Infratuzilmasi ham, ta’limi ham sifatsiz maktablar – MHTI tahlillarini e’lon qildi

Qolaversa, tahlilda pedagog xodimlarning bir stavkadagi iş yuklamasidan kelib çiqib, fanlar kesimida qanday öqituvçilar yetişmayotgani aniqlangan. Unga köra Özbekistonda çet tili, informatika va axborot texnologiyalari hamda texnologiya fanlari öqituvçilarining defitsiti bor.

Pedagoglar malakasi

Statistikaga köra, bugungi kunda tizimdagi öqituvçilarning 90,1 foizi oliy ma’lumotga ega. Ularning 89,2 foizi oliy pedagogik ma’lumotli. Pedagog xodimlarning bor-yöği 53,7 foizi toifaga ega. Ularning orasida 19 foizi oliy, 36,1 foizi birinçi, 44,9 foizi ikkinçi toifali. 

PISA natijalariga köra, Özbekistonda öquvçilarning 25 foizi darslarda öqituvçini tinglamaganini bildirgan. Bu IHTT (OECD) davlatlari orasidagi örtaça körsatkiçga nisbatan 5 foiz punktiga past bölişiga qaramay, öqituvçilar öquvçilarni qiziqtira olmayotganidan dalolat beradi. Şuningdek, 2022 yilda 294,1 ming nafar öqituvçini attestatsiyadan ötkaziş jarayonida ularning 7 foizi, 20 300 nafari öqituvçilik lavozimiga loyiq emasligi aniqlangan.

Qayd etilişiça, attestatsiyadan muvaffaqiyatli ötgan öqituvçilar soni köp bölişi test natijalariga ijobiy ta’sir qiladi, ya’ni sertifikatlarga ega bölgan va attestatsiyadan muvaffaqiyatli ötgan öqituvçilarning öquvçilari bilim darajasi yuqori böladi. 2018-2022 yillar oraliğida Özbekistonda matematika fanidan attestatsiyadan ötgan öqituvçilar soni özgarişsiz qolgan. PISAʼda iştirok etgan özbekistonlik öqituvçilarning bor-yöği 24,6 foizi xalqaro va unga tenglaştirilgan mahalliy sertifikatga ega. Özbekiston PISAʼda iştirok etgan davlatlar orasida bu körsatkiç böyiça oxirgidan bitta oldingi örinni egallamoqda. Bu esa öz navbatida test natijalariga salbiy ta’sir körsatgan. 

Institutning yuqoridagi soliştiruvlarini hisobga olsak, tahlilning bu qismida öqituvçilar har qança oliy ma’lumotli yoki malaka toifalarga ega bölişmasin, ularning pedagogik malakasi yetarli darajada emas.

Ota-onalarning farzand ta’limidagi iştiroki

PISA tadqiqotida iştirok etgan özbekistonlik ota-onalarning 72 foizi har kuni farzandidan maktabda nimalar qilganini söraşi ma’lum bölgan, qolgan 28 foizi esa aksini bildirgan.

MHTI tomonidan 2023 yilning aprel oyida ota-onalar örtasida ötkazilgan sörov natijalariga köra, ota-onalarning 21 foizi farzandining öqituvçisi bilan haftada bir marotaba suhbatlaşadi, 16,1 foizi umuman aloqa qilmaydi. Ularning 7 foizi farzandining ta’limi va kelajakdagi kasbi böyiça unga yordam körsatmasligini yoki qanday yordam berişni bilmasligini, 0,5 foiz ota-onalar farzandining ta’lim olişi bilan umuman qiziqmasligini bildirgan.

Umumiy xulosa

Olib borilgan tahlil natijalariga köra, umumta’lim tizimidagi sifatning pastligi quyidagi sabablar bilan asoslanadi:

• umumta’lim tizimiga sarflanayotgan davlat budjeti xarajatlari nomutanosib taqsimlangan;
• maktablarning deyarli 16 foizi kapital ta’mirlaşga muhtoj, 4,6 foizi esa umuman yaroqsiz holatda;
• maktablardagi kompyuter sinflarida kompyuterlar soni kam;
• maktablarning 70 foizi kanalizatsiya tizimiga ulanmagan. Bu esa öz navbatida sanitariya talablariga javob bermasligini anglatadi, şuningdek, atmosferaga çiquvçi zararli moddalar hajmini oşirib, bolalar salomatligiga salbiy ta’sir körsatadi;
• maktablarning 28,4 foizi internet tarmoğiga ulanmagan;
• Toşkent şahri va Toşkent viloyatida öqituvçilar yuklamasi yuqori;
• respublika maktablarida çet tili öqituvçilari yetişmasligi kuzatilmoqda;
• texnologiya va informatsion texnologiyalar fanlaridan ham öqituvçilar yetişmaydi;
• öqituvçilar orasida attestatsiyadan öta olmaslik körsatkiçlari yuqori;
• fanlar böyiça xalqaro sertifikatga ega öqituvçilar soni kam;
• ota-onalarning farzandlar ta’limidagi iştiroki nisbatan sust.

Aniqlangan muammolardan kelib çiqib, umumta’lim tizimidagi sifatni yaxşilaş uçun har tomonlama yondaşiş taklif etiladi. Birinçi navbatda maktablarni ta’mirlaş va ularning infratuzilmasini yaxşilaş, öqituvçilar malakasini oşiriş va ota-onalarni öquv jarayoniga jalb etişni qöllab-quvvatlaş zarur.

MHTI yuqoridagi muammolar yuzasidan öz taklif va tavsiyalarini ham berib ötgan. Unga köra, ta’lim jarayoni sifatiga ijobiy ta’sir etuvçi ikkita ta’lim islohoti körib çiqilgan:

1. Öquvçilarning örganiş darajasiga qarab öqitiş tizimi. Uşbu mexanizm öquv dasturlarini özlaştirişda qiynalayotgan öquvçilarning tengdoşlariga yetib olişi uçun qöllangan.
2. Texnologiyalardan foydalangan holda öquvçilarning bilim darajasiga qarab öqitiş. Buning uçun eMaktab saytida öquvçilarning bilim darajasini baholab, unga mos ravişda videomateriallarni taklif etadigan platforma yaratiş kerakligi, videodarsliklarni yaratişga respublikadagi yuqori malakali öqituvçilarni jalb etiş lozimligi aytiladi.

Qöşimça qilinişiça, bu materiallar Kundalik.uz saytiga yuklanadi. Bunda öquvçilar darsning sönggi 10 daqiqasida ötilgan mavzu böyiça maşqlarni planşet yordamida yuqorida keltirilgan platforma yordamida amalga oşiradi. Institutga köra, bu maşğulotlar PISA va PIRLS imtihonlari uçun zarur bölgan fanlarga (öqiş, matematika, tabiiy fanlar) möljallangan.