AQSh–Eron sulhi va Isroil omili

AQSh va Eron o‘rtasidagi kelishuv Isroilda Netanyahu hukumatiga nisbatan tanqidlarni kuchaytirdi. 2023 yildan beri G‘azo, Livan, Yaman, Suriya, Eron va hatto Qatarni bombalagan Isroil xalqaro reputatsion yo‘qotishlar evaziga biror strategik yutuqqa erishdimi? Bu savol amaldagi bosh vazirning qayta saylanishiga shubhalarni kuchaytirmoqda. Chunki asosiy ittifoqchi Tramp ham Netanyahudan norozi.

AQSh–Eron sulhi tashqaridan qaraganda aniq va mantiqli ko‘rinishi mumkin, lekin kelishuvning qanchalik uzoq saqlanib qolishi imzolagan taraflardan tashqari, Isroilga ham bog‘liq. Agar Isroil o‘z harbiy strategiyasini o‘zgartirmasa, har qanday bitim uzoqqa bormaydi.

Kun.uz'ning jonli efirdagi “Geosiyosat” dasturida shu haqda so‘z bordi.

— Bu kelishuvning kafolatlari qanchalik mustahkam?

Shavkat Ikromov: Agar Eron muzokaralarga tayyor ekanini namoyon qilayotgan bo‘lsa, u muayyan darajada proksi kuchlar masalasini Qo‘shma Shtatlar bilan muhokama qilishi kerak. Zarurat tug‘ilganda, hatto vaqtinchalik bo‘lsa ham, bu proksilarni tiyib turish masalasini ko‘rib chiqishga to‘g‘ri keladi. Biroq Eronning proksilari bilan bog‘liq xatti-harakatlari bevosita Isroilning harakatlariga ham bog‘liq.

Eron tomoni "Hizbulloh"ni bevosita tilga olmasdan, asosan Isroil Livan janubidan chiqib ketishi kerakligini ta’kidlab keladi. Ya’ni ular Hizbullohni himoya qilishdan ko‘ra, Livanni “tinch qo‘yish” kerakligini urg‘ulaydi. Isroil esa hozircha Livan janubidagi harbiy ishtirokini qat’iy davom ettirmoqda. Natijada, Eronning proksilar bilan aloqalari va ularning Isroilga qarshi harakatlari aynan Isroil siyosatiga bevosita bog‘liq bo‘lib qolmoqda.

So‘nggi paytlarda Isroil ichida ham tanqidlar kuchaygan. Bosh vazir Binyamin Netanyahuning muxoliflari 2023 yildan beri olib borilgan siyosat natijalarini savol ostiga qo‘ymoqda. G‘azo vayron qilindi, Livan janubida harbiy harakatlar davom etmoqda, Suriya hududida operatsiyalar olib borildi va Eron bilan keskinlik oshirildi. Ammo bu harakatlarning aniq strategik natijasi nima, degan savol ochiq qolmoqda.

Tanqidchilarga ko‘ra, Isroil xalqaro maydonda jiddiy imij yo‘qotishiga duch keldi. G‘azoda o‘n minglab insonlar halok bo‘ldi, infratuzilmaning katta qismi vayron qilindi, hududning katta qismi deyarli yer bilan yakson etildi. Shunga qaramay, Isroil bu hudud ustidan yuridik yoki siyosiy jihatdan to‘liq nazorat o‘rnatgani yo‘q.

Shunga o‘xshash vaziyat Livan janubida ham kuzatilmoqda: yo‘qotishlar ortmoqda, biroq aniq strategik g‘alaba ko‘zga tashlanmaydi. Aksincha, "Hizbulloh" so‘nggi davrda taktik va texnologik jihatdan kuchayib, Isroilga qarshi samaraliroq qarshilik ko‘rsatmoqda. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, ilgari bir necha oy ichida bir necha askar yo‘qotilgan bo‘lsa, hozir bu ko‘rsatkich oyiga o‘n nafardan oshmoqda. Shu bilan birga, husiylar ham texnologik jihatdan kuchayib borayotgani kuzatilmoqda.

Netanyahuning asosiy maqsadlaridan biri – Eronni proksi kuchlarsiz qoldirish edi. Bu yo‘nalishda turli operatsiyalar, jumladan, "Hizbulloh"ga qarshi maxsus texnologiyalar orqali hujumlar amalga oshirildi. Biroq 2023–2024 yillardan keyin proksi kuchlar yana tiklanib, faoliyatini davom ettirayotgani ko‘rinmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Eron Qo‘shma Shtatlar bilan kelishuvga erishishni istasa, proksi kuchlar masalasini ochiq muhokama qilishi va Vashington pozitsiyasini inobatga olishi kerak. Bu jarayon samarali bo‘lishi uchun Isroil ham Qo‘shma Shtatlarning chaqiriqlariga quloq tutishi zarur. Agar Isroil Livan janubida harbiy harakatlarini davom ettiraversa, Eronning proksilarni tiyib turishiga umid qilish qiyin bo‘ladi.

Kamoliddin Rabbimov: Bu holatni Isroil ichidagi eng katta dilemmalardan biri, deb baholash mumkin. Bir tomondan, Isroil o‘zini mustaqil va mintaqadagi qudratli davlat sifatida ko‘rsatadi. Biroq amalda uning qudrati AQSh bilan uzviy bog‘liq ekani hammaga ayon.

AQSh ichkarisida, ayniqsa ultra o‘ng qarashlarga ega guruhlar orasida boshqa fikrlar ham mavjud. Masalan, Taker Karlson kabi shaxslar va MAGA tarafdorlari AQShning tashqi siyosatida Isroil ta’siri haddan tashqari kuchli ekanini ta’kidlaydi. Ular hatto “itni dumi boshqaradi” degan ibora bilan, kichik davlat katta davlat siyosatiga ta’sir ko‘rsatayotganini anglatishga urinadi.

Bu qarashlarga ko‘ra, AQSh Iroq va Yaqin Sharqdagi boshqa mojarolarga o‘z manfaatidan ko‘ra ko‘proq Isroil manfaatlari sabab jalb etilgan. Natijada, amerikalik askarlar halok bo‘lmoqda, katta moliyaviy resurslar sarflanmoqda. Ularning fikricha, bu urushlar AQSh uchun zarur emas. Ilgari bunday fikrlar “fitna nazariyasi” sifatida rad etilgan bo‘lsa, hozir AQSh ichida bu mavzu ancha keng muhokama qilinmoqda. Jamiyatda qarashlar o‘zgarib borayotgani sezilmoqda.

Shu bilan birga, Isroil ichida ham xavotir kuchaygan. Mahalliy ommaviy axborot vositalari va ekspertlar orasida umumiy kayfiyatni bir so‘z bilan “sarosima” deb ifodalash mumkin. Ularning ta’kidlashicha, ilgari Isroil uchun qulay siyosiy yetakchi sifatida qaralgan Donald Tramp ham endi Isroil bilan maslahatlashmasdan Eron bilan muzokara olib bormoqda. Agar AQSh va Eron o‘rtasida kelishuvga erishilsa, Isroil o‘zini chetda qolgan tomon sifatida ko‘rmoqda.

Bu holatda ular keyingi AQSh prezidenti saylanishini kutishdan boshqa yo‘l qolmasligini aytmoqda. Isroilning pozitsiyasi shundan iboratki, agar AQSh va Eron o‘zaro majburiyatlar olsa, Isroil bu majburiyatlarni o‘z zimmasiga olmaydi va kerak bo‘lsa, Livan janubi, "Hizbulloh", G‘azo yoki husiylarga qarshi harbiy harakatlarni davom ettirishi mumkin. Biroq asosiy strategik muammo shundaki, Isroil AQShning qo‘llovisiz yirik harbiy va siyosiy loyihalarni amalga oshira olmaydi.

AQSh esa o‘z navbatida turli ssenariylarni sinab ko‘rgan: Iroq va Afg‘onistondagi urushlar katta resurs talab qilgani va kutilgan natijani bermagani ma’lum. Shu sababli yangi keng ko‘lamli urushga kirishish imkoniyati cheklangan. Natijada, AQSh – xususan Donald Tramp mavjud sharoitda Eron bilan kelishuvga borishga majbur bo‘layotgani haqidagi qarashlar mavjud.

Isroil esa AQShning har qanday sharoitda ham o‘z qudratini saqlab qolishiga ishonadi. Ularning ayrim talqinlariga ko‘ra, AQSh Eronga keng ko‘lamli bosqin boshlashi ortidan katta yo‘qotishlarga uchrasa ham, Qo‘shma Shtatlar baribir global yetakchilik mavqeyini yo‘qotmaydi. Tarixda Viyetnam va Afg‘oniston misollari bunga dalil sifatida keltiriladi.

Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.