Ishonchli ko‘rinadi, lekin soxta: dipfeykni oddiy ko‘z bilan qanday fosh etish mumkin?

RTU MIREAning KB-1 «Axborotni himoya qilish» kafedrasi o‘qituvchisi Vasiliy Shutovga ko‘ra, dipfeyk — bu mashinali o‘qitish mahsuloti bo‘lib, unda neyron tarmoq muayyan insonning minglab tasvirlari va ovoz yozuvlarini o‘rganib, uning raqamli avatarini yaratishni «o‘rganadi». «Firibgarlar ochiq manbalardan — saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, turli o‘quv videoyozuvlaridan topgan video, foto va ma’lumotlardan foydalanadi», — deb tushuntirdi Vasiliy Shutov.

Inson internetda o‘zi haqida qanchalik ko‘p raqamli iz qoldirsa, uning dipfeyk-dublyori shunchalik sifatli va ishonarli chiqadi. Sun’iy intellekt modellashtirilgan yuz va ovozni aktyor tanasiga «qo‘yadi» va miya uni haqiqiy tasvir sifatida qabul qiladigan illyuziyani hosil qiladi. «Tasvir va ovoz shunchalik real bo‘lib qolyaptiki, uni oddiy foydalanuvchining haqiqiy yozuvidan ajratib olish ancha qiyin», — deb ogohlantirdi ekspert.

Dipfeyklar qurbonlarining asosiy xatosi — o‘zini «menimcha, meni alday olishmaydi» deb o‘ylashidir. Ko‘pchilik soxta kontentni tasvirdagi “sun’iylik” orqali albatta tanib olishiga ishonadi. Biroq zamonaviy texnologiyalar bu to‘siqni allaqachon yengib o‘tgan. «Texnologiyalar joyida turib qolmayapti va, afsuski, soxta tasvirlar va ovozli xabarlarning sifati ham doimiy ravishda yaxshilanmoqda, shundan dipfeykni aniqlash yanada qiyinlashib bormoqda», — deya ta’kidlaydi Shutov.

Firibgarlarning asosiy quroli — texnologiya ustunligi emas, balki psixologik manipulyatsiya. Ular shunday vaziyat yaratadiki, unda so‘rovning muhimligi va shoshilinchligi (masalan, «yordam ber, davolanish uchun darhol pul kerak») insonning tanqidiy fikrlashini bosib ketadi. Ekranda yaqin kishisining xavotirli qiyofasini ko‘rgan odam hissiyot bilan harakat qiladi, mantiq bilan emas. Firibgarlar ayni ana shu inson omilidan foydalanadi.

Dipfeyklardan himoya — bu bir necha bosqichdan iborat tizim bo‘lib, profilaktikadan boshlanadi. Birinchi qoida — raqamli gigiyena. Ochiq foydalanuvdagi shaxsiy ma’lumotlar hajmini cheklash, ayniqsa kameraga to‘g‘ridan to‘g‘ri qarab gapirayotgan videoyozuvlarni.

Agar pul o‘tkazish so‘ralgan shubhali xabar kelsa, alohida hushyor bo‘lish kerak: «Videoda ko‘zlar tezligiga, ovoz bilan og‘iz harakatining mos kelishiga, shuningdek, yoritish, soyalar va atrofdagi predmetlarga e’tibor bering», — deya maslahat berdi ekspert. Sust yoritilgan, yaxshi chizilmagan ko‘zlar va tishlar, konturlarning xiraligi — bularning barchasi xavfli signal. Tasvirni kattalashtirib, detallarni ko‘rish uchun videotahrir dasturlaridan foydalanish mumkin. Real vaqtda tekshirishning eng ishonchli usuli — qo‘ng‘iroq qilib, firibgarlar ssenariysiga kiritilmagan nazorat savolini berish.

Bunday xabarlardagi havolalarga hech qachon o‘tish kerak emas va notanish saytlarda ma’lumotlarni kiritmaslik lozim. Brauzer manzil satridan SSL-sertifikatni bildiruvchi «qulfcha» belgisini tekshirish shart. «Xabar qaysi tashkilot yoki kim nomidan kelgan bo‘lsa, aynan o‘sha yerga o‘zingiz qo‘ng‘iroq qilib, ma’lumotni aniqlashtiring», — bu pullaringizni saqlab qoladigan oltin qoidalardan biri.

Akkauntlaringizni buzib kirishdan himoya qilish (bu orqali firibgarlar siz haqingizda yanada ko‘proq ma’lumot olishi mumkin) uchun har bir servisda qo‘shaloq yoki ko‘p bosqichli autentifikatsiyani yoqing va o‘ziga xos murakkab parollardan foydalaning. «Pul o‘tkazishning har bir bosqichida shunday tekshirishlar qanchalik ko‘p bo‘lsa, firibgarlar sizning pullaringizni qo‘lga kiritish ehtimoli shunchalik kamayadi», — xulosa qiladi Vasiliy Shutov.