Ilk özbek marşali. Alixontöra Soğuniy kim bölgan?

Şarqiy Turkistondagi milliy ozodlik harakatlari XX asrda ham davom etgan. Qaynoq siyosiy jarayonlar keçayotgan bir paytda bu hududga kelib qolgan Alixontöra uyğur xalqining milliy-ozodlik harakatiga qöşiladi. Xalq orasida yurtni ozod qiliş ğoyalarini faol tarğib qilgani sababli, 1937 yilda Xitoy ma’murlari tomonidan hibsga olinib, umrbod qamoq jazosiga hukm etildi. Soğuniy qamoqda 4 yil böladi. Bu davrda ham u ozodlik harakatini ğoyaviy jihatdan faol tarzda qöllab-quvvatlaşni davom ettiradi. 1941 yilda adliyaviy taftiş natijasida Alixontöra ozod qilinadi.

Şundan keyin Alixontöra boşliq şarqiy turkistonliklar yurtni ozod qiliş uçun umumxalq kuraşini boşlab yuborişadi. 1943 yilda “Şarqiy Turkiston Ozodlik Taşkiloti” tuziladi. 1944 yil 7–10 noyabr kunlari Ğuljada bölib ötgan qurolli qözğolon ğalaba qozonadi. Çan Kayşi va gomindançilar armiyasi ketma-ket janglarda mağlub etiladi va ular çekina boşlaydi.

1944 yil 12 noyabrda Şarqiy Turkiston jumhuriyati e’lon qilinib, Alixontöra Muvaqqat inqilobiy hukumat raisligiga saylangan. Milliy qöşinni tuziş, uni qurollantiriş va tarkibini mustahkamlaş işlarining taşabbuskori sifatida Alixontöra qöşin boş qömondoni etib tayinlangan va unga “marşal” oliy harbiy unvoni berilgan.

Soğuniyning Toşkentga öğirlab kelinişi

Şarqiy Turkistondagi isyonni sovet hukumati ham qöllab-quvvatlagan edi. Lekin jumhuriyat taşkil etilganidan keyin köp ötmay Alixontöra va Stalin örtasida kelişmovçilik yuzaga keladi. Alixontöra Stalinning Urumçiga yurişni töxtatiş haqidagi buyruğiga qarşi çiqadi, lekin armiyadagi aksariyat yetakçilarning fikri bilan yurişni töxtatib, sovetlar vositaçiligida Xitoy bilan muzokaralarga rozi bölişdan boşqa iloji qolmaydi.

Şarqiy Turkiston jumhuriyati tuzilganidan 19 oy ötib, 1946 yil 10 iyunida jumhuriyat va Xitoy rasmiylari örtasida Urumçida tinçlik bitimi imzolanadi. Bitim tuzilganidan keyin sanoqli kunlar içida KGB Alixontörani öğirlab ketgan. Siyosatçi yaşirin va majburiy tarzda Toşkentga olib kelinib, uy qamoğiga taşlanadi. Bu vaqtda u 61 yoşda edi.

Katta siyosiy hayotdan uzib qöyilgan Alixontöra umrining qolgan qismida ijod bilan şuğullanadi. Vafotiga qadar, 30 yilga yaqin vaqt davomida bir qança bebaho asarlar yozadi, fors va arab tillaridagi bir qator nodir asarlarni özbek tiliga tarjima qiladi.

Ilmiy merosi

Alixontöra Soğuniy tarixni, ayniqsa, islom tarixi va Turkiston tarixini örgangan ötkir zehnli olim edi. U 1954–1961 yillar oraliğida özining köpyillik ijodiy mehnati mahsuli bölgan “Tarixi Muhammadiy” asarini yozadi. Ammo sovet tuzumi bu asarni bosib çiqarişga ruxsat bermaydi. Bu kitob faqatgina mustaqillikdan keyin, 1991 yilda Alixontöraning avlodlari tomonidan naşr etilgan. Kitob payğambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallam tarixlari bilan taniştirişga bağişlangan. Ayni mustaqillikning ilk yillarida bu asarning paydo bölişi uzoq yillar diniy taqiqlar ostida yaşagan millatning ma’naviy yuksalişida juda katta ahamiyat kasb etadi.

Şundan keyin olimning yetti yil mobaynida yozilgan “Turkiston qayğusi” tarixiy-publitsistik asari dunyoga keladi. Asar 1917–1950 yillar mobaynida Ğarbiy va Şarqiy Turkistonda sodir bölgan voqealarning köpçilikka ma’lum bölmagan tomonlarini oçib beradi. Xususan, Alixontöra Turkiston xalqi qanday qilib mustabid tuzumga qaram bölib qolganini davlat arbobi sifatida siyosiy va ijtimoiy jihatdan tahlil qiladi. Şuningdek, asarda Markaziy Osiyo xalqlarining XIX asr oxirlarigaça bölgan davrdagi davlatçilik tarixi, Amir Temur va turkiy xalqlarning kelib çiqişiga doir qimmatli ma’lumotlar ham keltiriladi. Kitobning ikkinçi qismi esa Şarqiy Turkiston Jumhuriyatining yuzaga kelişi va parokanda böliş sabablariga bağişlangan.

Bundan taşqari, Alixontöra şe’riy asarlarini töplab, “Devoniy Soğuniy” devonini tuzdi, tabobatga bağişlangan “Şifa’ul-ilal” asarini yozadi.

Alixontöraning yana bir eng katta xizmati – u sovetlar tomonidan Amir Temur şaxsiyatiga qöyilgan qator ayblovlar asossiz ekanini dalillar bilan isbotlab bergan. Şöro hukumati esa sarkardani qonxör va johil qilib körsatib kelgan. 1967 yilda Soğuniy “Temur tuzuklari” asarini forsiydan tarjima qilib, “Guliston” jurnalida çop qila boşlaydi. Ammo adolat yuzaga çiqayotganidan qörqqan öşa davrning ayrim rahbarlari asarni oxirigaça naşr qilişga qarşilik körsatadi.

Ahmad Donişning “Nodir voqealar”, Herman Vamberining “Movarounnahr yoki Buxoro tarixi”, Darviş Ali Çangiyning “Musiqa risolasi” kabi asarlar ham Alixontöra Soğuniy tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan. Soğuniy milliy tilni milliy tuyğuning asosiy böğini deb biladi; ona tilining qadri qançalik baland bölsa, millatning mavqeyi şunçalik baland böladi, milliy tuyğu saqlanib qoladi, deb hisoblagan.

Ham diniy, ham dunyoviy jihatdan katta ilmga ega ijodkor va davlat arbobi Alixontöra Soğuniy 1976 yilda, 91 yoşida vafot etadi.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, Soğuniy tomonidan yozilgan va tarjima qilingan asarlarni naşr qilişga qöyilgan taqiq olib taşlandi. Xotirasini abadiylaştiriş maqsadida Toşkent şahrining Yakkasaroy tumanidagi örta maktab, Çilonzor tumanidagi mahalla, Şayxontohur tumanidagi köçaga uning nomi berildi.