Havaskor fotografning xazinasi – 40 yil enaga bölgan ayol vafotidan söng maşhurlikka qanday erişdi?

U 1951 yilda, 25 yoşida Fransiyadan Nyu-Yorkka keladi va korxonalardan biriga işga kiradi. Bir neça yildan söng u Çikagoga köçib ötadi va oilalardan biriga enaga bölib yollanadi.

Umumiy hisobda Vivian 40 yil umrini enagalik qilib ötkazadi. Şundan qariyb 20 yil u ikkita oilada işlaydi. Ayol özi işlaydigan xonadonlarda bolalar bilan yaxşi munosabatda böladi. Ularni turli joylarga sayohatlarga olib boradi.

Vivian haftada bir kun dam olgan va öşa kuni ertalabdan keçgaça Çikago va uning atrofidagi şaharlarda bölib havaskor fotograf sifatida odamlarni va turli binolarni suratga oladi. U asosan Rolleiflex fotoapparatlarini işlatgan.

1959 yilda Vivian bir muddat enagalikdan ta’tilga çiqadi va dunyo böylab sayohatga otlanadi. U avvaliga AQŞning bir neçta yirik şaharlarida böladi va köplab suratlar oladi.

Söng Filippin, Tayland, Hongkong, Viyetnam, Malayziya, Singapur, Hindiston, Yaman, Misr, Gretsiya, Livan, Suriya, Turkiya, Italiya, Fransiya va Şveytsariyada bölib, u yerda suratlarni tasvirga tuşiradi.

Dunyo böylab ikki yil davom etgan sayohat uçun katta pul kerak böladi va Vivianning oilasi Fransiyadagi fermalarini sotib, pulini unga berişadi.

Sayohatdan qaytgandan söng Vivian yana enagalik qilişda va Çikago hamda uning atrofida suratlar olişda davom etadi. Orada bir muddat televideniyeda faoliyat olib boradi va tok şoulardan birida qatnaşadi.

Vivian suratlarining bir qismini çiqaradi, qolganlari plyonka holida saqlanadi. Şuningdek, u suratlardan taşqari turli gazetalarni yiğadi. Öşa paytda uning fotosuratlari, plyonkalari 200 dan oşiq qoğoz qutiga joylanadi.

Hayotining sönggi yillari

Ayol umumiy hisobda 40 yil enagalik qilgandan söng keksayib qoladi va nafaqaga çiqadi. Şundan söng uning moliyaviy ahvoli biroz yomonlaşadi. Öşa paytda ayolga bir paytlar özi işlagan oilaning farzandlari yordam berişadi.

Ayol Çikago şahri çetidagi Sisero mavzesida ijarada yaşagan. Nafaqaga çiqqanidan söng uyning egasi uni kvartiradan çiqarib yuboradi. Şunda bir paytlar özi tarbiyalagan bolalar yordamga kelişadi va unga ijaraga kvartira olib berişadi. Bundan taşqari, doimiy ravişda ayolga yordam berib turişadi.

2008 yilda 82 yoşda bölgan Vivian Mayyer muzda yiqilib tuşadi va boşi yerga qattiq uriladi. Şundan söng bir yilça bemor bölib yotgan ayol 2009 yilda vafot etadi.

Kolleksiyaning ommaga oçiqlanişi

Vivian Mayyer 100 minglab suratlarga ega bölar ekan, ular haqida biron joyda oşkor qilmaydi. Körgazmalarga qatnaşmaydi, hatto suratlarni bosma naşrlarga ham bermaydi.

Bunga sabab suratlar tuşirilgan vaqtda bosma naşrlarning professional fotograflari bölgan. Havaskor fotografning suratlariga ularning ehtiyojlari bölmagan.

Xuddi şuningdek, havaskor tomonidan tuşirilgan suratlarga körgazmalar ham qiziqiş bildirmasdi. Qolaversa, körgazmalar uçun suratlar tayyorlaş işlariga ança mablağ kerak bölardi.

Qisqasi, Vivian Mayyerning suratlari ommaning nazaridan çetda bölgan va ular haqida hatto 2000-yillarning ikkinçi yarmigaça heç kim bilmagan. Ayol suratlar, plyonkalarni Çikago çetidagi ijaraga olingan kiçik omborxonada saqlagan.

2007 yilda, vafotidan ikki yil avval Vivian omborxona ijarasi uçun pul topib bera olmay qoladi. Şundan söng omborxonaga egalik qiladigan kompaniya uning narsalarini auksion savdolariga çiqaradi.

Vivianning kolleksiyasini uç kişi, köçmas mulk savdosi bilan şuğullanuvçi Jon Maluf, Ron Sletteri va Rendi Pro ism-şarifli şaxslar sotib olişadi.

Vivianga tegişli narsalarning asosiy qismini, 30 mingta plyonkani Jon Maluf sotib olgandi. Bundan taşqari, u auksion ötkazilgan kuni sotib olişga ulgurmagan fotosuratlarini yangi egasidan xarid qiladi.

Ayolga tegişli fotosuratni ilk bor internetga 2008 yilda Ron Sletteri joylaydi. Biroq ular öşa paytda ommaning e’tiborini tortmaydi.

Maluf suratlarning noyobligini körib ularni tuşirgan ayolni qidira boşlaydi. Internetdan izlab körganida heç qanday ma’lumot uçramaydi.

2009 yil aprel oyida u tasodifan Chicago Tribune gazetasida özi qidirayotgan ayol Vivian Mayyerning vafoti munosabati bilan berilgan nekrologni körib qoladi.

2009 yil oktyabr oyida Jon Maluf Vivianga tegişli fotosuratlardan bir qançasini internetdagi Flickr tarmoğiga yuklaydi. Şunda rasmlar keng ommaning qiziqişiga sabab böladi. Vivian qoldirgan noyob kolleksiya haqidagi xabar hamma yoqqa tarqaydi.

2010 yilda çikagolik kolleksioner Jyeffri Goldşteyn auksiondan Vivianga tegişli plyonkalarning bir qismini sotib olgan Rendi Prodan ularni salmoqli pulga xarid qiladi. Plyonkalarning soni 17,5 ming dona edi.

2014 yilda u boşqa bir kolleksionerga Vivianga tegişli plyonkalarni juda yaxşi foyda bilan sotib yuboradi.

Bugun Vivian Mayyer kolleksiyasida saqlangan barça plyonkalarning 90 foizi Jon Maluf öz nomida taşkil etgan Maloof kolleksiyasida saqlanmoqda. Ularda 100 mingdan 150 ming donagaça kadr borligi aytiladi.

Vivianning kolleksiyasi ommaga oşkor bölgaç, ularga xalqaro darajada qiziqiş ortib ketadi. Şundan söng Maluf kolleksiyadagi köplab kadrlarning fotosuratlarini çiqarib turli namoyişlarda qatnaşadi. Bu jarayon hanuzgaça davom etmoqda.

Kolleksiya tufayli sudlaşiş

Vivian Mayyerning kolleksiyasi maşhur bölar ekan, uning qiymati keskin oşib ketadi. Agar öşa paytda ular sotilsa bir neça mln dollarga ham sotib oladigan xaridorlar bor edi. Şu sababli unga da’vogarlar çiqa boşlaydi.

2014 yil iyunda advokat va sobiq fotograf Devid K. Dill Meyyer kolleksiyasiga egalik qilayotgan şaxslar ustidan da’vo arizasi bilan sudga murojaat qiladi.

Devid öz da’vosida sudga murojaat qilişdan maqsadi Vivian Mayyer kolleksiyasining qonuniy merosxöri — ayolning Fransiyadagi jiyani bor-yöqligini aniqlaş, agar hayot bölsa, uni Amerika qonunçiligi asosida tan oliş ekanini aytadi.

AQŞ mualliflik huquqi qonuniga köra, fotografiya mahsulotlariga egalik qiliş mualliflik huquqiga egalik qilişdan farq qiladi. Qolaversa, agar potensial da’vogarlar AQŞdan taşqarida yaşasa sud jarayoni ön yillab çözilişi mumkin va bu uzoq davom etadigan jarayon hisoblanadi.

Jon Maluf ham anoyi emasdi. U öz vaqtida Vivian Mayyerning Fransiyaga köçib ketgan jiyanini topgan va undan kolleksiyaning mualliflik huquqini arzimagan pulga sotib olgandi. Şu sababli sud Malufning foydasiga hukm çiqaradi.

Biroq Devid yon bergisi kelmaydi va u appelyatsiya beraveradi. U Vivian Mayyerning boşqa jiyanini topganini va uning ham kolleksiyaga egalik qiliş haqi borligini aytib çiqadi.

Oxir-oqibat Illinoys ştatidagi Kuk okrugi ma’muriyati Mayyer mulki nomli maxsus tuzilma taşkil etadi. Tuzilmaga Vivianning kolleksiyasiga egalik qilayotganlar ma’lum miqdorda pul tölaşlari belgilanadi.

2016 yil yilda okrug ma’muriyati va Jon Maluf Vivian Mayyer kolleksiyasi böyiça tölov miqdorini kelişişadi. Maluf pullarni tölab beradi va unga Mayyerning kolleksiyasidan foydalaniş huquqi qonuniylaştirib beriladi.

Mayyer kolleksiyasining ozroq qismiga egalik qilib kelayotgan Goldşteyn esa Kuk okrugi taşkil etgan tuzilmaga pul tölaşni xohlamaydi va okrug ma’muriyatini sudga beradi. Öşandan buyon okrug ma’muriyati va Goldşteyn örtasidagi bahslar davom etib kelmoqda.

Vivian Mayyerning xazinasi

Vivian Mayyer suratga olgan kadrlar bugun juda noyob hisoblanadi. Uning fotosuratlari ötgan asrning 60-70 yillaridan hikoya qiluvçi juda muhim manba. Ayniqsa, uning dunyoning turli joylaridan tuşirgan suratlari bugun juda qadrlandi.

Taniqli fotograf Meri Ellen Mark Mayyerning işlarini maşhur fotograf Helen Levitt, Robert Frenk, Lizett va Diana Arbusning işlariga taqqoslagan. Şuningdek, köça fotografi Joel Meyyerovits Mayyerning işlarini yuqori baholagan.

Mayyerning eng maşhur fotosuratlari 1950 va 1960-yillardagi Çikago va Nyu-York köçalari tasvirlari hisoblanadi. Öşa suratlarda bu ikki şahardagi juda köp binolarning, jamiyatning turli qatlamiga mansub bölgan odamlarning tasvirlari bor.

Öşa tasvirlarni körib 1950-1960 yillarda Çikago va Nyu-Yorkda odamlar qanday yaşagani, öşa davrda nimalar va qanday kiyimlar, avtomobillar urfda bölganini köriş mumkin.

Vivian Mayyer aksariyat suratlarini öz qahramonlariga sezdirmay tuşirişga muvaffaq bölgan va ana şu narsa ularning tabiiy çiqişiga sabab bölgan.

Vivian özining birinçi fotoapparatini 1952 yilda sotib oladi. Bu Rolleiflex kamerasi edi. Ayol suratga olişni öşa yili boşlaydi. Keyinroq u Rolleiflex fotoapparatlarining mukammallaşgan modellarini ham işlatadi.

Bundan taşqari, ayol uzoq masofalarni ham tasvirga oliş imkoniyatiga ega bölgan Leica IIIc, Ihagee Exakta, Zeiss Contarex va boşqa fotoapparatlardan ham foydalanadi.

Vivian Mayyerning işlariga zamonaviy fotograflar juda yuqori baho berişgan va garçi havaskor fotograf bölsa-da uning suratlari professional fotograflarning işlaridan qolişmasligini ta’kidlaşgan.

Jumladan, fotograf Uilyam Meyyersning yozişiça, Vivian Mayyer örta formatli Rolleiflex fotoapparatidan foydalangani uçun uning suratlari boşqa köça fotograflarining işlaridan yaxşiroq çiqqan.

Uning fikriça, Mayyer suratlari maşhur fotograflar Garri Kallahan, Garri Vinogrand, Uiji va Robert Frankning işlarini eslatadi.

Fotograf Robert Smitning fikriga köra garçi havaskor bölsa-da Mayyer olgan suratlar 20-asrning köplab maşhur fotograflarini eslatadi. U “Mayyerning işlari 20-asr köça fotografiyasi tarixini töldirib turadi va ular maşhur fotograflarning işlariga juda yaqin”, degandi.

“Oskar”ga nomzod bölgan hujjatli film

Jon Maluf Vivian Mayyerning kolleksiyasiga egalik qilar ekan, u ayol haqida kitob yozişga va öşa asosida hujjatli film suratga olişga qaror qiladi.

2013 yilda Jon Maluf va Çarli Siskel hamkorligida suratga olingan “Vivian Mayyer izidan” deb nomlangan hujjatli film ekranlarga çiqariladi. Filmda Mayyerning hayoti haqida hikoya qilinadi.

Film taqdimoti Torontodagi xalqaro kinofestivalda ötkaziladi va u tomoşabinlar tomonidan iliq kutib olinadi.

Bundan taşqari, filmda Vivian enagalik paytida ğamxörlik qilgan va allaqaçon ulğaygan bolalar ayol haqidagi öz xotiralarini gapirib berişadi. Ana şu xotiralardan ayol enagalik qiliş bilan birga havaskor fotograflik qiliş uçun tinmaganini biliş mumkin.

Uşbu film 2013 yilda “Eng yaxşi hujjatli film” yönalişi böyiça dunyodagi eng nufuzli “Oskar” kinomukofotiga nomzod böladi. Biroq mukofotni ololmaydi. Şunday bölsa ham tanqidçilar mazkur hujjatli filmga ijobiy baho berişgan.

Bundan taşqari, 2013 yilda rejissyor Jil Nikolsning “Vivian Mayyer: enagani kim suratga oldi?” hujjatli filmi (mazkur filmni suratga oliş işlariga BBC homiylik qilgan) va “Vivian Mayyerning siri” hujjatli filmlari omma e’tiboriga havola etiladi.

2017 yilda rejissyor Rayan Xuang “Közgudagi ayol” qisqa metrajli filmini çiqaradi. Şu yili Çikago universiteti kutubxonasi Jon Maluf Vivian Mayyer merosidan keladigan barça daromadni xayriya işlarga sarflaşga qaror qilgani haqida xabar beradi.

Hujjatli filmlardan taşqari Vivian Mayyer haqida öndan oşiq turli kitoblar yozilgan. Ularning ayrimlari fotograf ayolning hayoti haqida hikoya qilsa, boşqalari uning fotosuratlarini şarhlangan.

Vivian Mayyer fotosuratlarining ilk körgazmasi 2010 yilda ötkazilgan. Öşandan buyon har yili bir neça martadan dunyoning yirik şaharlarida uning fotosuratlari körgazmalari muntazam ötkazib kelinmoqda.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.