“42 km yuguriş unga çöt emas” – 54 yoşida marafon çempioni bölgan yangibozorlik öqituvçi
|21:40 / 25.11.202416 50611 min
Dilfuza Allayorova uç farzandning onasi, bir nevaraning buvisi. 33 yildan beri Toşkent viloyati Yuqori Çirçiq tumanidagi 7-sonli umumiy örta ta’lim maktabida rus tildan dars berib keladi. U asosiy kasbidan taşqari muntazam yugurişni odat qilgan. Joriy yilda 50-54 yoş toifasida Sidney marafonida ğolib çiqqan. Kun.uz bilan suhbatda u şu yoşda qanday qilib uzoq masofalarga yugurişning uddasidan çiqayotgani, buning maşaqqatlari haqida gapirib berdi.
Onamning istagi bilan öqituvçi bölganman
33 yildan beri maktabda pedagog sifatida işlayman. Özbek sinflarga rus tilidan, rus sinflarga esa özbek tilidan dars beraman. Aslida öquvçilik davrimdan sportga iştiyoqim baland edi. Basketbolga qiziqardim, şu sport turi böyiça musobaqalarda qatnaşardim. Maktabni tamomlagandan söng jismoniy tarbiya va sport universitetida öqişni davom ettiriş niyatim bölgan. Salohiyatimni bilgan universitetdagi murabbiylar “oliygohimiz nomidan basketbol böyiça musobaqalarda iştirok etsang, seni öqişga imtihonsiz qabul qilamiz”, degan takliflarni ham bildirgan. Ammo onam sport sohasida ta’lim olişimni xohlamagan. “Pedagogika böyiça öqiyver, böş vaqtingda basketbol bilan mustaqil şuğullanib yuraverasan”, degan maslahatlarni berib, öqituvçilik kasbini egallaşimni istagan. Şu sabab oliy ta’limni Nijniy Novgorod davlat pedagogika oliygohida olganman. Universitetda ham basketbol terma jamoasiga qabul qilinib, turli musobaqalarda qatnaşganman. Öşa paytda onamning sport sohasida öqişimga qarşilik qilganidan ranjigan bölsam-da, hozirda ulardan minnatdorman. Sababi, ayni vaqtda sevimli kasbim ham bor, sevimli maşğulotim – sport ham bor.
Mahallada yuguriş boşida noqulaylik tuğdirgan
Tongi soat 05:00 da köçaga çiqib, sport maşğulotlarini boşlayman. Kunlik rejamga köra, bir soatdan bir yarim soatgaça jismoniy maşqlarni bajaraman. Har kuni örtaça ön kilometrdan ortiq yuguraman. Maktabdagi darslarim soat sakkizda boşlangani uçun şu vaqtga qadar maşğulotlarni tugatib, darsga ketaman.
Uyimiz Toşkent viloyatining çekka hududlaridan biri – Yangibozor qörğonida joylaşgan. Yugurişni boşlagan ilk vaqtlarimda mahalladan ötiş juda noqulay bölardi. Yoşi katta ayolning köça böylab yugurib yurişi mentalitetimizga yotroq jarayon bölgani uçun qöşnilar ğayrioddiy köz bilan qaraşardi. Körganlar “qiladigan boşqa işing yöqmi, ertalabdan nima zaril senga?” degan turli kesatiqlar qilardi. Qolaversa, yoş kelinlar saharda hovli-uylarni supurib turganda ularning oldidan onasi tengi bölib yugurib ötiş özimga ham boşida yangliş tuyulgan. Maşğulotlarni muttasil davom ettirganimdan keyin mahallamizdagilar buni odatiy holdek qabul qiladigan bölişdi. Keyinçalik magistral böylab yugurişni boşladim. Yölda ham qiziq voqealar yuz berardi: kimdir baland ovozda signal çalib, odamni noqulay holga solib ötsa, kimdir “olğa”, “my verim v tebya”, “yugurişni töxtatmang”, degan sözlar bilan motivatsiya berib ketardi.
Mavzuga oid
Keksa ayollar marafonlarda deyarli qatnaşmaydi
Dastlab uzoq masofalarga yuguriş böyiça özimni sinab köriş maqsadida ön kilometrni bosib ötdim. 2021 yil avgust oyida erta tong soat 04:30 da turib birinçi marafonimni yugurdim. Ilk marafonda Yangibozordan Toşkentga kelib va yana xuddi şu yönalişda poytaxtdan Yangibozorga qaytdim. Jami 42 kilometr yugurdim. Bu masofani 3 soat 42 daqiqada bosib ötdim. Har bir kilometrga 5 daqiqa 17 soniya vaqt ajratib, örtaça tezlikni saqladim. Marafon muvaffaqiyatli yakunlanganidan söng özimda katta işonç paydo böldi va 2021 yilda ötkazilgan II Toşkent xalqaro marafonida qatnaşdim. Şu tariqa marafonlardagi iştirokim boşlandi.
2021 yilda Jizzax viloyatida ikkinçi Zomin ultramarafoni taşkil etilgan edi. 50 km masofalik ultramarafonda iştirok etişga katta yoş toifasida 50 nafar qatnaşçi röyxatdan ötgan, şularning orasida faqat ikkitasi ayol bölgan, ayollardan bittasi esa men. Katta yoş toifasidagi marafonçilar içida negadir ayollarni uçratiş qiyin, odatda. Bizda keksa ayollarning yugurişini normal holat sifatida qabul qilişmaydi. Fikrimça, bu qaraşni özgartiriş vaqti keldi. Zomin ultramarafoniga qaytsak, bu musobaqada yuguriş biroz qiyinroq keçdi, sababi, yölaklar dengiz sathidan 2000 km balandlikda joylaşgan, havo ziçligining pastligi va kislorod miqdorining kamligi noqulayliklarni yuzaga keltirardi. Biroq şunga qaramay, uşbu marafonda umumiy hisobda 17-bölib keldim va boşqa erkaklardan yuqoriroq natijani qayd etdim.
Katta yoşli marafonçilar e’tibordan çetda qolyapti
Şu vaqtga qadar umumiy hisobda jami ön oltita marafonda iştirok etdim. Jumladan, 2020 yildan buyon ötgan 4 yil içida Toşkent, Zomin, Çimkent, Olmaota, Ostona va Issiqköl şaharlarida taşkil etilgan marafonlarida. Issiqköl marafonida yaxşi natijaga erişganim uçun yuguriş böyiça Çikagoda bölib ötadigan jahon çempionatiga yöllanma oldim. Biroq röyxatdan ötiş va borib-keliş jarayonlarida bir qator qiyinçiliklarga duç keldim.
Poçtaga yuborilgan xatga javob yöllaş va marafonga röyxatdan ötiş uçun ingliz tilida yoziş kerak, men esa bu tilni bilmasdim. Til masalasida öğlim yordam berdi. Röyxatdan ötiş pulli bölib, uning uçun $450 tölaş talab etiladi. Bundan taşqari, viza oliş masalasi bor, bunga ham mablağ kerak. Moliyaviy holatlar bilan boğliq nuqtalarda oqsadim. Öşa paytlarda “marafonlarga qatnaşmay qöya qolaman” qabilidagi fikrlar ham keldi. Sababi marafonda iştirok faqatgina jismoniy tayyorgarlikni emas, balki katta taşkiliy işlarni ham talab qilardi. Bu masalada hududimizdagi hokimiyatga bir neça bor murojaat qildim, lekin javob ijobiy bölmadi, Afsus, bizda katta yoşdagi marafonçilarga deyarli e’tibor qaratilmaydi. Keyin boşqa taşkilotlarga murojaat qildim. Xususiy taşkilotlardan biri men va trenerimning Çikagodagi marafonga borib-qaytiş xarajatlarimizni töliq qoplab berdi, bularning barçasiga $4000 dan köproq mablağ ketdi. Marafonda 50-54 yoş toifasidagilar orasida beşinçi örinni egalladim, masofani 3:01:00 daqiqada bosib ötib, şaxsiy rekordimni örnatdim.
Sidneyda şaxsiy rekordimni yangiladim
Çikagodagi marafonda yaxşi natijaga erişganim uçun Avstraliyaning Sidney şahrida ötkazilgan Butunjahon yengil atletika federatsiyasining platinum darajasidagi “TSS Sydney Marathon”ga taklif etildim. Ma’lum qilişlariça, marafonga Örta Osiyo böyiça bitta menga taklifnoma yuborilgan ekan. Musobaqaga trenerim bilan birgalikda katta tayyorgarlik kördik, marafon marşrutini avvaldan örganib çiqdik. Sidneyga jönab ketişdan uç hafta oldin Toşkent viloyatining Ohangaron tumanida toğli joyda yuguriş effektini his qiliş uçun turli amaliy maşğulotlarni ötkazdik. Tepaliklarga çiqib-tuşib yuguriş, ob-havoga moslaşiş, tanani çiniqtiriş amaliyotlarini bajardik. Sidney marafoni marşrutini örganişdan taşqari, bellaşuvning rasmiy sayti orqali iştirokçilar, ya’ni özimning raqiblarim bilan ham tanişib çiqdim. Röyxatda yaponlar va amerikaliklar köp edi, ularning salohiyatidan kelib çiqib yuguriş taktikamizni özgartirdik. 50-54 yoş toifasidagi bellaşuvlarda birinçi örinni qölga kiritdim. Masofani 2 soat 55 daqiqa 53 soniyada bosib ötdim. Mazkur natija yoş toifasidan qat’i nazar, özbekistonlik ayol marafonçilar tomonidan qayd etilgan eng yaxşi öninçi rekord böldi.
Yugurişni uzoq masofalarga yurişdan boşlaş kerak
Hozirgi natijalar katta mehnat ortidan keldi. Keçagina örindiqdan turib, birdan marafonçiga aylanib qolmaganman. Yillar mobaynida öz ustimda tizimsiz işlaş orqali marafonlarda rekord örnatişga muvaffaq böldim. Fikrimça, yuguriş bilan hamma şuğullanişi mumkin.
Uzoq masofalarga yugurişni maşq qilişdan avval işni uzoq masofalarga yurişdan boşlaş kerak, eng kamida kunning ma’lum bir qismida 1-2 soat içida 10 ming qadam yuriş zarur. Yuriş ham ozdiradi, ham tana a’zolarining faol işlaşiga kömak beradi.
Marafonlarda yuguriş uçun heç qanaqa diyeta tutiş şart emas. Hozirda marafonçilar maxsus energiya jyele (gel)dan foydalanadi. Bu jyele uglevodlarga boy bölib, tanani energiya bilan ta’minlaydi. Yuguriş vaqtida muşaklar zaxiradagi glikogen moddasidan foydalanadi, ammo uzoq masofaga yuguriş davomida bu zaxira tugab qolişi mumkin. Jyele marafon paytida tanadagi energiya zaxirasini tiklaşga yordam beradi. Marafon yuguruvçilari, odatda, har 30-45 daqiqada bitta jyeleni iste’mol qiladi. Bu tanani energiya bilan ta’minlaydi va çarçoqni sekinlaştiradi. Energiya jyelelari konsentrlangan şaklda bölgani uçun ularni suv bilan birga iste’mol qiliş tavsiya etiladi. Aks holda oşqozonda noqulaylik yuzaga kelişi yoki organizmning suvsizlanişi yuz berişi mumkin.
Marafon yuguriş usulini örganmoqçi bölsangiz, trener yoki murabbiy yordamidan foydalaniş maqsadga muvofiqdir. Yuguriş jarayonida balansni saqlaş kerak, agar birdan tez yugurib ketsangiz, tanangizda turli noxuş holatlar yuzaga kelişi mumkin, bunda birinçi navbatda, nafas olişda yurakka katta bosim tuşadi, havo yetişmovçiligi yuzaga keladi. Şuning uçun dastlab sekin yugurişdan boşlaş tavsiya etiladi, maşğulot jarayonida örtaça tempni tanlangki, bunda yoningizdagi suhbatdoşingiz bilan nafasni bölmasdan, bemalol gaplaşa oliş imkoniyati bölsin. Şunda davomli yugurişingiz mumkin.
Tartib – natijaga erişişning eng samarali yöli
Ham maktabdagi faoliyatim, ham marafonlarga tayyorgarlik maşqlarini birdek olib boriş uçun tartib-intizomga katta e’tibor qarataman. Öz oldingizga qöygan maqsadlaringizga erişişda aniq reja hamda töğri vaqt taqsimoti bilan iş yuritsangiz, belgilagan marralarga tezroq yetasiz.
Yoşim 54 da bölsa ham özimda keksalik alomatlarini umuman sezmayman, kun davomida tetik yuraman. Energiya va kuçga boy bölib yuriş uçun töyib uxlaşni maslahat beraman. Keçki soat 22:00 dan 04:00 gaça bölgan vaqt oraliği tananing kun davomida yöqotiladigan hujayralarini tiklab oladigan, melatonin gormonini işlab çiqaradigan payti sanaladi. Şu sabab erta uxlaşning kun davomida tetik yurişga foydasi katta hisoblanadi.
Uç farzandim bor: ikki öğil, bir qiz va bir nevaram ham bor. Oilam meni doim qöllab-quvvatlaydi. Marafonlarda yuqori örinlarni olib qaytganimda men bilan faxrlanişlarini körib, yanada köproq, yaxşiroq natijalarga erişgim keladi. Fikrimça, karerada ham, oilada ham muvaffaqiyatga erişgan ayol böliş uçun doim tartib bilan işlaş kerak. Köpçilik 54 yoşdaman desam işonmaydi. Yoş körinişimning siri har kuni sport bilan şuğullanişim hamda optimistik kayfiyatda yurişimga boğliq.
Töliq intervyuni Kun.uz'ning YouTube'dagi kanalida tomoşa qilişingiz mumkin.