Husiylar, Saudiya va BAA uchburchagi: Yamanda nimalar bo‘lyapti?

Dekabr oxirida Saudiya boshchiligidagi koalitsiya Yamandagi BAA kemalariga zarba berdi. Bu – Yaman inqirozining shunchaki husiylar va hukumat qarama-qarshiligi emas, balki murakkab mintaqaviy raqobat mahsuli ekanini yana bir bor ko‘rsatib berdi. Kun.uz bu mavzu sharhi uchun “Geosiyosat” dasturida siyosiy tahlilchilarga yuzlandi.

{Yii::t(}

O'tkazib yuborish 6s

O'tkazib yuborish

Ekspertlarga ko‘ra, so‘nggi yillarda Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari Yamanda tinchlik o‘rnatish uchun bir frontda harakat qilgandek ko‘rinsa-da, aslida ularning strategik manfaatlari tobora to‘qnash kelmoqda.

— Saudiya Arabistoni va BAA Yamanda nega to‘qnashdi?

Shavkat Ikromov: Bu voqealar kutilmagan emas edi. Yaman atrofidagi keskinlik yillar davomida shakllanib kelgan va qachondir ochiq to‘qnashuvga olib kelishi aniq bo‘lgan. Mamlakat uzoq vaqt xalqaro e’tibordan chetda qolgandek tuyulgan bo‘lsa-da, ichki ziddiyatlar doim saqlanib kelgan. Jarayonlar 2011 yilgi Arab bahori bilan boshlandi. Bu to‘lqin Yamanda nisbatan muvaffaqiyatli kechdi va 2014 yilda husiylar isyoni natijasida amaldagi hukumat ag‘darildi.

Husiylar – shialikning alohida yo‘nalishiga mansub, Eron bilan yaqin aloqalarga ega harakat. Ular hokimiyatning muhim qismini egallagach, 2015 yilda Saudiya Arabistoni boshchiligida 9 ta arab davlatidan iborat koalitsiya Yamanga harbiy aralashuvni boshladi. Rasmiy bayonotlarda bu operatsiya qisqa muddatli bo‘lishi, mamlakatda legitim hukumat o‘rnatilgach, qo‘shinlar olib chiqilishi aytilgan edi. Biroq Saudiya Arabistoni Yamanning murakkab ijtimoiy va tarixiy tuzilishini yetarlicha inobatga olmadi. Yaman asosan tog‘li hududlardan iborat bo‘lib, asrlar davomida qabilaviy boshqaruv ustun bo‘lib kelgan. Markazlashgan hokimiyat bu yerda hech qachon to‘liq ishlamagan: qabilalar o‘z hududlarini mustaqil nazorat qiladi, markaziy hokimiyat bilan esa faqat shartli kelishuvlar asosida munosabat yuritadi.

2019 yilga kelib Saudiya Arabistoni harbiy yo‘l bilan g‘alabaga erishib bo‘lmasligini anglab yetdi. Koalitsiya ichida ham parokandalik kuchaydi: Sudan qo‘shinlarini olib chiqdi, Qatar chekinishni boshladi. Shu fonda ar-Riyod muzokaralarga o‘tishga majbur bo‘ldi. Qolaversa, husiylar Eron bilan kelishgan holda Saudiya neft infratuzilmasiga zarbalar berib, mamlakat daromadlariga jiddiy zarar yetkazgan edi. Muzokaralar natijasida Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari va Yaman tomonlari federal tuzilishga asoslangan kelishuvga yaqinlashdi. Janubga muayyan avtonomiya berilishi, husiylarning ham boshqaruvda ishtiroki nazarda tutilgan edi. Dastlab bu model nisbatan barqarorlik olib kelgandek bo‘ldi. Ammo oradan vaqt o‘tib, husiylar Eron ko‘magida yana kuchaydi, poytaxtni va mamlakatning muhim hududlarini egalladi.

Bu jarayonda Birlashgan Arab Amirliklari janubiy kuchlarni faol qo‘llab-quvvatladi. Sababi oddiy: Bob al-Mandab bo‘g‘ozi va yirik portlar ustidan nazoratni qo‘lga kiritish. BAA global dengiz savdosida muhim o‘rin tutadi va Yaman portlari ustidan ta’sirni kengaytirish orqali o‘z geoiqtisodiy mavqeyini mustahkamlashga intiladi. Bu esa Saudiya Arabistoni manfaatlariga zid edi. Natijada 2019 yilgi kelishuv buzildi, Saudiya Arabistoni va BAA o‘rtasida yashirin raqobat ochiq ziddiyatga aylandi.

Bu ikki davlat faqat Yamanda emas, Sudanda ham proksi urush olib bormoqda. Har ikki hududda ular turli guruhlarni qo‘llab-quvvatlab, mintaqaviy ta’sir uchun raqobatlashmoqda. Bu holat ko‘p duch kelinadigan savolga ham javob beradi: nega arab davlatlari birlashib, G‘azoda Isroilga qarshi harakat qila olmaydi? Chunki ular o‘zaro kelisha olmaydi. Yaman bunga yorqin misol. Arab sivilizatsiyasining qadimiy markazi bo‘lgan bu hudud bugun ham strategik global dengiz savdosining muhim yo‘laklarini nazorat qilish imkonini beradi. Shu sababli Yamanda tinchlik yo‘q.

Geosiyosatda “geografiya – taqdir” degan tushuncha bejiz emas. Yamanning joylashuvi unga barqarorlik emas, balki doimiy raqobat, aralashuv va urushlarni olib keldi.

Kamoliddin Rabbimov: Bir necha yil avval WikiLeaks asoschisi Julian Assanj AQSh Davlat departamentining maxfiy diplomatik yozishmalarini oshkor qilgan edi. Bu hujjatlar orasida Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari o‘rtasidagi yashirin raqobat ham ochiq aks etgan. Diplomatik yozishmalarda amirliklar muntazam ravishda Vashingtonga shunday mazmunda murojaat qilgani ma’lum bo‘ldi: “Saudiya Arabistoniga emas, aynan bizga tayaning”.

Amirliklar AQShni Saudiya Arabistoni “katta, lekin beqaror va injiq davlat” ekani, uning siyosiy yo‘nalishi istalgan paytda o‘zgarishi mumkinligi bilan ogohlantirgan. O‘zini esa AQSh uchun ishonchli, barqaror va uzoq muddatli hamkor sifatida taqdim etgan. Shuningdek, BAA Isroil bilan munosabatlarni maksimal darajada yaxshilashga tayyorligini bildirgan va bu siyosat bugun amalda to‘liq namoyon bo‘lmoqda.

Qatar Saudiya Arabistoniga ochiqchasiga qarshi pozitsiya egallagan bo‘lsa, Birlashgan Arab Amirliklari tashqi tomondan ar-Riyod bilan kelishgandek ko‘rinadi, ammo amalda o‘z mustaqil siyosat yuritadi. Saudiya Arabistoni tarixan quruqlik davlati bo‘lsa, BAA asrlar davomida dengiz savdosiga tayangan jamiyat bo‘lgan. Hatto XIX asr manbalarida Fors qo‘ltig‘i hududidagi arab qabilalari “dengiz qaroqchilari” sifatida ham tilga olingan.

Bugungi kunda Yaman de-fakto uch qismga bo‘lingan. Husiylar Eron tomoniga tayanadi. Mamlakatning boshqa hududlari esa ilgari Saudiya Arabistoni va BAA umumiy ta’siri ostida edi. Ammo hozir vaziyat o‘zgardi: janubdagi Muvaqqat kengash BAA ko‘magida Saudiya Arabistoni ilgari ilgari surgan Yagona Yaman loyihasidan chiqib, mustaqil davlat tuzish yo‘liga o‘tmoqda.

Saudiya Arabistoni Yamanning bo‘linishiga qat’iyan qarshi. Riyod uchun bu masala prinsipial: Yamanning parchalanishi Saudiya ichidagi ehtimoliy separatistik ssenariylar uchun xavfli namuna bo‘lishi mumkin. Ayrim G‘arb konsepsiyalarida Saudiya Arabistonini kelajakda bir necha mustaqil davlatlarga bo‘lish g‘oyalari mavjudligi Riyodni yanada ehtiyotkor bo‘lishga majbur qilmoqda.

BAA esa, aksincha, mintaqada mustaqil proksi kuchlar yaratishga faol kirishgan. Somali, Somalilend va Afrikaning boshqa hududlarida BAA moliyaviy va siyosiy ta’sirini kengaytirmoqda. Bunga uning katta moliyaviy resurslari, AQSh bilan yaqin munosabatlari va Isroil bilan eng iliq aloqalarga ega arab davlati ekani zamin yaratmoqda.

Janubiy Yaman kuchlari allaqachon ochiq bayonot beryapti: agar Isroil ularni mustaqil davlat sifatida tan olsa, ular ham Isroilni tan oladi. Shunga o‘xshash ssenariy Somalilend misolida ko‘rildi – Isroil bu hududni birinchilardan bo‘lib tan oldi va AQShda uning manfaatlarini lobbi qilmoqda. Xuddi shu model BAA qo‘llab-quvvatlayotgan yamanlik kuchlar tomonidan ham ilgari surilmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Yamandagi vaziyat faqat ichki mojaro emas. Bu Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari o‘rtasidagi keng ko‘lamli geosiyosiy, geoiqtisodiy va geostrategik raqobatning bir qismi hisoblanadi. Bu kurash mintaqaning kelajakdagi siyosiy xaritasini belgilab berishi mumkin.

Suhbatni to‘liq YouTube platformasida tomosha qilishingiz mumkin.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.