Sun’iy intellekt va bilim illyuziyasi: Nega yosh mutaxassislar o‘sishdan to‘xtab qolmoqda?

Sun’iy intellekt va samaradorlikning yangi darajasi

MIT (Massachusets texnologiya instituti) va Harvard Business School tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki: o‘z faoliyatini endi boshlagan yoshlarda va tajribasi kamroq xodimlarda sun’iy intellekt (AI) ish unumdorligini keskin — o‘rtacha 35-40 foizga oshiradi.

Haqiqatdan ham, bugungi yosh marketolog, kopirayter, dizayner yoki yosh mutaxassisning ish uslubini kuzatsangiz, o‘zgarishlar hayratlanarli. Ilgari sohaga yangi kirgan odamga biror vazifa — aytaylik, kompaniya uchun reklama matni yozish, oylik hisobot tayyorlash yoki yangi loyiha taqdimotini tuzish topshirilsa, u uzoq vaqt sarflar edi. Tajriba kamligi sababli internetdan qidirar, kitoblarni titib chiqarardi. Xatolar ustida soatlab bosh qotirar, eng muhimi — o‘zidan tajribaliroq hamkasblari yoki rahbaridan borib maslahat so‘rardi.

Bu jarayon, ya’ni ma’lumot qidirish, xatoni to‘g‘rilashga urinish va jamoa bilan maslahatlashish bosqichlari tabiiyki vaqt oladi. Lekin bu mashaqqat ortida katta maktab yotgan.

Bugun esa vaziyat butunlay boshqacha. Hozirgi yosh mutaxassis topshiriq olishi bilan birinchi bo‘lib ChatGPT yoki Claude kabi SI vositalariga yuguradi. SI esa tayyor matnni, chiroyli reja yoki tayyor tahlilni bir zumda taqdim etadi. Natijada ishlar ko‘z ochib yumguncha bitdi, hamma xursand. Biroq, bu yerda jiddiy bir savol tug‘iladi: bu yosh mutaxassis jarayon davomida haqiqatda nimadir o‘rgandimi yoki shunchaki «nusxa ko‘chiruvchi»ga aylandimi?

Bilim illyuziyasi va kognitiv qarz

Gap shundaki, SI paydo bo‘lmasidan oldin ishlagan mutaxassislar o‘sha qiyin va qidiruvga to‘la jarayonda nafaqat kasbiy bilimni, balki hayotiy ko‘nikmalarni (soft skills) ham o‘rganishgan. Ma’lumotni saralash, turli manbalarni solishtirish va o‘z yechimini yaratish — bularning hammasi tahliliy va tanqidiy fikrlashni shakllantirgan. Hamkasblardan yordam so‘rash esa muloqot qilish va to‘g‘ri savol bera olish qobiliyatini rivojlantirgan.

SI bilan ishlashda esa bu fundamental bosqichlar shunchaki sakrab o‘tiladi. Natijada mutaxassisda haqiqiy bilim emas, balki psixologiyada «bilim illyuziyasi» (Illusion of Knowledge) deb ataladigan holat paydo bo‘ladi. Inson sun’iy intellekt bergan tayyor va chiroyli javobni o‘zining shaxsiy zakovati mahsuli o‘rnida qabul qila boshlaydi. Hech qanday mehnat qilmasdan: «Men buni bajara olaman», deb o‘ylaydi, lekin aslida ishni u emas, kompyuter bajardi.

Bu hodisa psixologiyada ancha oldin o‘rganilgan «Google effekti» va «Raqamli amneziya» (Digital Amnesia) tushunchalari bilan juda hamohang. Inson miyasi ma’lumotni qayerdan oson topishini bilsa (masalan, Google yoki ChatGPT), o‘sha ma’lumotning o‘zini xotirada saqlashga harakat qilmay qo‘yadi. Natijada ma’lumot qidirish va eslab qolish qobiliyatimiz «atrofiyaga» uchraydi.

Oqibatda esa, bugungi yoshlarda jiddiy «kognitiv qarz» (aqliy qarz) shakllanmoqda. Bu xuddi kreditga yashashdek gap: «Hozircha tayyorini topshirib qo‘yay, keyinroq nega bunday bo‘lganini, bu g‘oya qayerdan kelganini o‘rganib olarman». Bu kognitiv qarzlar esa yig‘ilib, bora-bora mutaxassisning poydevorini bo‘shatib qo‘yadi. Ilk jiddiy, nostandart va SI javob bera olmaydigan real muammo chiqqanda esa, bu poydevor qulaydi.

Egalik hissi: «Yetim» mahsulotlar va IKEA effekti

Yana bir katta muammo — bu «ownershipw», ya’ni yaratgan narsasiga nisbatan egalik va mas’uliyat hissi. Biznes va psixologiyada «IKEA effekti» degan tushuncha bor: inson o‘z qo‘li bilan, mashaqqat chekib yaratgan, xatosini to‘g‘rilab yig‘gan narsasini (u xoh stol bo‘lsin, xoh yozilgan maqola) ancha ko‘proq qadrlaydi va unga qattiq bog‘lanadi.

Tasavvur qiling, siz biror taqdimot yoki loyihani o‘z qo‘lingiz bilan, tunlarni kunlarga ulab noldan yaratdingiz. Uni turli bosqichlardan o‘tkazib, xatolarini tuzatdingiz. Bu jarayonda siz o‘sha loyihaga mehnat va vaqtingizni, hissiyotingizni bergansiz, u xuddi sizning «farzandingizdek» bo‘lib qoladi. Ertaga o‘sha loyiha bo‘yicha rahbariyat yoki mijoz oldida savol-javob bo‘lsa, uni jon kuydirib himoya qilasiz, chunki ichki tuzilishini hammadan yaxshi bilasiz.

Endi ikkinchi vaziyat: muammoni yoki mavzuni SIga beryapsiz, u sizga bir zumda tayyor va mukammal loyihani qaytaryapti. Siz esa uni shunchaki yuklab olib, rahbarga topshiryapsiz. Lekin siz uning chinakam muallifi emassiz. Sizda unga nisbatan qalbiy bog‘liqlik yo‘q.

Vaqt o‘tgan sari bunday mahsulotlar xuddi mehr berilmagan, hech kim chin dildan biznes mas’uliyatini bo‘yniga olmaydigan «yetim» ishlardek bo‘lib qoladi. Bu matn yozishda ham, dizaynda ham, strategiya tuzishda ham yaqqol seziladi. Siz uni tubdan tushunib, his qilib yaratmagansiz, shuning uchun ertaga unda xato chiqsa ham sizga farqi bo‘lmaydi, javobgarlikni his qilmaysiz.

Komfort zonasi tuzog‘i: Rivojlanish qachon to‘xtaydi?

Inson intellekti va mahorati xuddi muskullar kabi faqat qarshilik, og‘riq va qiyinchilikni yengish jarayonida o‘sadi. Yosh mutaxassis har gal qiyin vazifaga duch kelganda miya zo‘riqishi, yechim izlashi va xato qilishi shart edi — chunki aynan mana shu «intellektual og‘riq» haqiqiy o‘sish nuqtasi hisoblanadi. Sun’iy intellekt va uning tayyor javoblari esa har qanday qiyinchilikni bir zumda silliqlab, mutaxassisni ideal komfort zonasiga joylashtirib qo‘ymoqda. Qarshilik bo‘lmagan joyda esa hech qachon chinakam o‘sish bo‘lmaydi.

Qizig‘i shundaki, yuqorida tilga olingan MIT tadqiqotlarida bunga yaqqol dalil topilgan: sun’iy intellekt tajribasi kamroq (low-skilled) xodimlarning samaradorligini naqd 43 foizga oshirgan. O‘z ishining ustalari bo‘lgan yuqori malakali professionallarda bu o‘sish bor-yo‘g‘i 17 foizni tashkil etgan.

Bu raqamlar juda muhim bir haqiqatni ochib beradi: sun’iy intellekt o‘rtacha darajadagi ishlarni tezlashtiradi va barcha uchun oson bo‘lgan umumiy bir standartni belgilaydi. Lekin u yuqori professionallarga xos bo‘lgan o‘sha o‘ziga xoslikni (eksklyuzivlikni), chuqur tahlilni va kutilmagan ijodiy yondashuvlarni bera olmaydi. Agar yosh mutaxassis faqat tayyor shablonlarga tayanib qolsa, uning kasbiy o‘sishi o‘sha o‘rtacha (average) darajada turg‘unlashib, qotib qoladi.

Tajribali mutaxassislar bu komfort zonasi tuzog‘iga osonlikcha tushishmaydi, chunki ularning poydevori allaqachon mustahkam shakllanib bo‘lgan. Ular SIdan foydalanganda ham tanqidiy fikrlashni saqlab qolishadi. Berilgan natijani shubha ostiga qo‘yishadi, u bilan bahslashishadi va xatosini ko‘rsatib berishadi. Chunki ularning yillar davomida shakllangan shaxsiy tajribasi SIning universal ma’lumotlaridan ko‘ra aniqroq va hayotiyroqdir.

Haqiqiy professional bo‘lish uchun esa yuqorida aytilgan o‘sha qiyin, «g‘ildirakni qayta kashf qilish» va xato qilish bosqichlaridan o‘tish shart. Mening xavotirim shundaki, hozirgi yoshlar eng muhim bosqich — fikrlash va izlanishni butunlay SIga ishonib topshirib qo‘ymoqda. Navigatsiyasiz (faqat GPS navigatsiyaga qarab haydash tufayli) yo‘l eslab qolish qobiliyatini yo‘qotgan haydovchilar kabi, yangi avlod ham SIsiz mustaqil fikrlay olmaydigan bo‘lib qolish xavfi ostida.

Yechim texnologiyadan voz kechishda emas, undan foydalanish uslubini bugundanoq o‘zgartirishda. Agar o‘sish va o‘rganish munosabatini hozirdan o‘zgartirmasak, ertaga kech bo‘ladi. Yosh mutaxassis SIdan tayyor mahsulotni ko‘r-ko‘rona ko‘chiradigan «bajaruvchi» sifatida emas, balki «Mana mening fikrim, buni qanday yaxshilash mumkin? Bu yechimning qanday kamchiliklari bor?» deb savol beradigan «shaxsiy mentor» sifatida foydalanishni o‘rganishi shart. Samaradorlik oshishi yaxshi, lekin bu shaxsiy mahorat va kasbiy mas’uliyatning yo‘qolishi hisobiga bo‘lmasligi kerak.

Anvar Narzullayev

Sun’iy intellekt texnologiyalari mutaxassisi,
"Mohirdev" kompaniyasi rahbari