«Treyderlik katta soha, nojoiz instrumentlar ham bor»: aksiyalar bozori haqida ekspert bilan suhbat

— Halol aksiyalar nima va halol bölmagan aksiyalar qanday böladi? Ularga misollar orqali tuşuntiriş bersangiz.

— Juda muhim savol berdingiz. Xöp, sodda qilib aytadigan bölsam, kompaniyalarning aksiyasi halolligi ikki tomonlama tekşiriladi. Birinçisi, kompaniya biznesi birinçi örganib çiqiladi, ya’ni kompaniya mahsuloti, xizmati halolmi, uning daromad manbalari halolmi, qançalik darajada u öşa halol manbalardan daromad köryapti, örganiladi. Va agar öşa asosiy biznesi, xizmati, mahsuloti halol böladigan bölsa, ikkinçi bosqiçga ötiladi. Ikkinçi bosqiçda bu moliyaviy körsatkiçlar tekşiriladi, ya’ni qançalik darajada foizga qarz olgan yoki bankka depozitga qöygan, öziga, demak, belgilangan har bir körsatkiçning mezonlari bor, öşanga javob beradigan bölsa, biz uni öşa şariatga muvofiq deb aytişimiz mumkin. Endi soddaroq misol keltiradigan bölsam, mana oldimizda stol turibdi, stol işlab çiqaruvçi kompaniya. Asosiy daromadi mana şu stoldan, sotişdan keladigan bölsa, biz demak, uning mahsuloti halolmi, degan savolni beramiz va albatta, bu stol halol mahsulot hisoblanadi va undan keyin uning moliyaviy körsatkiçlarini tekşiramiz. Moliyaviy körsatkiçlar böyiça ham aytib ötganimdek, alohida mezonlar bor, unga javob beradigan bölsa, ana şu kompaniyaning aksiyasini sotib olişimiz, treyd qilişimiz yoki boşqaça qilib aytganda, joiz böladi. Endi ikkinçi tomondan, qarama-qarşi misol keltiradigan bölsam, misol uçun, kompaniya stol emas, balki aroq mahsulotlari işlab çiqaradi, spirtli içimliklar işlab çiqaradi va ana şu yerda, demak, birinçi bosqiçda biz biznesini tekşirganimizda, biz bildikki, uning asosiy mahsuloti spirtli içimliklar va asosiy daromadni undan köryapti. Mana şu yerning özida biz bilamizki, bu kompaniyaning faoliyati nojoiz va uning aksiyasi ham öz-özidan nojoiz böladi va uning aksiyasi bilan biz savdo qilmasligimiz kerak böladi.

— Özi kasb tanlaşda nimalarga ahamiyat beriş kerak? Şu haqida ham töxtalib ötsangiz.

— Albatta, bu yerda bir neça omillarni hisobga oliş kerak. Birinçi örinda insonning özining xarakteri. Masalan, ayrimlar kompyuter oldida soatlab işlaşida muammo bölmaydi. Ayrimlarda soatlab öşa tahlillar qilib, raqamlar bilan, grafiklar bilan ötirişlari mumkin. Ayrimlar esa ularga öşa taşqarida, jismoniy mehnat bilan şuğullaniş köproq yoqadi. Ya’ni bu yerda xarakter deganimizda ham kompyuter qarşisida qançalik işlay olişi, birinçi örinda. Ikkinçi örinda, riskka bölgan munosabat. Ya’ni treyding bu bevosita risk bilan özaro boğliq bölgan faoliyat. Ya’ni ayrimlar öşa riskni, risk deganimizda biz moliyaviy zarar köriş ehtimolligini nazarda tutamiz. Ya’ni siz, masalan, 1000 dollarga qaysidir bir aksiyani sotib oladigan bölsangiz, u yerda u 20% ösib, 200 dollar foyda keltirişi ham mumkin, lekin 10% tuşib, 100 dollar zarar keltirişi ham mumkin. Ya’ni risk deganimizda ana şu 100 dollarni nazarda tutyapmiz hozir, zararni. Va ayrimlarning ana şu riskka bardoşlilik darajasi yaxşi böladi. Ya’ni 10% zarar köradimi, 15% zarar köradimi, uni qabul qila oladi. Ayrimlar bölsa 5-10% zararni ham qabul qila olmaydi. Ya’ni ular uçun bu noodatiy va ularga köproq öşa barqaror daromadlar yoqadi. Zarar bölmasin, lekin barqaror, daromad örtaça bölsa ham yoki kamroq bölsa ham barqaror bölsin, degan, demak, xarakterda böladi. Ya’ni bu endi mana şu xarakter tomonlama ikkita misol, ya’ni insonning öz xarakteriga boğliq bölişi kerak, örganib, sinab köriş kerak. Ikkinçi tomondan, treyder bölmoqçi bölganlarda albatta vaqt bölişi kerak. Hozir bizda Özbekistonda köpçilik özining asosiy işiga qöşimça faoliyat sifatida, qöşimça daromad sifatida ham treydingni örganadi. Endi bu maqsad böladigan bölsa, albatta siz qöşimça vaqt ajratişingiz kerak.

Ya’ni bu şunçaki bir haftada bir marta 10-15 minut kirib qöyib, treyd qiladigan, öşa savdo qilib çiqib ketadigan soha emas. Birinçi navbatda, örganiş uçun yaxşigina vaqt kerak, yaxşigina vaqt talab qiladi. Undan keyin bu sohada öşa işlab boriş uçun ham vaqt kerak. Endi mana şu vaqt bevosita intizomga boğliq. Demak, bu uçinçi talab deyişimiz mumkin, treyder bölmoqçilarda albatta intizom bölişi kerak. Ya’ni siz bilim olişda ham, işlaşda ham, savdolarni qilişda ham intizom bilan yondaşişingiz kerak. Çunki sohada bevosita özingizning pulingiz bilan, peşona teringiz, öşa mehnatingiz mahsuli bilan savdo qilasiz. Agar öşa hissiyotlarga berilib, intizomga amal qilmasdan, notöğri qarorlar, öşa hissiyotga asoslangan qarorlar qilib yuborsangiz, masalan, uç-tört oy işlab topgan pulingizni bir kunda yöqotişingiz ham mumkin. Şuning uçun intizom juda ham muhim va pulni boşqariş, treyd bilan şuğullanişning özining qoidalari bor, öşa risklarni boşqariş qoidalari bor. Ularga amal qiliş uçun albatta insonda intizom bölişi kerak. Va qisqaça aytadigan bölsak, mana şu uçta xususiyat bölsa va qaysi sohani örganadigan bölsangiz ham, albatta iştiyoq muhim. Iştiyoq böladigan bölsa, köpçilik örganişi mumkin. Juda ham bu yerda murakkab, qanaqadir moliyaviy modellar, formulalar, boşqa narsalar yöq. Faqat mana şu aytib ötgan narsalarimizni qattiq uşlab, örganişi kerak.

— Özingiz bu sohaga qanday kirib kelgansiz?

— Men dastlab bakalavrda moliya yönalişida Toşkent Moliya institutida öqiganman va undan keyin mana şu sohaga yanada qiziqib, köproq bilimlarimni mustahkamlab, köproq örganiş uçun magistraturani çet elda öqiganman. Iqtisodiyot yönalişida, aynan moliya bozorlarida öqib, şu yönalişda tajriba orttirganman.

Varren Buffett — dunyoning eng maşhur investorlaridan biri, milliardlab dollarlik imperiya egasi. Uning ta’birida, investitsiya haqida yozilgan eng sara kitob — Benjamin Gremning “Intelligent Investor” kitobida aksiyalarga investitsiya qilişda uşbu tavsiyalar berilgan. Aqlli investor kompaniya faoliyatini va uzoq muddatda ösişini doim tahlil qiladi. U investitsiyalarni diversifikatsiya qiliş orqali özini himoya qiladi. Aqlli investor e’tiborini xavfsiz va barqaror daromadga qaratadi. Aktiv yoki passiv yöl bilan ham aqlli investitsiyalar qiliş mumkin. Faqat investitsiya portfelini töğri şakllantiriş kerak. Qiziq, suhbatdoşimiz aksiyalarni sotib olişda qanday körsatkiçlarga e’tibor qaratadi va ularning investitsion portfellari nimalardan iborat?

— Javlon aka, köp yillik tajribangizdan kelib çiqib javob bersangiz, aksiyalarni sotib olişda nimalarga e’tibor qaratiladi? Buni tahliliy tuşuntirib bersangiz.

— Xöp, demak, aksiyani sotib olişda, biz biroz oldin aytib ötganimizdek, birinçi örinda halol bölişi kerak, albatta. Halollik mezonlariga javob berib, joiz aksiya bölişi kerak. Endi ikkinçi, demak, bosqiçda biz nima maqsadda sotib olyapmiz? Uni uzoq muddatga, masalan, tört-beş yil uşlab turiş maqsadida sotib olyapmizmi yoki qisqa muddatdagi öşa trenddan foydalanib, masalan, bir-ikki haftalik savdo uçun sotib olyapmizmi? Mana şu yerda maqsadni, demak, ajratib, aniq qilib oliş kerak.

Agar siz uzoq muddatga, öşa tört-beş yil kamida sotib oladigan bölsangiz, albatta, bu yerda aksiyani emas, kompaniyani tahlil qilişingiz kerak. Ya’ni kompaniyaning moliyaviy holati, daromadlari, iqtisodiy ustunligi va hokazo, qanday yaxşilanib kelayotgani va kelajakdagi potensiali qanaqa? Uning mahsulot-xizmatlariga talab doim ösib boryaptimi? Qaysi sohada faoliyat yuritadi va hokazo. Ya’ni kompaniya bu fundamental tahlil qilinadi. Mana şu moliyaviy tomonlama, sifat, raqobatdoşlik tomonlama tahlil qilib çiqiladi. Agar siz qisqa muddatda sotib oladigan, qisqa muddat uçun sotib oladigan bölsangiz, texnik tahlil usuli bor. Ya’ni siz köproq grafiklarni tahlil qilişga, texnik tomondan qançalik, qaysi tomonga harakatlanayotganligini tahlil qilişga e’tibor berişingiz kerak böladi. Sodda, qisqa qilib aytganda şu.

— Tinglovçilarning köpçiligida asosiy beriladigan savol şundan iboratki, qança muddatda örgansa böladi, qisqa muddatda örgansa böladimi, tez daromadga kirsa böladimi, özi qança pul bilan boşlasa böladi? Şu savollar özi şu faoliyatni boşlayotganda muhim hisoblanadimi yoki undan ham muhimroq bölgan savollar mavjudmi?

— Hozir aytib ötgan savollaringiz rostdan bizdan ham köpçilik tomonidan söraladigan savollar. Birma-bir javob berib ötadigan bölsam, mana, qança pul bilan boşlasam böladi, degan savol. Özi masalan, oldinlari, mana broker vositaçi böladi dedik-ku, brokerlar minimum talab qöyardi. Masalan, agar siz investitsiya qilmoqçi bölsangiz, kamida 5000 dollar bilan boşlang yoki kamida 10000 dollar bilan boşlang, deb. Hozir köplab brokerlarda unaqa minimum talab yöq. Ya’ni aslida qança pul bilan boşlasangiz ham böladi. 100 dollarmi, 200 dollarmi, boşlasangiz böladi. Ya’ni bu umumiyroq javob. Endi, xöp, boşlaganingizdan keyin siz natijasini körişni xohlaysiz, töğrimi? Demak, siz natijasini agar köproq daromad bilan körişni boşlaydigan bölsangiz, demak, sizga köproq kapital kerak.

Endi, mana misol uçun, investitsiyani boşlamoqçi bölsangiz, albatta, özingizning moliyaviy holatingizdan kelib çiqib, ya’ni oylik daromadingiz qanaqa, qançasini jamğarasiz, qançasi, misol uçun, asosiy xarajatlaringizga ketadi va qançasini, misol uçun, investitsiya uçun deb olib qöyyapsiz. Öşa summadan boşlasangiz ham böladi. Masalan, siz 1000 dollar oylik olasiz, 200 dollarini investitsiya, ya’ni 20 foizini investitsiya maqsadida jamğarasiz. 200 dollar bilan boşlasa ham böladi. Undan kamroq summa bilan boşlasa ham böladi. Investitsiyada muhimi boşlab oliş va muntazamlik. Ya’ni siz 200 dollar bilan boşlab olib turib, bitta investitsiya kiritib qöyib, böldi, endi men beş yilda millioner bölib ketaman, deb kutiş, bu notöğri. Ya’ni siz boşladingiz, xöp, qanday özgaryapti, neça yilga maqsad qilyapsiz va uni, demak, har har oydami, har çorakdami qöşimça depozit qilib borib, köpaytirib, öşa investitsiya qilib boriş.

Qiliş kerak. Investitsiya uzoq muddatli. Tört-beş yil yoki 10-20 yil davomida özi odatda investitsiya qilib boriladi. Ma’lum bir maqsad közlanadi, katta maqsad. Masalan, erta nafaqaga çiqiş yoki farzandlarni yaxşi joylarda öqitiş yoki katta uy sotib oliş va hokazo. Sohada ham biz qanday tavsiya beramiz? Oldin yaxşilab örganing. Mana, qança vaqt ketadi örganişga, deyapsiz-a? Agar yaxşilab, faqat öşa kerakli, muhim mavzularni özi sizda öşa aniq yöl xaritasi böladigan bölsa, öşalar bilan örganib çiqadigan bölsangiz, uç-tört oy davomida ham nazariy tomondan, ham amaliyotga boğlab örganib olişingiz mumkin. Lekin uç-tört oyda degani, siz zör treyder bölib çiqasiz degani emas.

Bu yerda asosiy fundament qöyiladi. Asosiy siz oldingiga nisbatan bitta grafikni qaraganda tuşuna olasiz, qanday harakatlanyapti. Bozor nima uçun tuşayotganligini yoki kötarilayotganligini tahlil qila olasiz va hokazo. Ya’ni asosiy sizda tuşunçalar nazariy va amaliy tomondan paydo böladi va undan keyin tajriba orttiriş kerak. Ya’ni bozorda har xil holatlar böladi. Har xil sikllar böladi. Ya’ni ba’zi vaqtda bozor siz kutmagan darajangizda ham ösib ketaveradi. Tahlillaringiz öxşab ketaveradi, hammasidan foyda olib ketaverasiz. Ba’zida tahlillarni zör qilsangiz ham, bozordagi umumiy kayfiyat yomon böladigan bölsa, u yaxşi kompaniya aksiyalarini ham pastga tortib ketadi.

Bunaqa holatlarni köriş uçun vaqt kerak va biz aytamiz, uç-tört oy davomida mana şunday har xil holatlarni körib, tajriba orttirişingiz kerak. Şunda siz treyding böladimi, investitsiya böladimi, uç-tört oy davomida bilim olib, uç-tört oy davomida tajriba orttiradigan bölsangiz, yaxşi egallab olişingiz mumkin va keyinçalik ham öz ustingizda işlab, bor bilim-tajribalaringizni köpaytirib borsangiz böladi.

Va treydingda ham, agar boşlayotganimda qança pul kerak böladi, degan savol bölsa, meni şaxsiy tavsiyam, birinçi öşa uç-tört oylikda hammasini örganib olganingizdan keyin, uni xoh mustaqil örganing, xoh YouTube’da, xoh biror kurslarda, xullas, yaxşilab örganib olganingizdan keyin, demo hisobraqam degan narsa bor. Demo hisobraqamda, masalan, uç-tört hafta köriş kerak. Mana sotib oldingiz aksiyani, qanday özgaryapti, qanaqa foyda-zarar beryapti? Ya’ni siz öşa oldi-sotdi jarayonlarini, turli, masalan, order turlarini, qanday işlaşini yaxşilab bilib olganingizdan keyin, bir oylik daromadingiz bilan boşlaşni biz tavsiya qilamiz.

Nima uçun bir oylik daromad? Çunki real hisobraqamda, real pul bilan savdo qiladigan bölsangiz, hissiyot umuman boşqaça böladi. Demo hisobraqam u umuman pul emas, siz uni yeçib ololmaysiz ham, yöqotsangiz ham heç narsa yöqotmaysiz. A lekin bir oylik daromad, bu “Töxta, men bir oy işladim-ku. Bir oy davomida bu pulni topiş uçun vaqtim ketdi-ku”, degan narsa böladi va şuning uçun ham mas’uliyat böladi. Mas’uliyat yuklaydi. Boşqa tomondan, u juda ham katta pul emas va boşlaşda turli bilib-bilmasdan xato qilişingizning oldini oladi. Şuning uçun treydingni boşlaşda qança pul kerak, bu öşa bosqiçlardan ötganingizdan keyin bir oylik daromadingiz qiymati bölsa yaxşi. Investitsiyada ham bir oylik daromadingiz qiymati yoki undan kamroq bölsa ham, sekin-sekin boşlab davom ettirib ketsangiz böladi.

— Tuşunarli, Javlon aka. Aytib ötdingiz, kiçik mablağlar bilan ham faoliyatni boşlasa böladi. Ya’ni treyding faoliyatini boşlasa böladi, deb aytdingiz. Deylik, 200 AQŞ dollari atrofida mablağga ega bölgan şaxs uni boşqa sohalarga ham yoki boşqa yönalişlarga ham investitsiya qilişi mumkin. Deylik, pişiriq pişirib sotişi mumkin yoki bölmasam, qandaydir bir kiçik texnikani olib, uni ijaraga qöyişi mumkin. Unda ham ma’lum bir daromadga ega böladi. Lekin treydingning afzalligi nimada? Ulardan afzallik tomoni nimada?

— Juda yaxşi savol. Avvalambor, sizda yetarli bilim va tajriba bölsa, xöp, 200 dollar bilan boşlaşingiz u boşlanğiç nuqta hisoblanadi. Va 200 dollar böladimi, 1000 dollar böladimi, agar yaxşi savdo qilib, yaxşi natijalarga erişib boradigan bölsangiz, xuddi öşa vaqt, xuddi öşa e’tiborni ajratgan holda, masalan, 20 ming dollar yoki 200 ming dollarni ham boşqarsangiz böladi. Ya’ni, bir xil vaqt ketadi. Tahlil usullaringiz bir xil. Faqat öşa raqamning orqasida nollar köpayadi, xolos. Risklarni boşqarişingiz ham, hamma-hammasi, demak, siz boşida kiçikroq mablağ bilan boşlab, vaqtingizni investitsiya qildingiz va keyinçalik katta mablağlarni xuddi öşança vaqt yoki undan kamroq vaqt bilan köproq daromad körişingiz mumkin.

Endi aytib ötganingizdek, masalan, bitta qanaqadir uskuna sotib olib, arendaga beradigan bölsangiz, u faqat öşa uskuna yil ötişi bilan eskiradi va qiymati, ya’ni öşa ijaraning qiymati oşib boriş ehtimoli kam. Va uni köpaytiriş uçun yana xuddi öşanaqa texnika sotib olib berişingiz kerak. Yoki kiçik biznes qilaman deydigan bölsangiz, u yerda endi biznes bilan treydingni alohida, kategoriyalari bor, soliştirib çiqişimiz kerak. Endi biznesda baribir köproq vaqtingiz ketadi va ayni bitta, masalan, sohaga, demak, risk böladi. Ayni bitta sohada risk böladi. Masalan, treydingda siz 10 xil kompaniya aksiyasini sotib olib yoki 10 xil usulda treyd qilib, riskni diversifikatsiya qilib taşlaşingiz mumkin.

— Şu örinda bir qaltisroq savol beraman, ruxsatingiz bilan. Faoliyatingiz davomida eng katta körgan daromadingiz va eng katta yutqazişingiz qança summada bölgan?

— Xöp, endi men buni odatda protsentlarda aytaman. Ya’ni soha bilan şuğullanuvçilar protsentni yaxşi tuşunadi, u xohlagan summani qöyib olsa böladi. Endi nimaga, baribir musulmon kişi özining boyligini raqamlarda hamma uçun oşkora qilişi yaxşi emas. Boşida, boşlaganimizda, mana sakkiz yil oldin, u vaqtda risk darajamiz ança yuqori bölgan.

Ança katta-katta, demak, öşa risklar bilan kirgan vaqtimizda köp bölgan. Ya’ni, masalan, 40%, 50% tuşib ketgan aksiyalar ham bölgan. Masalan, daromadga keladigan bölsak, xuddi şu darajada. Endi menda aksiyalarda ham turlari bor-da. Masalan, bir kunda 100% kötarilib, 80% tuşadigan yoki 200-300% ösib ketadigan aksiya turlari ham bor. Lekin aytib ötganimdek, ularda risk darajasi juda ham yuqori. Buni penny stock yoki meme stock deymiz. Men odatda ular bilan işlamayman hozir, çunki mening risk darajam şu örtadan biroz baland. Ya’ni katta risk qilmayman, riskni minimallaştirgan holda savdo qilaman va şunga mutanosib ravişda meni öşa daromad körsatkiçlarim ham haligi 200-300% emas.

Tuşunyapsizmi? Lekin ma’lum vaqtlarda, masalan, hamma biz savdo qiladigan aksiyalar ham riski örta yoki past emas, yuqori riskli aksiyalarga ham savdo qilamiz, lekin juda kiçik miqdorda. Va u aksiyalarda öşa 40-50% ösiş bölib turadi. Lekin bu, demak, doimiy bölib turadigan, har hafta yoki har oy mana şunça ösadigan degani emas.

— Investitsiya sohasida qanday faoliyat bilan şuğullanasiz va öşa investitsiyaga yönaltirilgan pul mablağlaringizni aynan treyding orqali qölga kiritganmisiz?

— Yöq, menda teskari bölgan. Avval investitsiya bilan şuğullanib, keyin treydingga ötganman. Ya’ni öşa bir, adaşmasam, 9-10 yil oldin öqişni bitirib, sakkiz yil oldinlar ekan. Öqişni bitirib, Seulda yaşardim u vaqtda. Kompaniyada işlaşni boşlaganman, yaxşi bir kompaniyada va daromadim yomon emasdi va daromadimning ma’lum qismini jamğarib, minimal xarajat qilib, köproq investitsiya qilganman. Va asosiy işim bölgan, asosiy işimdan taşqari yana keçasi, endi u yerda bozor vaqti keçasi tunda bölardi. Soat 1 da oçil, soat şu 1-2, 3-4 gaça uyğoq bölişingiz kerak savdo qiliş uçun. Unaqa imkoniyat yöq edi. Kunduzi işlayman, jamğaraman, köproq qismini daromadimni investitsiya qilib boraman.

Ya’ni passiv faoliyat hisoblanadi bu, investitsiya. Faqat yaxşilab tahlil qilasiz boşida va diversifikatsiya qilib, aniq bir strategiya asosida pulni kiritib borasiz. Investitsiya bilan şuğullanib borib, ma’lum darajaga çiqib, undan keyin u yerda işimni töxtatdim va töliqligiça bu soha bilan şuğullanişga, özimizning loyihalar ustida şuğullanişga ötdim va öşanda, ya’ni boşqa bir korxonaga boğliq bölmasdan, faqat özim uçun, özimning loyihalarim uçun işlaşni boşlagan vaqtimda, keyin treydingga köproq e’tibor berib, treyding bilan şuğullanişni boşladim.

— Şu sohaga endigina kirib keluvçilar uçun yöl xaritasini tuzib bera olasizmi? Ya’niki, ular hozirgi kunda nimalarni örganib kelib, yaxşi natijaga erişiş uçun qanday bosqiçlarni bosib ötişlari kerak?

— Juda yaxşi. Qarang, bu yerda biz ikkiga bölişimiz kerak. Çunki investitsiya va treyding umuman boşqa-boşqa dunyo, boşqa-boşqa yondaşuv. Investitsiya bilan istalgan kişi şuğullansa böladi. Asosiy faoliyati böladimi, biznesi böladimi yoki talaba böladimi, öşa daromad manbayi bölsa, ma’lum qismini asta-sekin, bosqiçma-bosqiç investitsiya qilib borsa böladi. Asosiy faoliyatiga umuman xalaqit bermaydi, töxtatib ham qöymaydi. Faqat ozgina örganiş kerak boşida, ozgina tahlil qilib, özining yölini tanlab oliş kerak. Masalan, men portfelimda qaysi aksiyalarni sotib olaman? Nima uçun sotib olaman? Qança muddatga sotib olaman? Qaysi holatlarda sotaman? Qaysi holatlarda qöşaman?

Bu endi ozroq vaqt oladi, strategiyani işlab çiqiş kerak. Istalgan odam investitsiya qilsa böladi aksiyalarga. Juda ham, nima deydi, qulay usuli. Kiçik pul bilan boşlab, xohlagan vaqtda yeçib olasiz, hamma narsa özingizning nomingizda, likvid böladi va boşqa aktiv turlariga, masalan, oxirgi 50-100 yillikni soliştiradigan bölsak ham, daromad keltiriş darajasi yuqori. Masalan, köçmas mulk böladimi, oltin böladimi, obligatsiya böladimi, naqd pulning özi böladimi, oltin bu yil juda ham ösib ketdi. Bu tarixda ilk bor bunaqa ösişi. Lekin uzoq yillik ma’lumotlarga e’tibor qaratadigan bölsak, aksiyalarda ösiş, daromad körsatiş darajasi yuqori.

Demak, AQŞ bozori haqida hozir aytib ötdim. Treyding bilan şuğullanişda bölsa, yöl xaritasi qanday bölişi kerak? Albatta, birinçi bilim oliş kerak. Treydingdan katta pul qilsa bölar ekan, tezda boyib ketsa bölar ekan, degan xayollarni umuman çiqarib taşlaş kerak. Birinçi örinda siz uçun nima muhim? Bilim, albatta. Va bilimda ham hozirgi kunda, öşa boşida aytib ötganimdek, har xil yönalişlari köp treydingda ham. Kimdir Forexda işlaydi, kimdir aksiyada işlaydi, kimdir kriptoda işlaydi va hokazo. Birinçi navbatda, qaysilari halollik mezonlariga javob beradi, özingiz tuşunib olişingiz kerak. Mana bu, mana şu narsa bölar ekan, joiz ekan, desa, dalilini, manbasini söraş kerak. Qaysi ulamo aytgan? Nimadan kelib çiqqan u qoida? Xöp, qanaqa böladi özi u? deb odam özi könglida ğaşlik qolmasligi uçun yaxşilab örganib köriş kerak. Ilmini örganiş, ilmini oliş kerak.

Ya’ni juda içiga çuqur kirib ketmasa ham, öşa boşlanğiç tuşunça bölişi kerak özida. Şunçaki kör-körona ergaşib ketiş kerak emas. Va undan keyin sohaga oid, moliyaviy bilimlarni oliş kerak. Masalan, özi aksiya, agar aksiya bozorini tanlaydigan bölsangiz, aksiya bozori özi qanday işlaydi, mana hozir siz sörab ötgan broker nima, masalan, oldi-sotdi jarayoni qanaqa böladi, qanday tahlil qilinadi, qanday risk boşqariladi, qanday kapital boşqariladi va masalan, tahlil qilganda qanaqa strategiyalar bor va hokazo, albatta bilimini olib, şoşmasdan, asosiy e’tiborni öşa dastlabki ikki-uç oy bilim olişga qaratiş kerak. Bilim olib, demak, haftada, masalan, har kuni örtaça oladigan bölsak, ikki soatdan vaqt ajratadigan bölsangiz, bemalol örganib olsangiz böladi. Endi har kuni vaqti bölmaganlar har ikki kunda, masalan, uç soat yoki hafta oxirida köproq vaqt ajratib. Uni örganib olganingizdan keyin, “Böldi, men bilib oldim, zör ekan”, tarixga bunday qarab turib, “Mana bu aksiya 100% ösib ketibdi, bu aksiya 50% ösib ketibdi”, deb turib, katta pulni depozit qilib kirib ketiş kerak emas. Tarixda ösgan narsa kelajakda ham ösadi degan narsa emas. Şuning uçun kiçik pul bilan boşlab, özini sinab köriş kerak. Ya’ni örgangan narsalari qançalik işlayapti real bozor vaqtida. Qançalik foyda köryapti, qançalik zarar köryapti, qayerlarda xato qilyapti, özini tahlil qilib çiqib, xatolarni töğrilaş kerak. Va asta-sekin tajriba orttirib, tajribasi köpayişi bilan öşa kapitalni ham köpaytirib, keyin öşa asosiy faoliyatiga aylantiriş haqida keyin öşa 9 oy, bir yildan keyin öylasa böladi. Ungaça asosiy faoliyati bölsa, uni taşlab qöymasdan, unga parallel ravişda ham örganib, ham şuğullanib borsa böladi. Ayniqsa, bizda Özbekistonda yaşovçilar uçun, endi bir tomondan bu yaxşi, ya’ni asosiy Özbekistonda kunduz kuni iş tugagandan keyin AQŞ bozori oçiladi. Ya’ni hozir qişki rejimda keçki payt 7:30 dan keyin oçiladi, soat 2 gaça oçiq bozor. Ya’ni kunduzi öz işi bilan, faoliyati bilan şuğullanib, ozroq dam olib, keçqurun bir bozorga kirib, tahlil, savdolarni qilib, ya’ni asosiy faoliyatni umuman yöqotmasdan, çunki odam mana bir neça öşa xarakter xususiyatlarini ham aytib ötdik-ku, ya’ni töğri keladigani bor. Masalan, bozorga juda ham boğlanib, usiz tura olmaydiganlar bor, lekin tuşunmaydiganlar bor. Ya’ni bu bu yerda kamsitiş ma’nosida emas, ya’ni bu, masalan, tahlil tomonlama kuçsiz bölib, boşqa tomondan juda ham kuçli bölişi mumkin. Şunaqalar ham bor. Ya’ni odam özini sinab körib, şoşmasdan, ya’ni bu faoliyat uzoq muddatda, masalan, maqsad qöyadigan bölsangiz, men kelgusi 10 yil davomida yo 20 yil davomida treyd bilan şuğullanib, öz vaqtimga, faoliyatimga erkin bölmoqçiman desangiz, u masalan, örganiş bosqiçidagi olti oylikni uzoq muddat deb qaraş kerak emas. Şoşmaslik kerak.

— Çunki bu bilim, töğrimi? Bilim sekin egallansa, köproq naf beradi insonga, öşa bilim oluvçiga.

— Şunaqa.

— Siz meni çalğitişga harakat qildingiz, bundan oldingi söragan savolimga javob bermadingiz, ya’niki sizning investitsion portfelingizda nimalar mavjud? Ya’ni investitsiyani qanday sohalarga kiritgansiz?

— Juda yaxşi. Men odatda qaysi sohalarni tahlil qilayotganim, qaysi aksiyalarni olayotganim yoki olmoqçiligimni özimizning öşa öquvçi, bitiruvçilarga doim aytib boraman. Bu yerda ham aytişimiz mumkin. Umumiyroq qilib aytaman. Menda hozir portfelimda olayotgan va olmoqçi bölgan 10 ta soha mavjud, 10 ta sanoat. Şulardan 10 ta sanoatning içida yana özi öşa sanoatning eng yetakçi kompaniyalarini ham moliyaviy tomondan, ham halollik tomonlama tahlil qilib çiqqanman. Öşalar qaçon sotib olişga maqbul narxlarda bölsa, ya’ni arzonroq bölsa, asta-sekin investitsiya qilib sotib olaveraman. Bu sohalar qaysilar? Birinçisi, bu semikondaktor, çiplar.

Hozirgi kunda juda ham eng kerakli mahsulot. Hozirgi mana kompyuteringiz böladimi, telefoningizmi yoki mikrofonmi, hamma-hamma narsada elektron jihoz bölsin, çip mavjud va hozirgi eng rivojlanayotgan sohalarga ham sun’iy intellekt, robototexnika, smart-qurilmalar va hokazo, hamma-hammasi çip bilan işlaydi, sodda qilib aytganda. Demak, birinçi soha şu, uzoqroq muddatga va ikkinçisi kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni saqlaş, xavfsizligini saqlaşga qaratilgan kompaniyalar. Uçinçisi bulutli xizmatlar deymiz.

Hozir oldinlari, masalan, fleşkalar kötarib, ma’lumotlar saqlab yurgan bölsak, hozir hammasi öşa bulutli tarmoqlarda. Har xil mahsulot işlab çiqaradigan, bulutda saqlanadigan nimalar bor va yana biri bu qayta tiklanuvçi energiya. Energiyaga hozir mana köplab davlatlarda atrof-muhitning ifloslanişi juda ham ortib boryapti, energiyaga talab kamaygani yöq. Dunyo aholisi köpaysa, energiyaga talab borgan sari oşib boraveradi va asosiy e’tibor öşa quyoş, şamol energiyalariga baribir ertami-keçmi köçib ötadi. Şuning uçun u sohada ham, demak, menda aksiyalar mavjud va undan taşqari yana şunga öxşaş sohalar va endi portfelni himoya qiluvçi deymiz biz. Hozirgi aytib ötgan sohalarimda tebranuvçanlik juda ham yuqori, ya’ni birdan kötarilib, birdan tuşişlar, iqtisodiyotdagi mavsumiylik yoki öşa ma’lum vaqtlarda bozor kayfiyatiga qarab özgarişi bularda yuqori. Lekin şunaqa sohalar bor, talab doim böladi, bozordagi sikllar unçalik ta’sir qilmaydi, masalan, soğliqni saqlaş va yuqorida sanab ötgan sanoatlardan taşqari mana şu soğliqni saqlaş qurilmalari işlab çiqaruvçi yoki dorilar işlab çiqaruvçi kompaniyalarni ham tekşirib, doim kuzatib, investitsiya uçun, demak, nomzodlikka olib boraman.

- Rahmat. Özingizning sirlaringiz bilan bölişganingiz uçun.

— Yöğye, sir emas, arzimaydi.

Investorlar öziga boğliq bölmagan holatlar ham borki, ular işlagisi keladi, daromad olgisi keladi, lekin ma’lum bir sabablar bilan bunga imkoniyati bölmaydi. Ya’niki, mana biz kördik, Amerika bozorlaridagi öşa shutdown deymiz yoki bölmasam tanazzullar böldi, nostabil holatlar vujudga keldi. Aynan şu paytda treyderlar nima bilan band bölişadi?

Zör savol. Xöp, treyderning, mana, aytib ötdik, qanday, masalan, amaliyot bilan şuğullanişiga boğliq. Ya’ni şunaqa amaliyotlar borki, bular nojoiz, albatta, bozorning tuşişiga pul tikiladi. Ya’ni bozor tuşganda ham pul qilsa böladi. Ya’ni moliyaviy tomondan javob beradigan bölsak, moliyaviy bozorlarda, ya’ni siz qimmat sotib yuborasiz-da öziga tegişli bölmagan, masalan, aksiyani. Keyin, masalan, 10-20 foiz tuşganda qaytadan sotib olib turib, öşa olgan aksiyangizni brokerdan qarzga olasiz uni, qaytib berasiz.

— Spekulyatsiya.

— Ha, şort selling deydi buni. Ya’ni bozor tuşganda ham özi asli pul qilsa böladi. Endi biz bozor tuşganda unaqa qila olmaymiz va nima qilamiz, kuzatib, tahlil qilib, kutib turamiz bozorning önglanişini va tiklanib tepaga ösişini. Özi bozorda unaqa pasayişlar unaqa noodatiy holat emas. Masalan, umumiy statistikani oladigan bölsak, har endi bu 100 yillik böyiça yaqinda tahlil qilib çiqqan ma’lumot, har yetti yilda bir marta öşa qulaş bölgan, krizis bölgan, ya’ni bozorda qulaş degani, 20 foizdan köp bozor tuşib ketgan, har yetti yilda. Har, masalan, bir yilda 10 foiz, 15 foizga yaqin pasayiş böladi bozorda. Ya’ni siklda yuradi-ku, masalan, ayrim oylar juda ham kuçli ösadi. Bozorda kayfiyat zör böladi, investor-treyderlar optimist böladi va şunga boğliq, masalan, yaxşi yangiliklar, hisobotlar çiqaveradi, ösadi. Lekin ma’lum nuqtaga kelgandan keyin bozor, ya’ni investorlar savol berişni boşlaydi: “Töxta, aksiyalar juda ham qimmatlaşib ketgan-ku hozir? Bu pufak emasmi”, deb şunda, “töxta, ozgina ehtiyot çorasini köriş kerak ekan”, deb turib, sotib yuboriş boşlanadi. Naqd pulga aylantiriş yoki riski kamroq bölgan aktivlar bor: oltin, obligatsiya va hokazo, öşalarga olib ötiş boşlanadi. Endi bozorda tuşayotganini körib turadi-ku hamma, ikkitasi qöşiladi, 10 tasi, 1000 tasi qöşiladi, ya’ni qança sotib yuboriş kuçli bölsa, bozor pasayişni boşlaydi. Ya’ni ma’lum nuqtaga kelib turib baribir bitta pasaydi-da, keyin yana ösişda davom etadi. Şuning uçun bir yilda, masalan, örtaça bir marta yoki ikki marta şunga öxşaş öşa kiçik şönğib, pastlab olişlarni körişimiz mumkin. Investor nima qilişi kerak u holatlarda? Investor uçun sotib olişga imkoniyat böladi. Investor uzoq muddatni közlagani uçun unaqa bozordagi qisqa vaqtda davom etadigan pasayişlar unça katta ahamiyat kasb etmaydi, balki sotib olişga yaxşi-yaxşi kompaniya aksiyalari arzon bölib qoladi, arzon narxlarda sotib olişga imkoniyat böladi. Ha, treyderlar bölsa, nima qiladi? Biz kabi treyderlar bozorning tiklanib olişini, bozordagi risk, xavf-xatar kamayişini, yana ösişda davom etişini kuzatib turadi, kutib turadi.

— Kasbingizning eng afzallik tomonlaridan bittasi, siz mustaqilsiz, heç kimga böysunmaysiz, özingiz vaqtingizni özingiz boşqarasiz. Şundan kelib çiqib, kunlik rejimingizni, ya’ni kunlik tartibingizni aytib bera olasizmi? Mana, qança vaqt içida treyding bilan şuğullanasiz, qolgan paytlarda moliyaviy mustaqil bölişingiz uçun yoki boşqa yana faol işlar bilan şuğullanişiz uçun nimalar bilan band bölasiz kun davomida?

— Töğri, bir tomondan tanlov erkinligi bor. Ya’ni men agar xohlasam faqatgina treyd bilan şuğullanişim mumkin. Treyd endi köproq keçasi böladi. Qolgan vaqtlarda menda hozir “Hissa” loyihasi bor, u yerda işlar juda ham avjida. U yerda mening özimga yuklatilgan, ya’ni men özim javob beradigan vazifalar bor. Ular bilan şuğullanaman. “Uplift” loyihamiz asosan ta’lim beriş bilan şuğullanadi, u yerda öziga yaraşa işlari bor va undan taşqari Finranks degan startapni ötgan oy işga tuşirdik va bu öşa aksiya bozorida mana fundamental tahlil qiliş juda ham köp vaqt oladi-da. Raqamlarni, körsatkiçlarni har tomondan tahlil qilib çiqasiz. Öşa narsani hamyurtlarimizga, umuman foydalanuvçilarga oson qilib beriş uçun çuqur tahlil qilib, oddiy, masalan, baholarda körsatib beradigan startap quryapmiz. 1 dan 10 gaça körsatib beradi. Agar kompaniya zör bölsa, masalan, 10 ball. Agar qaysidir tomonidan yaxşi bölmasa, ikki, uç. Xullas, çuqur tahlilni sodda tilda tuşuntirib berişga qaratilgan startap. Uning öziga yaraşa ança işlari bor. Kunduzi asosan şular bilan va keçga borib treyd bilan, tahlillar bilan şuğullanamiz.

— Javoblaringiz uçun rahmat va taşrifingiz uçun minnatdormiz. Öylaymizki, Kun.uz kuzatuvçilari uçun bu suhbat manfaatli böldi. Har birimizda munosib hayot keçirişimiz uçun yetarliça kuçimiz va qobiliyatimiz bor. Hozir yaşaş ham qiyin bölib qoldi-yu, hamma yerda sifatsiz ta’lim, şunga öxşaş gaplar — bu bizning harakatsizligimiz, dangasaligimiz va özimizning zaif tomonlarimizni oqlaşimizdan boşqa narsa emas. Öz ustingizda işlang, bilim oling. Albatta, qiyin vaqtlar ham ötadi. Körsatuv haqidagi fikrlaringiz, e’tirozlaringiz hamda takliflaringizni YouTube kanalimizda, iltimos, albatta yozib qoldiring. Ötkazgan vaqtingizga rozi böling.

Muhamedov Baxtinur suhbatlaşdi.