“Mintaqada kuchlar muvozanati qayta shakllandi” - siyosatshunos Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat haqida  

Yakunlangan yil AQSh Eronni bombaladi, Tel-Aviv va Tehron so‘nggi 50 yildagi eng jiddiy urushni o‘tkazdi. Suriyada Asad xukmronligi tugab, hokimiyat tepasiga G‘arbga intiluvchi kuchlar kelishi ortidan Rossiya va Eron ta’siri keskin qisqardi. Isroilning "jabrdiyda" maqomi global miqyosda o‘zgarishga yuz tutdi. Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida siyosatshunoslar Yaqin Sharq mintaqasidagi o‘zgarishlar va yaqin kelajakdagi kutilmalar xususida so‘z yuritishdi.

{Yii::t(}

O'tkazib yuborish 6s

O'tkazib yuborish

Yaqin Sharq mintaqasi o‘tgan 2025 yilda qanchalik o‘zgardi?

Farhod Karimov: Yaqin Sharq mintaqasida 2025 yilga kelib asosiy, fundamental muammolar o‘zgargani yo‘q. Falastin masalasiga yangi muammo qo‘shilmadi. Biroq mintaqadagi kuchlar muvozanatida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Xususan, 2024 yil oxirida Suriyada hukumat almashinuvi, Rossiya va Eronning mintaqadagi ta’sirini sezilarli darajada chekladi. Bu holat proksi kuchlar faoliyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Kuchlar balansidagi bu siljish Isroilga muayyan davr va sharoitda siyosiy hamda harbiy amaliyotlar qilish imkonini berdi. 2025 yilning eng muhim jihatlaridan biri aynan shu omil bilan bog‘liq.

Ikkinchi muhim masala — Amerika Qo‘shma Shtatlarining mintaqaga ochiq va faol tarzda qaytishidir. AQSh avval ham mintaqada mavjud edi, biroq Tramp davrida bu ishtirok ancha ochiq va tizimli tus oldi. Uning Yaqin Sharqqa oid o‘ziga xos yondashuvi mintaqadagi geosiyosiy muhitni sezilarli darajada o‘zgartirdi. Isroil–G‘azo mojarosiga kelganda, Trampning yondashuvi Bayden siyosatidan tubdan farq qildi. Tramp bu muammoni faqat Isroil va Falastin doirasida emas, balki arab davlatlari kapitali va siyosiy ishtiroki orqali hal qilish tarafdori bo‘ldi. Natijada Sharm ash-Shayx shahrida muayyan kelishuvlarga erishildi. Bu kelishuvlar Isroilga nisbatan tashqi bosim va xavflarni ma’lum darajada kamaytirdi.

Shu bilan birga, AQSh prezidentining Ko‘rfaz arab davlatlariga tashriflari hamda Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmonning AQShga safari Amerika Qo‘shma Shtatlarining mintaqadagi ta’sir doirasi va yo‘nalishlarini yanada mustahkamladi. Natijada qator umumiy kelishuvlar yuzaga keldi. Bu kelishuvlar Falastin–G‘azo muammosini siyosiy kun tartibida ikkinchi planga surdi. So‘nggi ikki oy ichida media makonida G‘azo masalasining keskin kamayib ketishi aynan shu bilan izohlanadi. Biroq real vaziyat o‘zgargani yo‘q. G‘azoda harbiy harakatlar davom etmoqda, qurbonlar bor, urush to‘xtagani yo‘q. Sharm ash-Shayx kelishuvining asosiy yutug‘i — G‘azoga gumanitar yordam kirib kelishi va ochlikning nisbatan jilovlangani bo‘ldi. Umuman olganda esa, Yaqin Sharqdagi siyosiy manzara o‘zgarmadi, faqat kuchlar balansi qayta shakllandi.

Kamoliddin Rabbimov: Yaqin Sharqdagi eng muhim o‘zgarishlardan biri Isroilning mintaqadagi va global maydondagi maqomi bilan bog‘liq bo‘ldi. Avval Isroil kollektiv G‘arb tomonidan mintaqada nisbatan konstruktiv, barqarorlashtiruvchi davlat sifatida ko‘rilardi. Arab davlatlari bilan munosabatlarda ham, asosan, Eronga qarshi yashirin yoki ochiq hamkorlik ustuvor yo‘nalish bo‘lib kelgan edi. Biroq 2025 yil bu yondashuvni tubdan o‘zgartirdi. AQShdan tashqari ko‘plab G‘arb davlatlari Falastinni davlat loyihasi sifatida tan oldi. Yaponiya, ayrim Yevropa mamlakatlari, jumladan Germaniya ham bu yo‘nalishda pozitsiyasini qayta ko‘rib chiqmoqda. Natijada Isroilga nisbatan G‘arbning munosabati keskin o‘zgardi. AQSh Isroilni qo‘llab-quvvatlashda davom etayotgani bois bu jarayon hali o‘zining eng yuqori nuqtasiga yetgani yo‘q, biroq umumiy global konsensus allaqachon siljigan. Ikkinchi jahon urushi va Xolokostdan keyin Isroil dunyo jamoatchiligi tomonidan jabrdiyda davlat sifatida qabul qilingan, unga nisbatan kuchli hamdardlik mavjud edi. Bugun esa aynan shu “jabrdiydalik konsensusi” yemirilmoqda. Bu o‘zgarish jahon jamoatchilik fikrida ham, xalqaro siyosiy muhitda ham yaqqol sezilmoqda.

Ikkinchi muhim burilish — Eronning mintaqadagi qabul qilinishidir. Avval arab davlatlari Eronga asosiy buzg‘unchi va tahdid manbai sifatida qarar edi. 2025 yilda bu qarash sezilarli darajada o‘zgardi. Saudiya Arabistoni va boshqa arab davlatlarida “asosiy xavf Eron emas, balki Isroilning o‘zi” degan xulosa tobora mustahkamlandi. Bugun Eron va arab davlatlari o‘rtasida ittifoq mavjud emas, ammo ochiq dushmanlik ham yo‘q. Ularni birlashtirayotgan umumiy omil — Isroilga nisbatan xavotir va qarshilikdir. Avval Isroil va arab davlatlari Eronga qarshi birlashgan bo‘lsa, bugun arab davlatlari va Eron Isroilga qarshi bir platformada yaqinlashib bormoqda. Bu mintaqaviy kuchlar muvozanatidagi eng muhim siljishlardan biridir. Saudiya Arabistoni pozitsiyasidagi o‘zgarish bunga yaqqol misoldir. 2023 yil 7 oktyabr voqealaridan keyin rasmiy Riyod bir muddat sukut saqlab, Isroil bilan munosabatlarni kelajakda normallashtirish ehtimolini ochiq qoldirgan edi. Ammo 2025 yilda Saudiya Arabistoni aniq va qat’iy pozitsiyani e’lon qildi: Falastin davlati barpo etilmaguncha Isroil bilan hech qanday normallashtirish bo‘lmaydi. Bu bayonot Isroilning qo‘shni davlatlar uchun jiddiy xavf sifatida qabul qilinayotganidan dalolat beradi. “Katta Isroil” yoki “Buyuk Isroil” g‘oyasi endi shunchaki siyosiy fantaziya emas, balki real xavf sifatida qabul qilinmoqda. Bu holat Misr, Iordaniya va Saudiya Arabistonini ham jiddiy xavotirga soldi.

Bugun Isroil mintaqada o‘zini yirik geosiyosiy kuch — derjava sifatida tutishga urinmoqda. So‘nggi kunlardagi Somalilendni tan olish masalasidagi harakatlar bunga misol bo‘la oladi. Isroil AQShning to‘liq roziligisiz yangi tashabbuslarni boshlayapti va “avval harakat qilamiz, keyin ittifoqchilar baribir tan oladi” degan yondashuvni namoyon etmoqda. Biroq AQSh prezidenti Donald Tramp Somalilend masalasida Isroil ortidan ergashmasligini ochiq aytdi. Bu esa Isroilning imkoniyatlari hamon AQSh bilan cheklanganini ko‘rsatadi.

Suhbatni to‘liq YouTube platformasida tomosha qilishingiz mumkin.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.