Yevropada siyosiy “ob-havo” ultra önglar foydasiga özgarişda davom etyapti. Breksitdan keyingi ilk Yevroparlament saylovlarida Makron va Şolsning partiyalari Ukrainaga yordam bermaslik tarafdorlariga mağlub böldi. Xöş, ultra önglarning kuçayişi sabablari nimada, bu natijalar Rossiya–Ukraina uruşiga ta’sir qiladimi?
Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida siyosatşunoslar Kamoliddin Rabbimov va Jahongir Akramov mavzu yuzasidan muhim savollarga javob berdi.
— Yevroparlament va uning vazifasi nima?
Kamoliddin Rabbimov: — YeI konfederatsiya sifatida 3 ta muhim institutga ega: Yevropa kengaşi, unga prezident va boş vazirlar kiradi; Yevrokomissiya, bu xalq tomonidan saylanadi va davlatlar hukumatiga böysunmaydi, YeIning ijroiy hokimiyati; eng muhimi esa Yevropa parlamenti. Yevroparlamentga a’zo davlatlardan saylovlar orqali deputatlar saylanadi, jami 720 ta deputat böladi. Deputatlar örni davlatlar aholi soniga qarab taqsimlanadi. Aholi soni böyiça birinçi örinda Germaniya, ikkinçi örinda Fransiya turadi. Fransiyaning 81 ta örni bor Yevroparlamentda.
Ötgan saylovlar butun dunyoni hayratga soldi, çunki bu darajada ultra önglar, populistlar, islomofoblar, ksenofoblar katta örin oladi deb öylaşmagandi. Germaniya Fransiya va Avstriyada ultra önglar köproq ovoz oldi. Davlatlardan borgan deputatlar öz mafkurasiga köra fraksiyalarga qöşiladi. Masalan, Fransiyada ovoz olgan söllar Yevroparlamentda sotsialistlar, kommunistlar, ultra söllar fraksiyasiga qöşiladi. Umuman olganda, Yevroparlamentda ultra önglar kuçayib bormoqda, 2000 yillarda ultra önglar deyarli yöq edi. Yevropa konservatorlari va reformatorlari 73 ta öringa, Özlik fraksiyasi ham bor, ular xristian sivilizatsiyasi tarafdori, islomofob, ksenofob. Bular özini Erkinlik va xalq demokratiyasi deb nomlaydi. Ular siyosiy elita tomonidan şakllantirgan demokratiya emas, xalq istayotgan demokratiya bölsin, deydi. Bu saylovlar Ğarb sivilizatsiyasida tiktonik özgarişlar bölayotganini körsatadi.
— Öta öng partiyalarning saylovda yetakçi davlatlar Germaniya va Fransiyada muvaffaqiyatga erişiş sabablari va omillari nimada?
Kamoliddin Rabbimov: — Asosan 3 ta sabab bor:
YeIdagi pandemiyadan keyingi ijtimoiy, iqtisodiy holat. YeIda iqtisodiy ösiş pasaygan, iqtisodiy lider bölgan Germaniyada ham inqiroz. Bu lekin nisbiy tuşunça, çunki ularda YaIM jon boşiga 50-70 dollargaça, şu miqdordan pasayişni iqtisodiy inqiroz deb biladi;
Migratsiya va immigratsiya, bu YeIda eng köp muhokmma qilinadigan, ijtimoiy kayfiyatga ta’sir qiladigan omil;
Keyingisi Ukraina uruşi. Bu ijtimoiy, siyosiy kayfiyatga ta’sir qildi, lekin hal qiluvçi masala bölgani yöq. Töq va farovon davlatlarda asosan içki vaziyatga qarab ovoz berişadi. Uruşga ham qaraladi, lekin Ukraina Şarqiy Yevropada, Ğarbiy Yevropada emas.
— Ultra önglar qanday ğoyalarni ilgari surdi?
Jahongir Akramov: — Ular oldingi saylovlardagi yutqazişlari sabablariga töğri baho berib, söl ğoyalardan ham foydalanişdi. Birinçi örinda realizm konsepsiyasini himoya qilişdi, ya’ni milliy davlat ğoyasi, bu ham özlik ğoyasi degani. Migratsiya muammosi sabab özlik masalasi yuqori öringa çiqyapti. Ikkinçidan, Ukraina uruşi fonida iqtisodiy muammolar kelib çiqdi, Rossiya gaz yetkazib berişi birdan uzilgani iqtisodga ta’sir qildi. Bundan taşqari, Yaşillar partiyasi kuçsizlanişi sabab önglar kuçayib ketdi. 10-15 yil oldin buni tasavvur qilib bölmasdi. Iqtisodiy qiyinçiliklar Yaşillar partiyasini kuçsizlantirib yubordi.
2014-2015 yillardagi migratsiya inqirozi ta’siri hali ham bor. Partiya yetakçilari ham yaxşi işlayapti. Fransiyada asosiy ğalabaga erişildi, oldin neofaşistik qaraşlari bor deyilardi ultra önglarni. Endi partiya yetakçisi ketib, örniga yoş nomzod qöyildi, bu bilan partiya tafakkuri özgardi degan narsa bölyapti, yoşlarni ham jalb qilişdi şu orqali.
— Ultra önglar bergan va’dalarni amalga oşirişi qançalik haqiqatga yaqin, agar bajara olişmasa, tarafdorlari kamayadimi?
Kamoliddin Rabbimov: — Demokratiya öyin qoidasi bor, xalq ultra önglarni, ksenofob, islomofoblarni saylaş bilan demokratiyani inkor qilmaydi. Ğarbda ultra önglarni haddan taşqari börttirib körsatib, ulardan qörqitişdan töyingan, xalq ularning tanqidini qabul qilmay qöydi. Globallaşgan dunyoda farovon Yevropada yopilişga nisbatan ehtiyoj oşib boryapti.
Ğarbiy Yevropada iqtisodiy ösiş sekinlaşgan. YeIga kirişdan oldin Fransiyaning YaIM 17 foiz edi, hozir 12-13 foizga tuşdi. Marin Le Pen Trampga öxşab izolyatsionizmni taklif qilyapti, ya’ni migrantlarga çegarani yopiş, iş örinlarini fransuzlarga beriş, iqtisodiy sanoatlaştirişni qayta yölga qöyaylik deyapti. Bu narsa fransuz xalqqa yoqadi. Marin Le Pen YeIdan töliq çiqişni taklif qilmaydi, lekin YeI va uning institutlari ta’sirini pasaytirişni taklif qiladi. Inqirozlar ultra tafakkurida jiddiy özgarişlarga olib kelyapti va ular hokimiyatga keliş uçun jiddiy qadamlar taşladi. Fransiya va Germaniyada siyosiy inqiroz boşlandi. Yevroparlament saylov natijalaridan keyin Şols va Makron zaiflaşdi. Makron quyi palatani tarqatib yuborib, saylov e’lon qildi. Katta ehtimol bilan ultra önglar Fransiya parlamentida ham yuqori örinlarni egallaşi mumkin. Agar ular köproq örin olsa, ularning yetakçisi boş vazir böladi. Makron buni ongli ravişda qildi. Agar ultra önglar köproq örin egallasa, özimga iste’fo beraman degan miş-mişlar tarqatyapti. Bu bilan jamiyatni, siyosiy elitani qörqitmoqçi, lekin bu işlaşi qiyin. Makronga nisbatan tanqid kuçli, u hokimiyatga kelganda 2 yil namoyiş bölgandi. Fransiyada siyosiy maydon ultra önglar va ultra söllarga bölinib boryapti, örtadagi önglar va söllar ança zaiflaşib qoldi. Xalq ikki qutbga ajralib boryapti.
Jahongir Akramov: — Makronning parlamentni tarqatib saylov belgilagani töğri qaror deyiş ham mumkin. Yevroparlament boşqa, içki parlament boşqa. Yevroparlament 7 yillik budjetni tasdiqlaşi mumkin, lekin yillik budjetlar içki parlament tasarrufida. Yevroparlamentga bunday ovoz beriş Fransiya xalqining Makronga bosim ötkaziş, özlariga e’tiborni qaratiş uçun bölgan, degan fikr ham bor. Lekin milliy saylovlarga pragmatik yondaşiladi, şu sabab populistlarga emas, aniq takliflar, rejalar beradigan partiyalarga ovoz berişi mumkin, şunday narsa taqdim etib, öz hokimiyatini mustahkamlamoqçi Makron. Makron muddati tugagaç, u oxirgi markazçi, gollizm tarafdori bölgan prezident bölib qolmasligi uçun hozir siyosiy bosimni kamaytirib olmoqçi.
— Yevroparlamentdagi yangi tarkib qanday şakllandi?
Kamoliddin Rabbimov: — 5 yil davomida ultra önglar parlamentda böladi, ularni heç kim inkor etmaydi, xalq irodasi bu. Lekin qonun çiqarişda asosiy rol öynaşmaydi, çunki markaziy önglar va söllar köproq. Lekin asosiy tendensiya şundayki, saylovdan saylovga ultra önglar uluşi ösib boryapti. 2040-50 yillarda Yevroparlamentda asosan ultra önglar bölişi ehtimoli kuçli.
Yevroparlamentda ittifoq davlatlari uçun qonunçilik andozalari belgilab beriladi. Mahalliy parlamentlar şu andozadan çiqib ketmasligi kerak. Masalan, Şvetsariyada minoralar qurib unda azon aytiş taqiqlangan, agar YeI azosi bölganda bunday qonun çiqara olmasdi, çunki bu ksenofobiya. Yevroparlamentning vakolati katta şu ma’noda.
Qolaversa, Yevroparlament YeIning siyosiy öçoği. U yerda Yevrokomissiyada, Yevropa kengaşida, mamlakatlarda bölayotgan voqeliklarga munosabat bildiriş, siyosat işlab çiqiş vakolati böladi.
— YeIning taşqi siyosatidagi asosiy yönalişlarini endi qaysi partiyalar belgilaydi?
Kamoliddin Rabbimov: — Ursula Fon Der Lyayyen partiyasi markazga yaqin önglar, ksenofob emas, mö’tadil konservatorlar, YeIning asosiy mafkuraçisi sifatida turadi. YeI sivilizatsiyasi markazida markaziy önglar va markaziy söllar turadi. AQŞda ham Respublikaçilar önglar, Demokratlar söllar. Lekin YeIda 4-5 partiyali tizim işlaydi şartli tarzda.
Ursula Fon Der Lyayyen partiyasining Fransiyadagi Sarkozi partiyasi bilan platformasi bitta. Şols söllardan, u migratsiya, immigratsiya tarafdori, islomofobiya, ksenofobiyaga qarşi. Makron esa özini markazçi deb ataydi, an’anaviy klassik öng ham, söl ham emasdi. Lekin amaliyotda markaziy öng edi, kapitalistlarga yordam berdi, soliqlarni pasaytirdi. Şu sabab ijtimoiy himoya, sotsializm tarafdori bölgan fransuzlar unga qarşi, Makronga bölgan tanqid kuçli Fransiya içida. Işlab çiqaruvçilar, kapitalistlar Makronni yaxşi köradi. Lekin ijtimoiy himoya tarafdorlari yomon köradi. Makron içki-taşqi siyosatda özining tarafdorlarini işontirolmadi, şu sabab mavqei pasayib bormoqda.
— Saylov natijalari Rossiya va Ukraina uruşiga sezilarli ta’sir etadimi?
Jahongir Akramov: — Yevroparlamentda Ukraina suverentiteti YeI xavfsizligi degan qarori bor. Ukrainani qöllaş masalasi hal qilib bölingan. Agar mahalliy parlamentlarda ham ultra önglar fraksiyalari köpaysa, şunda ta’sir qiladi bu yordamga. NATO ham 100 mlrd dollarlik yordamni tasdiqlata olmadi. Ultra önglar Yevroparlamentda va mahalliy parlamentlarda bölsa, uoarning birligi orqali yordamning miqdoriga ta’sir qiladi.
Lekin bu yerda ultra önglarning yagona fraksiyaga birlaşişi masalasi bor. Fransiyadagi ultra önglar bilan Germaniyadagi ultra önglar bir-biriga qarama-qarşi bölib ham qoladi. Önglar va söllarning birlaşiş ehtimoli katta, lekin ultra önglarning doimiy bitta ittifoqda bölişi ehtimoli kamroq. Bu narsa markaziy önglar va söllarga imkon beradi ularning qarşiligini yengişda.
Kamoliddin Rabbimov: — Oddiy tuşuntirsa böladi buni. Fransiya millatçilari va Germaniya millatçilari özlarining mafkurasiga köra, boşqa millatçilar bilan birlaşişi mumkin. Lekin sotsialistlar, söllar tenglik, hamkorlik tarafdori bölgani uçun birlaşa olişadi.
— Ultra önglar ğolib bölgani Ukraina uruşiga katta ta’sir qilmaydi, deyiş mumkinmi şunda?
Kamoliddin Rabbimov: — Har bir davlatda alohida holat bu böyiça. Masalan, Italiya boş vaziri ultra öng, lekin u Ukraina tarafdori. Polşada ham ultra önglar Rossiyani tanqid qilib, Ukrainani tanqid qiladi. Har bir davlatdagi ultra önglarning öz tafakkuri bor. Şu sabab hamma ultra önglar Putinni oqlaydi, deyiş notöğri.
Jahongir Akramov: — Zelenskiy Berlinda parlamentda çiqiş qilganida Germaniya uçun muqobil partiyasi vakillari zalni tark etgandi. Bu iş bilan özlariga bölgan işonçni körsatişdi. Yevroparlamentga saylovdan keyin bu partiya Ukrainani tanqid qilib, tezroq tinçlikka erişiş haqida gapirişi mumkin.
— Markazçilar bilan Ukraina borasida qaraşlari bir xil bölsa, nega Zelenskiy zalga kirganda norozilik bildirib çiqib ketişdi?
Jahongir Akramov: — Germaniya uçun muqobil partiyasining elektorati köproq Şarqiy Germaniyada şakllangan. U yerdagi katta avlodda Rossiyaga nisbatan yaqinlik bor, rus migrantlari ham köp u yerda.
Ötgan yili Rossiyaga yaqin bölgan Medvedçuk fondi orqali bir neçta deputat moliyalaştirilgani haqida ma’lumotlar çiqqandi, qamoqqa ham olingandi. Lekin şunda ham köp ovoz olişgani ularning öziga işonçini orttiradi. Bundan taşqari, Germaniyada ijtimoiy psixologik muammolar hal qilinmagan Germaniya birlaşgandan keyin. GDRning ijtimoiy, psixologik tomondan tirik ekanini körsatadi bu.
Germaniya uçun muqobil partiyasining bu harakatlari asosan ortiqça xarajat bölyapti, özimizga bölsin, degan fikrni ifodalaydi. Lekin ularning kuçsiz tarafi şuki, ular YeIda ittifoqçilarga ega bölişi ehtimoli kam, çunki millatçi partiya boşqa bir millatçi bilan kelişa olmaydi, şu sabab birlaşa olmaydi. Ultra önglarning birlaşa olmasligi Ukraina manfaatlariga xizmat qiladi.
Kamoliddin Rabbimov: — Yevroparlamentda ultra önglar taşabbuslarni blok qiluvçi ovozlarga ega emas hozirça. Agar parlamentning 33 foizini egallaşganda blok qiluvçi kamçilik maqomiga ega bölişgan bölardi. Lekin ultra önglarning geosiyosiy konsepsiyasi, tafakkuri bor. Ular YeI örniga mustaqil milliy davlatlar hamkorligi tuziş, Rossiya bilan döstlik, AQŞning Yevropa işlariga aralaşuvini çeklaş kabi konsepsiyalari bor. Ular Ğarbiy Yevropa mintaqasining geosiyosiy tafakkurini qayta körib çiqişni taklif qiladi. Rossiya bizga duşman emas, NATO eskilik sarqiti, YeI işlamaydigan tuzilma, biz milliy özlik qadriyatlariga köproq urğu berişimiz kerak, deydi ular.
NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.
