Infratuzilmasi ham, ta’limi ham sifatsiz maktablar – MHTI tahlillarini e’lon qildi

Qolaversa, tahlilda pedagog xodimlarning bir stavkadagi ish yuklamasidan kelib chiqib, fanlar kesimida qanday o‘qituvchilar yetishmayotgani aniqlangan. Unga ko‘ra O‘zbekistonda chet tili, informatika va axborot texnologiyalari hamda texnologiya fanlari o‘qituvchilarining defitsiti bor.

Pedagoglar malakasi

Statistikaga ko‘ra, bugungi kunda tizimdagi o‘qituvchilarning 90,1 foizi oliy ma’lumotga ega. Ularning 89,2 foizi oliy pedagogik ma’lumotli. Pedagog xodimlarning bor-yo‘g‘i 53,7 foizi toifaga ega. Ularning orasida 19 foizi oliy, 36,1 foizi birinchi, 44,9 foizi ikkinchi toifali. 

PISA natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda o‘quvchilarning 25 foizi darslarda o‘qituvchini tinglamaganini bildirgan. Bu IHTT (OECD) davlatlari orasidagi o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan 5 foiz punktiga past bo‘lishiga qaramay, o‘qituvchilar o‘quvchilarni qiziqtira olmayotganidan dalolat beradi. Shuningdek, 2022 yilda 294,1 ming nafar o‘qituvchini attestatsiyadan o‘tkazish jarayonida ularning 7 foizi, 20 300 nafari o‘qituvchilik lavozimiga loyiq emasligi aniqlangan.

Qayd etilishicha, attestatsiyadan muvaffaqiyatli o‘tgan o‘qituvchilar soni ko‘p bo‘lishi test natijalariga ijobiy ta’sir qiladi, ya’ni sertifikatlarga ega bo‘lgan va attestatsiyadan muvaffaqiyatli o‘tgan o‘qituvchilarning o‘quvchilari bilim darajasi yuqori bo‘ladi. 2018-2022 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda matematika fanidan attestatsiyadan o‘tgan o‘qituvchilar soni o‘zgarishsiz qolgan. PISAʼda ishtirok etgan o‘zbekistonlik o‘qituvchilarning bor-yo‘g‘i 24,6 foizi xalqaro va unga tenglashtirilgan mahalliy sertifikatga ega. O‘zbekiston PISAʼda ishtirok etgan davlatlar orasida bu ko‘rsatkich bo‘yicha oxirgidan bitta oldingi o‘rinni egallamoqda. Bu esa o‘z navbatida test natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. 

Institutning yuqoridagi solishtiruvlarini hisobga olsak, tahlilning bu qismida o‘qituvchilar har qancha oliy ma’lumotli yoki malaka toifalarga ega bo‘lishmasin, ularning pedagogik malakasi yetarli darajada emas.

Ota-onalarning farzand ta’limidagi ishtiroki

PISA tadqiqotida ishtirok etgan o‘zbekistonlik ota-onalarning 72 foizi har kuni farzandidan maktabda nimalar qilganini so‘rashi ma’lum bo‘lgan, qolgan 28 foizi esa aksini bildirgan.

MHTI tomonidan 2023 yilning aprel oyida ota-onalar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, ota-onalarning 21 foizi farzandining o‘qituvchisi bilan haftada bir marotaba suhbatlashadi, 16,1 foizi umuman aloqa qilmaydi. Ularning 7 foizi farzandining ta’limi va kelajakdagi kasbi bo‘yicha unga yordam ko‘rsatmasligini yoki qanday yordam berishni bilmasligini, 0,5 foiz ota-onalar farzandining ta’lim olishi bilan umuman qiziqmasligini bildirgan.

Umumiy xulosa

Olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, umumta’lim tizimidagi sifatning pastligi quyidagi sabablar bilan asoslanadi:

• umumta’lim tizimiga sarflanayotgan davlat budjeti xarajatlari nomutanosib taqsimlangan;
• maktablarning deyarli 16 foizi kapital ta’mirlashga muhtoj, 4,6 foizi esa umuman yaroqsiz holatda;
• maktablardagi kompyuter sinflarida kompyuterlar soni kam;
• maktablarning 70 foizi kanalizatsiya tizimiga ulanmagan. Bu esa o‘z navbatida sanitariya talablariga javob bermasligini anglatadi, shuningdek, atmosferaga chiquvchi zararli moddalar hajmini oshirib, bolalar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi;
• maktablarning 28,4 foizi internet tarmog‘iga ulanmagan;
• Toshkent shahri va Toshkent viloyatida o‘qituvchilar yuklamasi yuqori;
• respublika maktablarida chet tili o‘qituvchilari yetishmasligi kuzatilmoqda;
• texnologiya va informatsion texnologiyalar fanlaridan ham o‘qituvchilar yetishmaydi;
• o‘qituvchilar orasida attestatsiyadan o‘ta olmaslik ko‘rsatkichlari yuqori;
• fanlar bo‘yicha xalqaro sertifikatga ega o‘qituvchilar soni kam;
• ota-onalarning farzandlar ta’limidagi ishtiroki nisbatan sust.

Aniqlangan muammolardan kelib chiqib, umumta’lim tizimidagi sifatni yaxshilash uchun har tomonlama yondashish taklif etiladi. Birinchi navbatda maktablarni ta’mirlash va ularning infratuzilmasini yaxshilash, o‘qituvchilar malakasini oshirish va ota-onalarni o‘quv jarayoniga jalb etishni qo‘llab-quvvatlash zarur.

MHTI yuqoridagi muammolar yuzasidan o‘z taklif va tavsiyalarini ham berib o‘tgan. Unga ko‘ra, ta’lim jarayoni sifatiga ijobiy ta’sir etuvchi ikkita ta’lim islohoti ko‘rib chiqilgan:

1. O‘quvchilarning o‘rganish darajasiga qarab o‘qitish tizimi. Ushbu mexanizm o‘quv dasturlarini o‘zlashtirishda qiynalayotgan o‘quvchilarning tengdoshlariga yetib olishi uchun qo‘llangan.
2. Texnologiyalardan foydalangan holda o‘quvchilarning bilim darajasiga qarab o‘qitish. Buning uchun eMaktab saytida o‘quvchilarning bilim darajasini baholab, unga mos ravishda videomateriallarni taklif etadigan platforma yaratish kerakligi, videodarsliklarni yaratishga respublikadagi yuqori malakali o‘qituvchilarni jalb etish lozimligi aytiladi.

Qo‘shimcha qilinishicha, bu materiallar Kundalik.uz saytiga yuklanadi. Bunda o‘quvchilar darsning so‘nggi 10 daqiqasida o‘tilgan mavzu bo‘yicha mashqlarni planshet yordamida yuqorida keltirilgan platforma yordamida amalga oshiradi. Institutga ko‘ra, bu mashg‘ulotlar PISA va PIRLS imtihonlari uchun zarur bo‘lgan fanlarga (o‘qish, matematika, tabiiy fanlar) mo‘ljallangan.