlarga hurmat saqlagan holda aytyapman, albatta.

— Malaka toifasini olişdagi mantiqan boşlanğiç bosqiç bölgan diagnostika testlari haqida söramoqçiman. Bu testlar malaka oşirişga bölgan ehtiyojini aniqlaşi aytildi. Ötgan yili dekabr oyida sinov tariqasida imtihonlar ham bölib ötdi.

Kuzatuvçi va bevosita qatnaşgan inson sifatida aytsangiz, bu testlar haqiqatan ham malaka ehtiyojini aniqlaş uçun xizmat qildimi? Özi bu testlar orqali malaka ehtiyojini qay darajada aniqlaş mumkin? Aslida idealda kasbiy ehtiyoji qanday, kimlar tomonidan aniqlanişi kerak?

— Davlat, davlat şerikçiligidagi yoki umuman xususiy bölgan har qanday test markazi tomonidan aniqlansa böladi. Diagnostik test deganda faqat variantli testni tuşunmaslik kerak, sörovnoma, anketa töldiriş, oğzaki tarzda, iş faoliyatini kuzatiş tarzida bölişi mumkin. Aytganimdek, har qanday test markazi tomonidan ötkaziş mumkin, testologiya qoidalariga mos tarzda, albatta.

Bölib ötgan testlarga töxtalsak. Özimning yönalişimda qatnaşdim men xam, ya’ni ona tili va adabiyotdan. Metodika böyiça 5-6 ta savol tuşdi. Bir savolda 4 ta variant bir-biridan bittadan söz bilan farqlangan. Şu vaziyatda men töğri javobni bilaman, bittadan sözlar bilan farqlangani uçun bu test aynan qaysi kitobdan olinganini topib, şunga köra töğri variantni belgilaşim kerak böladi. Töğri yoki notöğri javob bersam ham, mening savol böyiça bilimlarim yoki böşliqlarim aniqlanmaydi. Testologiya qoidasiga köra, notöğri javoblar muammoni aniqlaşga xizmat qilişi kerak. Deylik, töğri javob A variant, malaka oşiruvçi B variantni belgiladi, şunday vaziyat aynan nega B javobni tanlagani muammoni oçib berişi kerak. Lekin bizdagi diagnostik testlar bu talabga javob bermaydi, hammasi xotira tekşiriş testlari xolos.

Men ona tili va adabiyot öqituvçisiman, lekin menga adabiyotdan 1 dona savol tuşdi, u ham qaysidir asarni kim tarjima qilgani haqida. Yana bir testda öquvçining özlaştirişiga bevosita ta’sir qiladigan omil qaysi, deb, diqqat, e’tibor, xulq-atvor, tarbiya deb berib qöyibdi variantlarni. Şunda men «diqqat» degan javobni belgilasam, qolganlari özlaştiriişga ta’sir qilmaydi deb rad etgan bölaman. Lekin qolganlarini ta’sir qilmaydi deb aytolmaymiz, mavhum narsa bu. Qaysidir pedagog olim qöllanmasida şunaqa degan, ular esa şundan test tuzib qöya qolişgan. Bunday testni töğri yeçsam ham, notöğri yeçsam ham, muammomni körsatib berolmaydi. Hatto bilimni ham tekşirolmaydi bu testlar.

Bundan taşqari, diagnostik testlarda juda köp imloviy xatolar bor. Xafa bölişmasin-ku, lekin qöl uçida işlaşgan. Ona tili va adabiyot fani testida imloviy xato bölişi bu testni şunçaki test sifatida tan olmaslikka asos bölişi kerak özi.

• Töliq suhbatni yuqoridagi videoda tomoşa qilişingiz mumkin.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.