Kriptovalutaning “onasi”. Sim orqali öğirlanayotgan milliardlar
|22:41 / 25.02.202457 09710 min
Mayning fermalarning yaşirinça işlatilişi ortidan Özbekistonda milliardlab sömlik elektr energiyasi öğirlanib, ta’minot tizimiga katta zarar yetmoqda. Hatto hokimlarning ham işdan olinişiga sabab bölayotgan mayning özi aslida nima? U qanday işlaydi va qayerdan pul “qiladi”? Kun.uz bu boradagi ma’lumotlarni töpladi.
Elektr energiyasidan pul “yasaydi”
Mayning “raqamli valutaga erişiş, topiş yoki qölga kiritiş” ma’nosini anglatadi. Mayning ferma bu – bir tizimga birlaştirilgan bir qança kompyuterlar yoki serverlar.
Köpçilik raqamli valutalar haqida eşitgan. Dökonlarda tölovlar bitkoinlarda qabul qilinmasa-da, kriptovalutalar raqamli dunyoda özining mustahkam örniga ega bölib ulgurgan. Mayning sanoati kriptovalutalarga sarmoya kiritişning hamon juda maşhur usuli bölib qolmoqda. Dunyo böylab millionlab odamlar raqamli aktivlarni “qazib oliş”dan manfaatdor va unga sarmoya kiritişga hamon tayyor.
Turli kriptovalutalar uçun har xil uskunalar işlatiladi. Xususan, bir neça yillar oldin bitkoinni oliş uçun asosan videokartalardan keng foydalanilgan bölsa, keyin ular maxsus işlab çiqilgan protsessorlar (ASIC) bilan almaştirilgan.
Jahondagi barça mayning uskunalari biz tasavvur ham qilolmaydigan darajada elektr energiyasini iste’mol qiladi. Oddiy qilib tuşuntirganda mayning qurilmasi elektr energiyasi yordamida kriptovaluta “yasaydi”. Keyin öşa kriptovaluta kripto-birjalar orqali sotilib, haqiqiy pulga aylantiriladi.
Ma’lumotlarga köra, 1 bitkoinni işlab çiqariş uçun mingta xonadonning bir oylik elektr energiyasiga teng elektr sarflanadi. 1 bitkoin narxi hozirgi kun holatiga 51 ming AQŞ dollaridan köproqni taşkil etadi. 54 ta qurilmaga ega mayning ferma 1 bitkoinni 1 soatda işlab çiqadi.
Jahonda vaziyat qanday?
Kembrij universiteti olimlarining tadqiqotlariga köra, birgina bitkoin kriptovalutasini oliş uçun yillik 121,36 TWh elektr energiyasi zarur bölar ekan. Bu taxminan Özbekiston aholisining ikki yil davomida iste’mol qiladigan elektr energiyasiga tengdir.
BitRiver ma’lumotlariga köra, dunyoda mayning böyiça yetakçi davlat kriptovaluta işlab çiqarişga jalb qilingan quvvat miqdori böyiça 3-4 GW quvvatga ega bölgan AQŞ hisoblanadi. Undan keyingi örinni 1 GW quvvatga ega Rossiya egallagan. Qozoğistonda mayning bilan şuğullaniş uçun qöyilgan çeklovlar va Xitoyda elektr taqçilligi sabab Rossiya reytingda yuqorilagan.
AQŞda ham soliq imtiyozlarining olib taşlanişi, elektr energiyasi narxining oşişi va tartibga soluvçilarning çeklovçi harakatlari tufayli mamlakatda kriptovaluta bozori ösişi sekinlaşişi kutilmoqda.
Mavzuga oid
Karmanadagi yirik öğirlik
Özbekistonda kriptovaluta işlab çiqariş bilan boğliq faoliyat turini tartibga solişga qaratilgan qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Ularga asosan kripto-aktivlar aylanmasi sohasidagi faoliyat litsenziyalanişi belgilab qöyilgan. Lekin bugungi kunda ayrim şaxslar tomonidan örnatilgan tartiblarni ğayriqonuniy tarzda çetlab ötib, kripto-aktivlar mayningi bilan şuğullaniş holatlari uçrab turibdi.
Ular orasida 2023 yilda elektr energiyasidan noqonuniy foydalangan eng yirik mayning ferma Navoiy viloyatining Karmana tumanida aniqlangan.
Özenergoinspeksiya tomonidan tumandagi qurilişi tugallanmagan binoda nazorat tadbiri ötkazilgan. Jarayonda binoda fuqaro R.E.I.ga tegişli, umumiy iste’mol quvvati 840,4 kWhʼni taşkil etadigan mayning qurilmalari quvvati 630 kWhʼga teng ikkita transformatorga özboşimçalik bilan ulangani ma’lum bölgan.
Foto: Energetika vazirligi matbuot xizmati
Uşbu holatdan söng energetika sohasi böyiça prezident ötkazgan yiğilişda Karmana tumani hokim, prokurori, departament boşliği, IIB va elektr tarmoqlari rahbarlari işdan olindi. Sababi, ular 10 oy davomida 452 ta mayning qurilmasi orqali 5,5 mln kWh elektr energiyasining noqonuniy işlatilganini payqamagan. Buning oqibatida davlatga 24,4 mlrd söm zarar yetkazilgan.
Nima taqiqlangan va nimaga ruxsat bor?
Özbekistonda mayning faoliyati bilan şuğullaniş qonunçilik bilan tartibga solingan: Adliya vazirligi tomonidan “Mayning faoliyatini amalga oşiriş uçun ruxsatnoma beriş tartibi töğrisida”gi nizom davlat röyxatidan ötkazilgan. Uşbu nizom bilan mayning faoliyatini amalga oşiriş uçun ruxsatnoma beriş hamda uning faoliyatini taşkil etiş tartibi belgilangan.
Bunda talabgor ruxsatnoma oliş uçun axborot tizimiga Yagona identifikatsiya tizimi (OneID) orqali kirib, arizani elektron ravişda töldiradi. Istiqbolli loyihalar milliy agentligi tomonidan ruxsatnoma beriş yoki berişni rad etiş töğrisidagi qaror ariza va belgilangan ma’lumotlar hamda hujjatlar töliq taqdim etilgan kundan e’tiboran 20 kun içida qabul qilinadi. Arizani körib çiqiş hamda ruxsatnoma rasmiylaştiriş uçun yiğim undirilmaydi. Ruxsatnoma 5 yil muddatga beriladi.
Şuningdek, ruxsatnoma vakolatli organ tomonidan qaror qabul qilingan kundan boşlab bir kun içida QR-kod qöyilgan holda elektron hujjat tarzida rasmiylaştiriladi.
Mayning faoliyati faqat yuridik şaxs tomonidan quyoş fotoelektr stansiyalari orqali işlab çiqarilgan elektr energiyasidan foydalangan holda amalga oşiriladi, lekin mustasno holatlar ham bor. Ya’ni maynerlar iste’mol qilingan elektr energiyasini hisobga oliş uskunasini örnatib, qonunçilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda yagona elektr energetika tizimiga ulanişi mumkin.
Özenergoinspeksiya axborot xizmati rahbari Navröz Norboboyevning ma’lum qilişiça, huquqiy asoslar bölsa ham Özbekistonda hali birorta mayning ferma davlat röyxatidan ötkazilmagan.
“2023 yil 15 iyul sanasida Vazirlar Mahkamasining qöşimça qaroriga köra, mayning fermalar 5 barobar oşirilgan tarif bilan elektr tarmoğiga ulanişi yoki quyoş batareyalari orqali faoliyat yuritişi mumkin. Bu esa maynerlar uçun köproq tölov xarajatlarini talab qiladi. Şu sababli ham ortiqça xarajatlardan qoçiş uçun ular faoliyatini yaşirin olib boradi”, dedi u.
Ruxsat beriş tartib-taomillari töğrisidagi qonunçilikni buzganlik uçun ma’muriy javobgarlik belgilangan. Şuningdek, elektr tarmoğiga özboşimçalik bilan ulaniş, hisobga oliş asboblariga, ularning plombalariga şikast yetkaziş, körsatkiçlarini özgartiriş öğrilik yoki oz miqdorda talon-toroj qiliş sifatida baholanib, javobgarlikka sabab böladi.
Maynerlar öz faoliyatini faqat röyxatga olingan paytda körsatilgan manzilda, yonğin xavfsizligi hamda sanitariya normalari va qoidalariga rioya qilgan holda amalga oşirişi mumkin. Maynerlar mayningni amalga oşiriş natijasida olingan kripto-aktivlarni Özbekistonda kripto-aktivlar aylanmasi sohasidagi xizmatlar provayderlari faoliyati bilan şuğullaniş uçun litsenziyaga ega bölgan kripto-birjalar orqali sotişga haqli.
Mayning – “svet”ning “duşmani”
Ha, aynan mayning qurilmalari elektr ta’minoti sifatiga hamda tizimga katta zarar yetkazişi mumkin.
Tadqiqotçilar mayning fermalari elektr energiyasi yetkazişda turli baxtsiz hodisalarga olib kelişini va iste’molçilar uçun hamişa katta xarajatlar keltirişini allaqaçon aniqlab bölgan. Ularning fikriga köra, elektr energiyasidan hisobsiz va tölovsiz foydalaniş boşqa iste’molçilarni elektr energiyasi bilan ta’minlaş sifatiga hamda tizimning işonçliligiga katta putur yetkazadi.
Bundan taşqari, mayning tufayli elektr inşootlarida favqulodda vaziyatlar kelib çiqadi. Tarmoq zöriqadi, oqibatda iste’molçilar past kuçlanişda elektr toki olişga majbur bölişadi. Qolaversa, iste’mol qilingan elektr uçun tölovning yetişmasligi elektr tarmoqlari kompleksini modernizatsiyalaş işlarini moliyalaştirişga ham salbiy ta’sir körsatadi.
11 oyda 58 mlrd söm öğirlik
Mayning fermasi qişloq va tumanlarda odamlar hayotiga salbiy ta’sir körsatadi. Qurilmalarning töxtovsiz işlaşidan atrofda yaşovçi aholi surunkali boş oğriğiga uçraşi mumkin.
Navröz Norboboyevning ta’kidlaşiça, bir qança mamlakatlarda mayning faoliyatiga çeklovlar yoki faoliyatini butunlay töxtatiş böyiça işlar amalga oşirilmoqda.
“Mayning fermalar qançalik zararli ekanini xorijiy davlatlar misolida köriş mumkin. Masalan, eng yirik mayning fermalar Xitoyda edi, 2021 yilda ularning bir qançasining faoliyatiga çek qöyildi. Çunki energetik ta’minotga katta zarar yetkazadi. Yevropa davlatlari ham mayning fermalar faoliyatini çeklaş töğrisida me’yorlar işlab çiqyapti. 2017 yilning özida mayning fermalar sabab energiya tizimiga 900 foiz yuklama ortgan, bu esa tarmoqlarda katta muammolar, avariya holatlarini keltirib çiqargan”, dedi u.
Statistik ma’lumotlariga köra, 2023 yilning 11 oyida Özbekistonda 26 ta noqonuniy mayning fermasi aniqlangan. Boş prokuraturaning xabar qilişiça, ular tomonidan 29 mln kWh elektr energiyasi talon-toroj qilingan. Bu 145 mingta xonadonning bir oylik iste’mol ehtiyojiga teng. Davlatga yetkazilgan zarar 58 mlrd sömdan oşgan. Holat yuzasidan 29 nafar şaxsga nisbatan Jinoyat kodeksining 169-moddasi (öğrilik)ning tegişli qismi bilan jinoyat işi qözğatilgan va ular protsessual tartibda uşlangan.
Eslatib ötamiz, mayning faoliyati bilan noqonuniy şuğullanib, energiya resurslarini juda köp miqdorda talon-toroj qiliş Jinoyat kodeksining 169-moddasi 4-qismi bilan jinoyat işi qözatilişiga hamda 8 yildan 15 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanişga sabab bölişi mumkin.
