Ozdiruvchi ukol va dorilar: qachon iste’mol qilish mumkin emas?

Avvalo, vazn tashlashga ko‘maklashuvchi preparatlar sog‘lom odamlar uchun emas, aniq tibbiy ko‘rsatmaga ega bo‘lgan bemorlar uchun ishlab chiqilganini tushunish muhim. Ozdiruvchi ukol va dorilar organizmga kuchli ta’sir qiladi: ular ishtahani boshqaradigan miya markazlari, moddalar almashinuvi, gormonlar muvozanati va ichki a’zolar faoliyatiga aralashadi. Shu sabab, bunday preparatlarni oddiy parhez qo‘shimchasi yoki “tez ozish” uchun mo‘ljallangan mahsulot sifatida qabul qilish noto‘g‘ri.

Shifokorlar mazkur turdagi dorilarni semizlik tashxisi qo‘yilgan, ya’ni ortiqcha vazn inson sog‘lig‘i uchun real xavf tug‘dirayotgan holatlarda tavsiya etadi. Masalan, vazn tufayli qon bosimi ko‘tarilgan, qandli diabet xavfi oshgan, yurak-qon tomir kasalliklari, jigar yog‘lanishi yuzaga kelgan yoki bo‘g‘imlarga ortiqcha yuk tushayotgan bo‘lsa, vaznni kamaytirish davolashning bir qismiga aylanadi. Ana shunday vaziyatda ozdiruvchi dori foyda va xavf nisbatida o‘zini oqlashi mumkin.

Ammo vazn ortishi asosan hayot tarzi bilan bog‘liq bo‘lsa, ya’ni noto‘g‘ri ovqatlanish, kamharakatlik, kechki payt ko‘p ovqat yeyish, uyqusizlik, doimiy stress natijasida yuzaga kelsa, doriga murojaat qilish muammoning ildizini kesmaydi. Mazkur holatda dori faqat oqibatni vaqtincha yashiradi: ishtaha pasayadi, vazn kamayadi, ammo sabab o‘zgarmagani uchun dorini to‘xtatgach, semizlik yana qaytishi ehtimoli yuqori bo‘ladi.

Eng xavfli tomoni shundaki, inson asta-sekin sog‘lom ovqatlanish va harakatni emas, dorini asosiy yechim deb qabul qila boshlaydi. Oqibatda organizm dori ta’sirisiz ishlashga qiynaladi, moddalar almashinuvi sekinlashadi va “tez ozish – tez qaytish” holati yuzaga keladi. Bu esa nafaqat vazn muammosini, balki sog‘liq bilan bog‘liq boshqa xavflarni ham kuchaytiradi.

Kimlarga mumkin emas?

Birinchi navbatda, qandli diabetning ayrim turlarida ehtiyot chorasi zarur. Ba’zi ozdiruvchi dorilar insulin ajralishi va glyukoza almashinuviga ta’sir qiladi. 1-tur diabet, shuningdek, nazoratsiz kechayotgan 2-tur diabetda yoki tez-tez qon shakari tushib ketadigan bemorlarda bunday dorilar holatni og‘irlashtirishi mumkin. Ushbu guruhdagi bemorlar uchun ozdiruvchi dorilarni shifokor nazoratisiz, mustaqil qabul qilish umuman mumkin emas.

Ikkinchidan, ruhiyat va taomlanish buzilishlari kuzatilgan odamlar. Anoreksiya, bulimiya yoki kompulsiv ovqatlanish muammosi bo‘lgan insonlarda ishtahani keskin pasaytiruvchi dorilar ruhiy holatni yanada izdan chiqaradi. Oqibatda vazn tashlash sog‘lom jarayon emas, xavfli psixologik bosimga aylanadi. Shifokorlar bu kabi vaziyatlarda dori yozib berishdan ko‘ra, psixologik va kompleks davolashni ustun qo‘yadi.

Homiladorlik va emizish davrida ozdiruvchi dorilar mutlaqo mumkin emas. Mazkur preparatlarning homila rivoji yoki ona suti orqali chaqaloqqa qanday ta’sir ko‘rsatishi to‘liq o‘rganilmagan. Shu sababli, bu davrda vazn tashlash emas, ona va bola salomatligini saqlash asosiy maqsad bo‘lishi kerak.

Oshqozon-ichak tizimi va qalqonsimon bez bilan bog‘liq kasalliklari borlar uchun ozdiruvchi dori va ukollar tavsiya etilmaydi. Pankreatit, surunkali gastrit, ichak yallig‘lanishlari yoki qalqonsimon bez saratoni kuzatilgan bemorlarda ozdiruvchi preparatlar asoratlarni kuchaytirishi mumkin. Ba’zi dorilar oshqozon bo‘shashini sekinlashtirib, og‘riq, ko‘ngil aynishi va yallig‘lanishni kuchaytirish xususiyatiga egaligini unutmaslik lozim.

Yurak-qon tomir tizimi muammolari bo‘lgan insonlar uchun ham ehtiyotkorlik zarur. Ayrim vazn kamaytiruvchi dorilar yurak urishini tezlashtirishi, qon bosimini o‘zgartirishi yoki yurak yuklamasini oshirishi ehtimoli bor. Gipertoniya, yurak yetishmovchiligi yoki ritm buzilishlari bo‘lgan bemorlar faqat shifokor nazorati ostida bunday mahsulotlarni qabul qilishlari mumkin.

Eng ko‘p uchraydigan va xavfli holat esa “shunchaki ozish” uchun doriga murojaat qilishdir. Ortiqcha vazn tibbiy tashxis darajasiga yetmagan vaziyatda, faqat tashqi ko‘rinish uchun ukol yoki dorilar qo‘llash organizmda moddalar almashinuvi buzilishi, gormonal muvozanat izdan chiqishi va uzoq muddatli sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Ushbu preparatlar sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollikning o‘rnini bosa olmaydi.

To‘g‘ri foydalanish usullari qanday?

Birinchidan, ozdiruvchi dorilar organizm ochlik-to‘qlik mexanizmi, gormonlar va moddalar almashinuviga ta’sir qiladi. Shu sabab, ularni qabul qilishdan oldin vazn ortish sababi, umumiy sog‘liq holati, qon tahlillari va mavjud kasalliklar baholanishi kerak. Ayniqsa, diabet, yurak, qalqonsimon bez yoki oshqozon-ichak muammolari bo‘lgan insonlar uchun bu juda muhim.

Ikkinchi muhim jihat – aniq maqsad va reja bo‘lishi. Dorini qabul qilishdan oldin qancha vazn tashlanishi kerak, qaysi muddatda va qancha dozada qabul qilinishi aniq belgilab olinadi. Natija ham oldindan baholanadi. Rejasiz va maqsadsiz ichilgan dori foyda bermaydi.

Uchinchi qoida – dozani asta-sekin oshirib borish. Ko‘plab preparatlarni qabul qilish kichik dozadan boshlanadi. Bu organizmga moslashish imkonini beradi va ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi kabi nojo‘ya ta’sirlarni kamaytiradi. “Tezroq natija bo‘lsin” degan fikrda dozani o‘zboshimchalik bilan oshirish eng katta xatolardan biri sanaladi.

To‘rtinchidan, ovqatlanish va hayot tarzini o‘zgartirish zarur. Busiz dori samara bermaydi. Ukol yoki tabletka ishtahani kamaytirishi mumkin, ammo noto‘g‘ri ovqat tanlovi, kechki payt ko‘p yeyish va harakatsiz hayot davom etsa, natija barqaror bo‘lmaydi.

Beshinchi jihat – organizm signallarini e’tiborsiz qoldirmaslik. Kuchli ko‘ngil aynishi, qorin og‘rig‘i, bosh aylanishi, yurak urishining tezlashuvi kabi alomatlar paydo bo‘lsa, dori qabulini to‘xtatib, shifokorga murojaat qilish kerak. “Chidab tursam, o‘tib ketadi” degan yondashuv xavf tug‘dirishi mumkin.

Yana bir muhim masala – dorini to‘xtatishga tayyorgarlik. Ozdiruvchi preparatlar doimiy tarzda qabul qilinmaydi. Ularni to‘xtatgandan keyin vazn qayta yig‘ilmasligi uchun ovqatlanish rejimi, porsiya nazorati va jismoniy harakat odatga aylangan bo‘lishi lozim. Aks holda, dori to‘xtashi bilan vazn yana tezda ortadi.

Iste’moldan oldin qanday tahlillar kerak bo‘ladi?

Hozirgi vaqtda ozdiruvchi ukol va dorilar ayrim kosmetologlar qo‘lida universal “yechim”ga aylanib bormoqda. Ular bunday preparatlarni deyarli har qanday odamga tavsiya qiladi.

Ozdiruvchi preparatlar tibbiy vosita hisoblangani sabab ularni tekshiruvsiz qo‘llash xavfli. Chunki dori bir odamga foyda bersa, boshqasida qand tushib ketishi, yurak urishi tezlashishi yoki oshqozon-ichak muammolarini kuchaytirib yuborishi mumkin. Buni faqat analizlar va shifokor ko‘rigi orqali tahlil qilish mumkin. Shu tufayli ozdiruvchi ukol yoki dorilarni boshlashdan oldin quyidagi analiz va tekshiruvlarni topshirish tavsiya etiladi;

• Umumiy qon tahlili: yallig‘lanish, kamqonlik va umumiy holatni baholash uchun;
• Qon biokimyosi: jigar va buyrak faoliyatini tekshirish uchun (ALT, AST, kreatinin, mochevina);
• Qondagi qand ko‘rsatkichlari (och qoringa glyukoza, HbA1c);
• Lipid profili (umumiy xolesterin, LDL, HDL, triglitseridlar): yurak-qon tomir xavfini baholash uchun;
• Qalqonsimon bez tahlillari (TSh (zarur bo‘lsa T3, T4)): vazn muammosi gormonal sababli emasligini aniqlash uchun;
• Qon bosimi va yurak tekshiruvi (qon bosimini o‘lchash, zarur bo‘lsa EKG): ayrim dorilar yurak urishiga ta’sir qilishi mumkin;
• BMI va tana tarkibi bahosi (bo‘y, vazn, tana massasi indeksi, yog‘ va mushak nisbati).