Armaniston hukumati geosiyosiy kursini o‘zgartirish uchun xalqdan mandat oldi - siyosatshunoslar

Armanistondagi navbatdagi saylov mamlakat ichidagi hokimiyat uchun kurashdan ko‘ra kattaroq ma’noga ega bo‘ldi: saylov natijalari Yerevanning Moskva bilan munosabatlari sovuqlashuvi va G‘arbga yaqinlashish jarayoni davom etishini ko‘rsatdi.

Mavzu yuzasidan Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida siyosiy tahlilchilar Jahongir Akramov va Kamoliddin Rabbimov sharhi.

— Armanistondagi saylov natijasi nimani anglatadi ?

Jahongir Akramov: Avvalo, bu saylovning eng muhim natijasi shundan iboratki, Armanistondagi siyosiy va geosiyosiy transformatsiya jarayoni amalda yakuniga yetdi. Armaniston jamiyati tashqi bosimlar va sobiq metropoliya ta’siriga qaramay, tanlagan siyosiy yo‘lidan qaytmadi. Xalq 2021 yilda, Qorabog‘dagi mag‘lubiyatdan keyin ham, Nikol Pashinyanni qo‘llab-quvvatlagan edi. Bu safar ham saylovchilar unga ishonch bildirdi.

Ikkinchi muhim jihat – saylovning geosiyosiy mazmunidir. Bu nafaqat ichki siyosiy kurash, balki Janubiy Kavkazdagi kuchlar muvozanatiga ta’sir ko‘rsatadigan tanlov ham bo‘ldi. Mohiyatan, saylov Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi strategik yo‘nalish masalasida xalqning pozitsiyasini namoyon etdi. Albatta, Pashinyanning g‘alabasi ichki siyosiy omillar bilan ham bog‘liq, biroq tashqi siyosat nuqtayi nazaridan eng muhim xulosa shuki, Rossiyadan uzoqlashish va mustaqil tashqi siyosat yuritishga intilayotgan Armaniston hukumatining yo‘li saylovchilar tomonidan tasdiqlandi.

Bu esa kamida yaqin besh yil davomida amaldagi hukumat olib borayotgan siyosat davom etishini anglatadi. 2022–2023 yillardan boshlab shakllangan tendensiyalar saqlanib qoladi va bu Janubiy Kavkazda yangi siyosiy tizimning shakllanishiga xizmat qiladi. Bu jarayonni britaniyalik tarixchi va siyosatshunos Tomas De Ual (Thomas de Waal) ta’biri bilan aytganda, Janubiy Kavkazda endi avvalgidek ikki asosiy tashqi kuch markazi – Rossiya va G‘arb qarama-qarshiligi hukmron emas.

Mintaqa tobora multipolyar tus olmoqda. Endilikda Rossiya bilan bir qatorda Turkiya, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Eron, Hindiston, Xitoy va arab davlatlari ham mustaqil geosiyosiy o‘yinchilar sifatida ishtirok etmoqda. Bu esa Rossiyaning mintaqadagi avvalgi ustun mavqeyi sezilarli darajada zaiflashganini ko‘rsatadi.

Saylov natijalariga kelsak, Nikol Pashinyan boshchiligidagi Fuqarolik kelishuvi partiyasi 49,8 foiz ovoz oldi. Uning asosiy raqibi – rossiyaparast tadbirkor Samvel Karapetyan bilan bog‘langan siyosiy kuch 23,3 foiz ovoz to‘pladi. Armanistonning ikkinchi prezidenti Robert Kocharyan bilan bog‘liq siyosiy kuch esa 9,9 foiz natija qayd etdi. Shuningdek, “Farovon Armaniston” partiyasi parlamentga kirish uchun zarur bo‘lgan 4 foizlik to‘siqdan o‘ta oldi.

Qizig‘i shundaki, Pashinyanning parlamentdagi ustun mavqeyini ma’lum ma’noda uning siyosiy raqibi bo‘lgan sobiq prezident Sargasyan davrida qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgarishlar ta’minladi. Ma’lumki, Sargasyan prezidentlik muddatlari tugagach ham hokimiyatni saqlab qolish maqsadida mamlakatni prezidentlik tizimidan parlament boshqaruvi tizimiga o‘tkazgan edi. Shu islohotlar doirasida saylov tizimi ham o‘zgartirildi. Natijada parlamentdagi o‘rinlar partiyalar olgan ovoz ulushiga mutanosib taqsimlansa-da, eng ko‘p ovoz olgan siyosiy kuch qo‘shimcha ustunlikka ega bo‘ladigan mexanizm joriy etildi. Shu sababli “Fuqarolik shartnomasi” partiyasi 50 foizdan kamroq ovoz olganiga qaramay, parlamentda mutlaq ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi va hukumatni mustaqil shakllantirish imkoniyatini saqlab qoldi.

Ma’lum ma’noda, bu – Pashinyan uchun Sargasyan davridan qolgan kutilmagan siyosiy meros bo‘ldi.

Biroq saylovlarning eng muhim xulosasi boshqa. U ham bo‘lsa, Rossiyaning Armaniston ichki siyosatiga ta’sir o‘tkazish imkoniyatlari avvalgidek samarali ishlamayotganidir.

Moskva uzoq yillar davomida possovet hududida iqtisodiy, siyosiy va savdo vositalaridan bosim mexanizmi sifatida foydalangan. Masalan, ayrim davlatlarga nisbatan import cheklovlari joriy etilgan, ayrim mahsulotlarning Rossiya bozoriga kirishi murakkablashtirilgan. Ammo Armanistondagi so‘nggi saylov natijalari bunday bosim usullari jamiyatning geosiyosiy tanlovini o‘zgartirishga yetarli bo‘lmayotganini ko‘rsatdi.

Kamoliddin Rabbimov: Parlament respublikasida hukumatni xalq tomonidan saylangan parlament shakllantiradi. Parlamentda eng ko‘p o‘rin olgan partiya yoki partiyalar koalitsiyasi hukumat tuzadi va mamlakatni bosh vazir boshqaradi. Bu tizim prezidentlik boshqaruvidan farq qiladi. Masalan, O‘zbekiston, Qozog‘iston yoki Qirg‘izistonda prezident markaziy siyosiy figura hisoblansa, Armanistonda parlamentar respublika sifatida asosiy ijro hokimiyati bosh vazir qo‘lida jamlangan.

So‘nggi saylov natijalariga ko‘ra, Nikol Pashinyan boshchiligidagi siyosiy kuch parlamentda yetarli ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi va hukumatni mustaqil shakllantirish imkoniyatini saqlab qoldi. Bu natija bir necha muhim siyosiy xulosalarni anglatadi. Avvalo, Armaniston jamiyati Rossiyaga qaramlikni bosqichma-bosqich kamaytirish siyosatini qo‘llab-quvvatladi. Mamlakat so‘nggi yillarda Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqidan uzoqlashish va G‘arb bilan aloqalarni kuchaytirish yo‘lidan bormoqda.

Shuningdek, Armaniston amalda Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXShT) faoliyatidagi ishtirokini muzlatib qo‘ygan. Mamlakat harbiy mashg‘ulotlarda qatnashmayapti va tashkilot bilan munosabatlarni bosqichma-bosqich qisqartirmoqda. Saylov natijalari bu yo‘nalish davom etishini ko‘rsatmoqda.

Pashinyan hukumati tashqi siyosatda pragmatik yondashuvni ilgari surmoqda. Bu, avvalo, Ozarboyjon bilan yakuniy tinchlik kelishuviga erishish va Turkiya bilan munosabatlarni normallashtirish niyatida namoyon bo‘lmoqda.

Hozircha Armaniston va Ozarboyjon o‘rtasida to‘liq tinchlik shartnomasi imzolanmagan bo‘lsa-da, tomonlar muzokaralarni davom ettirmoqda. Ozarboyjonning asosiy talablaridan biri – Armaniston Konstitutsiyasidagi Qorabog‘ga oid da’volarni bartaraf etish hisoblanadi. Pashinyan bu masalani referendum orqali hal qilish imkoniyatini ko‘rib chiqmoqda.

Turkiya bilan munosabatlarda ham sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Oldingi hukumatlar davrida tarixiy masalalar, xususan, armanlar genotsid deb ataydigan voqealar tufayli ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar keskin sovuqlashgan edi. Pashinyan esa tarixiy bahslarni chetga surib, amaliy manfaatlarga asoslangan siyosat yuritishga intilmoqda. Uning pozitsiyasi oddiy: geografiyani o‘zgartirib bo‘lmaydi, Ozarboyjon ham, Turkiya ham Armanistonning qo‘shnisi bo‘lib qoladi. Shuning uchun mojarolarni emas, hamkorlik imkoniyatlarini izlash kerak.

Bu yondashuv transport va logistika loyihalariga munosabatda ham yaqqol ko‘rinmoqda. Xususan, Zangezur yo‘lagi va O‘rta koridor masalasida Armaniston avvalgiga qaraganda ancha pragmatik pozitsiyani egallay boshladi. Bugungi kunda Xitoydan Yevropaga yuk tashishda O‘rta koridorning ahamiyati ortib bormoqda. Agar mintaqaviy transport yo‘laklari to‘liq ishga tushsa, Armaniston tranzit mamlakat sifatida jiddiy iqtisodiy daromad olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Bir so‘z bilan aytganda, ushbu saylov natijalari Armanistonning Rossiya markazidagi geosiyosiy orbitadan asta-sekin chiqib, G‘arb bilan yaqinlashish, qo‘shnilari bilan munosabatlarni normallashtirish va iqtisodiy manfaatlarga asoslangan pragmatik tashqi siyosatni davom ettirish yo‘lini tanlaganini tasdiqladi.

Suhbatni YouTube'dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.