Paxta narxi: Fermerlar va klasterlar o‘rtasidagi shartnomalar fermerlarning zarariga o‘zgartirilmoqda

Yuqoridagilar bilan birga, qarorda paxta xomashyosi narxlari shakllanishiga davlat boshqaruvi, shu jumladan, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining aralashuvi qat’iyan man etilgan.

Fermerlar bu hujjatda ko‘zda tutilgan subsidiyani to‘liq o‘zlari tasarruf eta olmaydi. Belgilanishicha:

• subsidiya birinchi navbatda paxta yetishtiruvchilarning 2024 yil hosili paxta xomashyosini yetishtirish uchun olgan imtiyozli kreditlar bo‘yicha qarzdorligini so‘ndirishga yo‘naltiriladi;
• imtiyozli kreditlar bo‘yicha qarzdorlik qoplangandan so‘ng, subsidiya soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlikni qoplashga yo‘naltiriladi, qolgan mablag‘lar paxta yetishtiruvchilarning asosiy hisobvarag‘iga o‘tkazib beriladi;
• subsidiyani to‘lash uchun ajratiladigan mablag‘larning hisobvaraqlardagi debet aylanmasidan bank xizmatlari uchun haq undirilmaydi.

Bu qaror doirasida yuzaga keladigan qo‘shimcha xarajatlarni qoplash uchun Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan Qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasiga davlat budjetidan 5 yil muddatga 3,5 trln so‘mgacha foizsiz budjet ssudasi ajratiladi.

Davlat moliyaviy nazorat inspeksiyasi subsidiyaning to‘g‘ri hisoblanishi va maqsadli sarflanishi yuzasidan nazorat o‘rnatishi kerak.

Hujjatga ko‘ra, Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 25 iyuldagi 452-son qaroriga asosan sog‘lomlashtirilayotgan paxta-to‘qimachilik klasterlari bilan 2024 yil hosili bo‘yicha shartnoma (fyuchers, spot va vaqtincha saqlashga) tuzgan fermer xo‘jaliklariga, shuningdek, o‘z yer maydonlarida paxta yetishtirgan klasterlar va fermer xo‘jaliklariga yig‘im-terim xarajatlarini moliyalashtirish uchun jamg‘arma hisobidan imtiyozli kreditlar ajratiladi.

Imtiyozli kreditlar elektron tarozi orqali qabul qilingan paxta xomashyosi uchun 10 oy muddatga, yillik 10 foiz stavkada (2 foiz bank marjasi) paxta qiymatining 20 foizi miqdorida 3 oylik imtiyozli davr va so‘nggi 7 oyda teng ulushlarda qaytarish sharti bilan ajratiladi.

“Paxtaning fyuchers narxi ko‘tarilganida, fermerga shartnomani qayta tuzishga hech kim hujjat chiqarib bermasdi-ku!”

Hukumat qarori fermerlarda e’tirozlar uyg‘otmoqda. Kun.uz'ga murojaat qilgan fermer xo‘jaliklari rahbarlari arzon narxda qo‘shimcha kelishuvlar tuzish uchun ularga bosim qilinayotgani, yangi shartlarga ko‘nmaguncha, ayrim klasterlar terilgan paxtani olmayotganini ma’lum qildi.

Iqtisodchi Otabek Bakirov bu jarayonda fermerlarning ziyoniga, klasterlarning foydasiga ishlayotgan qator omillarga e’tibor qaratdi.

“O‘zbek paxtasi bir necha yildan buyon umuman eksport qilinmaydi. Ya’ni, O‘zbekistonda yetishtirilayotgan paxta global paxta bozorining ishtirokchisi emas, tabiiyki, uning narxlari o‘zbek paxtasiga qayerda jismoniy talab bo‘lsa, o‘sha joyda shakllanishi kerak. Ya’ni O‘zbekistonning ichida.

Ikkinchi bir jihat, albatta, O‘zbekistonda paxta narxi shakllanishiga global paxta bozoridagi narxlar haqidagi axborotlar bilvosita ta’sir o‘tkazadi. Lekin global paxta bozori ishtirokchilaridan ochiq bozorga paxtasini olib chiqadigan Misr, AQSh va Avstraliyadan O‘zbekistonga paxta keltirish qanchaga tushadi? Boj umuman yo‘q, deb tasavvur qilganimizda ham? E’tibor qilingki, paxta hajmiga nisbatan transportirovkasi juda qimmat tovar. Va shuning uchun ham, aytaylik, klasterlarimiz hatto qo‘shnilarimiz Qirg‘iziston va Tojikistondan paxta import qilishga shoshilishayotgani yo‘q.

Uchinchidan, xomashyo paxta narxlarining "o‘ynab" turishi normal va foydali holat o‘laroq qabul qilinishi kerak. Shuning uchun ham. qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar va sotib oluvchilar tomonlarning risklariga muvofiq va taqsimlagan holatda fyuchers bitimlari tuzishadi. O‘zingiz o‘ylang, agarda fevralda paxta 8 ming so‘m emas, 6 ming so‘m bo‘lganida bironta fermer o‘z ixtiyori bilan risk qilib paxta ekarmidi? Klaster kuzda oladigan paxtasi 8 ming so‘m bo‘lishini kecha emas, fevralda bilganku, o‘z ixtiyori bilan shartnoma tuzgan-ku!” – deya yozdi Bakirov o‘z kanalida.

Davletovuz kanali muallifi jurnalist Qobil Xidirovga ko‘ra, klasterlarga yordam fermerlarning cho‘ntagidan bo‘lmasligi kerak.

“Bu fyuchers narx shakllanishini va vaziyatni manipulyatsiya qilib, fermerlarning yana nonini tuya qilishga urinishdan boshqa narsa emas. Klasterlarga yordam fermerlarning cho‘ntagi, reja-maqsadlari hisobidan amalga oshirilmasligi lozim. Paxtaning fyuchers narxi tushmaganda, balki ko‘tarilganda fermerga shartnomani qayta tuzishga hech kim hujjat chiqarib bermasdi-ku!

Hukumat eng quyida eng katta ish beruvchi, ishlab chiqaruvchi bo‘lgan fermerlarning ham fikrini eshitishi lozim. Qaror esa bir tomonlama yondashuv asosida chiqarilgan. Ayrim amaldorlarning manipulyativ o‘yinlari fermerni xonavayron qilmasin”, – dedi jamoatchilik faoli.

“Hammadan bir xil undiriladi” - Kitobda yoshlar yetakchilarining maoshi paxta terimi uchun ushlab qolinmoqda