Ba’zi tahlilchilar neftni 20-asrdagi mojarolarning asosiy sabablaridan biri deb hisoblaydi. Xo‘sh, 21-asrning uchinchi o‘n yilligiga kelib, dunyoda neftning statusi qanday? Arablar hozir ham dunyo neft bozorini qalqita oladimi? Mavzu borasidagi savollarga “Geosiyosat” dasturida tahlilchilar Shuhrat Rasul va Kamoliddin Rabbimov javob berishdi.
Rabbimovning so‘zlariga ko‘ra, neftning strategik tovarga aylanishi XX asr boshida G‘arbiy Yevropa, AQSh, Yaponiya mamlakatlari shiddatli sanoatlasha boshlagan davrlarga borib taqaladi.
“O‘sha davrda dunyodagi asosiy energetika mahsuloti ko‘mir edi. Ko‘mirni qazib olish, gazni esa tashish qiyin edi. Shunday paytda dunyo bozoriga neft kirib keladi. Keyingi 70 yilda eng ko‘p sotilgan mahsulot bu – neft. XX asrdagi eng katta kompaniyalar va eng boy shaxslar neft bilan bog‘liq edi. Hozir ham iqtisodiyotning ko‘plab tarmoqlari neftga bog‘langan. Shu sababli ham dunyoda qudrat masalasi aynan neft bilan bog‘liq.
AQSh – o‘tgan asrda ham, hozir ham eng katta neft ishlab chiqargan va ishlab chiqarayotgan, eng ko‘p neft iste’mol qilgan va iste’mol qilayotgan davlat. Xitoy esa neftga bo‘lgan ehtiyojining asosiy qismini import hisobidan qondiradi. Bugungi kunda katta miqdorda neft ishlab chiqaradigan, Amerika yoki G‘arbning nazoratidan tashqarida bo‘lgan davlatlar sanoqli: Eron, Venesuela, Rossiya.
Saudiya Arabistoniga kelsak, 1946 yilda AQSh va Saudiya Arabistoni o‘rtasida tarixiy kelishuv bo‘lgan. Amerikaning o‘sha davrdagi prezident Ruzvelt (u paytda yurolmay qolgan, aravachada edi) Saudiya podshohi Abdulaziz bilan Misrda tarixiy kelishuvga erishgan, ya’ni Saudiyaning xavfsizligini Amerika ta’minlaydi, Saudiyada chiqayotgan neftni Amerika sotib oladi, Saudiyaning ichki ishlariga aralashmaydi, demokratiya va inson huquqlari deb boshini og‘ritmaydi. Shuningdek, Saudiya Arabistoni Isroilga teginmasligi kerak bo‘ladi. Mana shu kelishuv Saudiyaning juda ham katta o‘sishiga, qudratli davlatlardan biri bo‘lishiga sababchi bo‘ldi.
AQShning neft ishlab chiqaruvchi davlatlar bilan diplomatiyasi – alohida diplomatiya. Chunki sovet ittifoqining qulatilishida ham Saudiya va Amerikaning ma’lum bir kelishuvlari rol o‘ynagan. Shu bilan birga, Saudiya va Amerika o‘rtasida ham neft bilan bog‘liq geosiyosiy inqirozlar bo‘lgan, buni 1973 yilgi voqealar misolida ko‘rish mumkin.
Ruzvelt va podshoh Abdulaziz o‘rtasidagi kelishuvni hozir qisman amalda deyish mumkin. Saudiya Arabistoni o‘zining neft bozorini anchagina diversifikatsiya qilyapti. Lekin neft erasi tugaydigan bo‘lsa yoki narxi juda ham tushib ketadigan bo‘lsa, Saudiya iqtisodiyotida inqiroz boshlanadi. Masalan, Qrim anneksiyasidan keyin Obama bilan Saudiya o‘rtasida Rossiyani jazolash uchun kelishuv bo‘lgandi, natijada neft narxi juda ham tushib ketdi. Keyinchalik Saudiya bir necha yil davomida narxni ko‘tarishga harakat qildi, lekin erisha olmadi, chunki qolgan neft ishlab chiqaruvchilar bozorga ko‘proq neft chiqardi, ikki o‘rtada Saudiyaning budjeti ko‘plab daromadlarga ega bo‘lmadi”, – deydi Rabbimov.
