Karakasdagi amaliyot. Nega barchasi bunchalik silliq kechdi?
|21:47 / 07.01.202632 85518 min
Bu qanchalik noyob amaliyot? U qanday tashkillashtirilgan? Nima uchun Venesuela armiyasi amerikalik harbiylarga qarshilik ko‘rsatmadi? Tramp o‘z maqsadiga erishdimi?
AQSh armiyasi va flotining Venesuela prezidenti Nikolas Maduroni qo‘lga olish bo‘yicha o‘tkazgan amaliyoti o‘ta muvaffaqiyatli o‘tib, jiddiy yo‘qotishlarsiz yakunlandi. Nafaqat uzoq va mashaqqatli rejalashtirish, balki maqsadlar nisbatan kamtarona bo‘lgani tufayli ham buning imkoni bo‘ldi: Donald Tramp ma’muriyati hozircha «chaveschilar» rejimini butkul ag‘darib, vaqtinchaga bo‘lsa ham mamlakat hududini okkupatsiya qilmoqchi emas. Yo‘qotishlarning yo‘qligidan ko‘ra aynan shu jihati – Karakasga qilingan reydni katta qo‘shinlarni jalb qilib o‘tkazilgan boshqa operatsiyalardan (Amerikaning Karib dengizi va dunyoning boshqa mintaqalaridagi, shuningdek, sovetlar va Rossiyaning Afg‘oniston hamda Ukrainadagi operatsiyalaridan) ajratib turadi.
Bunday amaliyotlardan nisbatan muvaffaqiyatli namunalar sifatida AQShning «Al-Qoida» rahbari Usama bin Lodin hamda IShID «xalifasi» Abu Bakr al-Bag‘dodiyni yo‘q qilish uchun o‘tkazgan operatsiyalarini keltirish mumkin. Lekin murakkablik darajasida ham farq bor edi: Maduro oldingi nishonlardan farqli o‘laroq, shunchaki do‘stona davlat hududida emas, balki o‘z mamlakati poytaxtidagi harbiy baza ichida joylashgandi.
Okkupatsiya va rejimni o‘zgartirish bo‘yicha qat’iy harakatlar yo‘qligi operatsiyaning siyosiy va strategik qiymatini pasaytiradi. Tramp ma’muriyati Venesuela hukumati Maduro yo‘qligida va uning taqdiriga sherik bo‘lish xavfi ostida Vashingtonga bo‘ysunishini kutmoqda. Hozircha bunga umid qilish qanchalik o‘zini oqlaganini baholash qiyin.
Bu qanchalik noyob amaliyot?
AQSh oldin ham o‘ziga ma’qul bo‘lmagan siyosatchilar va davlat rahbarlarini ag‘darish va qo‘lga olish bilan shug‘ullangan. Jumladan, Karib dengizi havzasida ham. Xususan, 1983 yilda AQSh armiyasi Grenada orol davlatini (SSSR va Kuba tomonidan qo‘llangan sotsialistik davlat) egallab olgan, 1989 yil dekabri va 1990 yil yanvarida Panama diktatori Manuel Noregani ag‘dargan. Keyinroq u AQShga giyohvand moddalar kontrabandasini tashkillashtirishda ayblanib (hozirda Maduro ham shunday jinoyatlarda ayblanmoqda), uzoq muddatga qamalgan. Ikki holatda ham AQSh amaliyot ko‘cha janglariga aylanib, harbiylar va tinch aholi orasidagi yo‘qotishlar (o‘nlab kishilar) hamda jiddiy vayrongarchiliklar bilan kechgan. Harbiy harakatlarga o‘n minglab askarlar jalb etilgan. Ikki amaliyot yakunida ham hokimiyat kuch bilan o‘zgartirilgan.
Amerikaning «Ivodzima» universal desant kemasi Venesuela qirg‘oqlari yaqiniga joylashtirildi. Uning palubasida maxsus operatsiyalar uchun vertolyotlarni olib yurishi mumkin. Foto: AFP
Mavzuga oid
Shu bilan birga, AQShda bunday amaliyotlardagi muvaffaqiyatsizlik tajribasi ham bor – 1993 yilda vertolyotlarda Mogadishoga tushirilgan maxsus topshiriqli bo‘linma «Somali milliy alyansi»ning ikki amaldorini qo‘lga olishga uringan, ammo yakunda amaliyot ko‘cha janglariga aylanib ketib, amerikalik 18 askar halok bo‘lgan.
Bu kabi operatsiyalar doimo xavfli bo‘lib, razvedka, maxsus operatsiya kuchlari va aviatsiyaning kuchli qo‘llovini puxta tayyorlash va muvofiqlashtirishni talab qiladi. Agar bu yetarli bo‘lmasa, operatsiya muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
2022 yil 24 fevralida, Ukrainaga bosqinning ilk kunida, Rossiya armiyasi vertolyotlar orqali Kiyev yaqinidagi Hostomel aerodromini egallab olish uchun u yerga desant tushirishga harakat qilgandi.
Amaliyot vaqtida shiddatli jang yuzaga kelgan va rossiyalik desantchilarning ko‘pchiligi halok bo‘lgan, vertolyotlar urib tushirilgandi. Aerodromni egallash maqsadi esa amalga oshmagandi.
Bunga rejalashtirishdagi no‘noqlik va aniq razvedka ma’lumotlari yo‘qligi, shuningdek, aviatsiya harakatlari yaxshi muvofiqlashtirilmagani (buning natijasida Ukraina havo hujumidan mudofaa kuchlarini bostirilmagan) sabab bo‘lgandi.
Amerikaliklar, katta ehtimol bilan, o‘zining va o‘zgalarning muvaffaqiyatsizligidan xulosa chiqarib, havo amaliyoti taktikasiga tuzatishlar kiritgan.
Karakasdagi amaliyot ko‘lami va siyosiy maqsadlari borasida farqlanadi: bu, mohiyatan qudratli aviatsiya guruhi qo‘llovida harakatlangan maxsus topshiriqli guruh amalga oshirgan reyd. «Amerika dushmanlari»ni zararsizlantirish uchun mo‘ljallangan bunday reydlar (ishlatilgan kuchlar va vositalar nuqtayi nazaridan kichikroq miqyosda) ilgari ham o‘tkazilgan.
2011 yil Pokistonning Abbottobod shahrida Amerika maxsus topshiriqli kuchlari «Al-Qoida» yetakchisi Usama bin Lodinni o‘ldirgandi;
2019 yilda Suriyada (Idlib atrofida, o‘shanda muxolifatchi bo‘lgan kuchlar nazoratidagi hududda) tarkibida 160-aviatsiya polki vertolyotlari va «Delta» maxsus topshiriqli bo‘linmasi jangchilari bo‘lgan jangovar guruh tomonidan IShID rahbari Abu Bakr al-Bag‘dodiy yo‘q qilingan.
Ikki holatda ham terrorchilar joylashgan hudud «rasmiylari» ogohlantirilmagan. Ammo o‘shanda ish Pokiston armiyasi yoki «Hayyat Tahrir ash-Shom» guruhi bilan to‘qnashuvgacha yetib bormagandi. Venesueladagi reydda esa maxsus topshiriqli bo‘linma harakatlarini havo amaliyoti bilan muvofiqlashtirish (Karakasdagi havo hujumidan mudofaa kuchlari hamda armiya bazasidagi qarshilikni bostirish uchun) talab etildi.
Albatta, bu reydlar xalqaro siyosat uchun ham, Amerikaning ichki siyosati uchun ham muhim bo‘lgan jihatlari bilan ajralib turadi. Xususan, AQShda demokratlar hozirgi operatsiyani harbiy harakatlar sifatida tasniflash mumkinmi, degan savolni o‘rtaga tashlamoqda (bu holda hukumat Kongressni xabardor qilishi majburiy bo‘lardi). Tabiiyki, bunday operatsiya xalqaro huquq bilan qanday bog‘liqligi haqida munozaralar mavjud. Ammo harbiy nuqtayi nazardan muvaffaqiyatning asosiy omillari avvalgi reydlardagi bilan bir xil chiqdi: qo‘qqisdan hujum qilish, tezkor harakatlanish hamda kuchlar va o‘t ochish vositalarining bir nuqtada to‘planishi.
«Mutlaq qat’iyat» operatsiyasi shu qadar silliq kechdiki, ko‘plab sharhlovchilar bu muvaffaqiyat Bolivar qurolli kuchlari yoki Venesuela hukumati bilan kelishuv natijasi bo‘lganini taxmin qilmoqda.
Biroq bo‘lib o‘tgan voqealar shuni ko‘rsatadiki, agar fitna ro‘y bergan bo‘lgan bo‘lsa ham, amerikaliklar Venesuela armiyasiga jiddiy to‘siq sifatida qarashgan.
Kuchli raqib
Birinchidan, AQSh qarshisida anchagina kuchli raqib turgandi. Bolivar qurolli kuchlari (Venesuela armiyasi shunday ataladi) 123 ming harbiy xizmatchidan iborat.
Armiya o‘z harbiy-havo kuchlariga ham ega. Qiruvchi aviatsiya tarkibida Amerika tomonidan ishlab chiqarilgan F-16 A/B rusumli 21 ta samolyot hamda Rossiya yetkazib bergan Su-30MKV rusumli, nisbatan zamonaviy bo‘lgan 21 ta samolyot mavjud.
Bu qiruvchilar Amerikaning F-22 yoki F-35 samolyotlaridan ortda qoladi, lekin nima bo‘lganda ham Rossiyaning «sushkalari» to‘rtinchi avlodga mansub jangovar samolyotlardir.
Venesuela harbiy-havo kuchlari ixtiyorida Amerikaning eskirgan F-16 qiruvchi samolyotlari (suratda) va Rossiyaning zamonaviyroq Su-30 samolyotlari mavjud. Foto: AFP
Havo hujumidan mudofaa kuchlarida S-300VM rusumli mobil zenit-raketna komplekslarining ikkita divizioni bor (jami 12 ta uchirish qurilmasi). Ular g‘ildirakli shassiga o‘rnatiladi, bu esa komplekslarga pozitsiyani tezda o‘zgartirib, havo zarbalaridan qochishga imkon beradi.
Ulardan tashqari, havo hujumidan mudofaa kuchlari tarkibida Buk-M2E rusumli to‘qqizta mobil qurilma hamda sovetlar davriga mansub eskirgan S-125 «Pechora» zenit-raketa komplekslaridan 44 tasi bor. «Pechora»ning imkoniyatlariga past baho bermaslik kerak – bunday qurilma 1999 yilda Yugoslaviya osmonida F-117 rusumli «ko‘rinmas» samolyotni urib tushirgan.
Nihoyat, armiyada ko‘plab ko‘chma va mobil bo‘lgan yaqin radiusli, raketa va artilleriya komplekslari mavjud. Ularning barchasi vertolyotlar uchun o‘ta xavfli.
Oktyabr oyi oxirida Venesuela sohillari yaqiniga «Jyerald Ford» aviatashuvchisi yetib kelishidan oldinroq ham bu hududda allaqachon Amerika havo kuchlari joylashtirilgandi – F-35 rusumli 10 ta qiruvchi samolyot qo‘shni Puerto-Rikoda turar, sohilga yaqin hudud osmonida bombardimonchi samolyotlar harakatlanardi.
Venesuela rahbariyati bu harakatlar kamida havo amaliyotiga olib kelishini tushungan bo‘lishi kerak. Bunday holatda mantiqan havo hujumidan mudofaa tizimlari shay holatga keltiriladi.
Qarorgoh atrofiga granatomyot va zenit-raketa komplekslari, og‘ir pulemyotlar va zenit to‘plarini joylashtirish dushman operatsiyasini barbod qilish uchun yetarli edi.
Amaliyot qanday o‘tdi?
Amaliyot qanday kechgani haqida faqat AQSh shtab boshliqlari birlashgan qo‘mitasi boshlig‘i general Den Keynning qisqacha rasmiy bayonoti, Amerika nashrlarida chiqqan uzuq-yuluq tafsilotlar hamda Karakas aholisi tomonidan olingan bir necha videolar orqali tasavvur hosil qilish mumkin.
Tungi soat 1 va 2 oralig‘ida Karakasning bir qismida svet o‘chgan. Soat 2 atrofida shaharda dastlabki portlashlar ovozi eshitilgan. Bu vaqtda Serro-El-Vulkano tog‘idagi radarlar va aloqa komplekslari, La-Guayra porti va unga yondosh joylashgan harbiy-dengiz akademiyasi, aviabaza va ikki aeroport zarbalar ostida qolgandi. Tarqalgan video va fotolarga qaraganda, bu zarbalarning asosiy nishonlari poytaxt atrofida joylashtirilgan havo hujumidan mudofaa tizimi obektlari bo‘lgan (birinchi navbatda havo hujumidan mudofaa divizionining o‘rta masofali «Buk-M2E» komplekslari). Katta ehtimol bilan, Amerika armiyasi raqibning havo hujumidan mudofaa tizimlari va ularni boshqarish tizimini ishdan chiqarish uchun kuchli radioelektron bostirish vositalarini ham qo‘llagan.
Keyingi aviazarbalar Karakasning janubiy chekkasidagi Fuerte-Tiuna harbiy bazasiga qaratiladi. Poytaxt mudofaasiga mas’ul bo‘lgan mexanizatsiyalashgan batalyon joylashtirilgan bu obektga (siyosiy va harbiy elitaning bir qismi uchun boshpana vazifasini ham o‘tagan) avvaliga aviabombalar tashlangan, keyin zarbdor vertolyotlar bilan hujum qilingan. Venesuelalik harbiylarning bir qismi vahimaga tushib baza hududini tark etgan.
Ko‘p o‘tmay shahar ustida pastlab uchayotgan CH-47 Chinook va CH-53 Sea Stallion rusumli vertolyotlar paydo bo‘lgan. 160-aviatsiya polkining bu vertolyotlari amaliyot boshlanganida AQSh harbiy-dengiz kuchlarining Karib dengizi hududida, Karakasdan 230 kilometr masofada turgan «Ivodzima» universal desant kemasi sahnidan havoga ko‘tarilgandi. Vertolyotlar tungi soat 2 da Maduroning harbiy baza hududidagi uyi oldiga «Delta» maxsus topshiriqli kuchlarining qo‘lga olish guruhini tushirgan. Qisqa muddatli jangdan keyin (qo‘riqchilar bilan otishma yarim soatga ham bormagan, jang vaqtida vertolyotlardan biri shikastlangan) qo‘lga olish guruhi uyga bostirib kirgan hamda Maduro va uning rafiqasini qo‘lga olgan. Ular vertolyotlardan biriga chiqarilib, «Ivodzima»ga olib ketilgan. Amerikaning barcha uchish apparatlari mamlakat havo kengliklarini tark etgan.
Amerikaliklarda har ehtimolga qarshi zaxira kuchlari ham tayyor turgandi: CV-22 Osprey rusumli 10 ta konvertoplan hamda 75-polk harbiy xizmatchilari ham operatsiyaga jalb etilgan va vaziyatga qarab qo‘shimcha desant tushirilishi mumkin edi. Ammo yakunda bunga zarurat bo‘lmadi.
Mobil telefon orqali olingan videoda Karakas ustida pastlab uchayotgan vertolyotlar ko‘rinadi.
Butun operatsiya uchun ikki soat-u yigirma daqiqa sarflandi, ammo unga tayyorgarlik oylar mobaynida olib borilgandi.
Operatsiya tinch aholi orasida minimal qurbonlar bilan o‘tkazilishi kerak edi. AQSh harbiy-havo kuchlari Karakasni yoppasiga bombardimon qilishga qodir edi, ammo bu holda Donald Tramp ma’muriyati uchun operatsiyaning siyosiy oqibatlari yanada murakkablashgan bo‘lardi.
New York Times gazetasi yozishicha, baribir tinch aholi orasida qurbonlar bo‘lishidan qochishning iloji bo‘lmagan – turli manbalarga ko‘ra, 40 nafardan 80 nafargacha kishi halok bo‘lgan, shundan bir qismi venesuelalik va kubalik harbiylar, yana bir qismi tinch aholi vakillari edi.
Venesuela armiyasi nega qarshilik ko‘rsatmadi? AQSh barchani sotib olgan bo‘lishi mumkinmi?
Bu versiya darhol o‘rtaga chiqqandi, ammo hozircha bu gumonni dastaklovchi dalillar paydo bo‘lmadi. Venesuela harbiylari imkon qadar qarshilik ko‘rsatishga (vaziyatni, dushman maqsadlarini aniq bilmagan holda) uringaniga esa dalillar bor.
Venesuelalik harbiylar ham Amerika desantidan himoyalanish rejasini amalga oshirishga harakat qilishgani aniq: masalan, Karakasni bosib olish uchun zarur bo‘lgan katta kuchlarni transport samolyotlari yordamida havo bazalari va aeroportlarga tushirishga qarshi choralar ko‘rilgan: uchish-qo‘nish yo‘laklari samolyotlar orqali qo‘riqlangan.
Venesuela mudofaa vaziri Vladimir Padrino Lopesning ma’lumotiga ko‘ra, Maduroning qo‘riqchilari safida bo‘lgan harbiylar jangga kirishib, ko‘pchiligi halok bo‘lgan. Ular vertolyotlardan birini urib tushirishga va bir necha amerikalik jangchini yaralashga muvaffaq bo‘lgan.
Hujumdan so‘ng darhol Karakas markazida armiya kuchlari va zirhli texnikalar paydo bo‘ldi. Zaxiralarni shaharga ko‘chirish boshlandi. Ammo bu vaqtga kelib, AQSh armiyasining operatsiyasi allaqachon yakunlangan edi.
Venesuela havo hujumidan mudofaa tizimining harakatlarini (aniqrog‘i – harakatsizligini) alohida ta’kidlash kerak. E’lon qilingan videoga ko‘ra, Karakasning havo hujumidan mudofaasi dastlabki daqiqalardayoq bostirilgan, havo nishonlarini erta aniqlash vositalari ham yo‘q qilingan: masalan, Xitoy tomonidan yetkazib berilgan va shahar shimolida joylashtirilgan radarlar, shuningdek, kamida ikkita (ehtimol, undan ham ko‘proq) «Buk» havo hujumidan mudofaa tizimlari ishdan chiqarilgan. Karakasdan taxminan 100 kilometr janubda joylashtirilgan S-300 uzoq masofali zenit-raketa diviziyasi esa janglarda qatnashmagan, katta ehtimol bilan, Amerika radioelektron bostirish kuchlari ularning ishlashiga yo‘l qo‘ymagan (divizion pozitsiyalariga hujumlar haqida xabar berilmagan).
Karakas shimolidagi generalissimus Fransisko de Miranda nomidagi harbiy aerodromda (La-Karlota) yo‘q qilingan havo hujumidan mudofaa tizimi qurilmasi
Leonardo Fernandez Viloria / Reuters / Scanpix / LETA
Venesuela armiyasi harbiy xizmatchilari kamida bir marta «Igla-S» rusumli ko‘chma zenit raketa kompleksidan (Rossiya mamlakatga bunday komplekslardan besh mingtasini yetkazib bergan) foydalanishga uringan. Raketa nishondan chalg‘ib ketgan va shahar chekkasidagi tepalikda portlagan. Katta ehtimol bilan, Amerika vertolyotlaridagi Directional Infrared Counter Measures (DIRCM) tizimi uning yo‘nalishini o‘zgartirib yuborgan. Ko‘chma zenit raketa komplekslaridan ommaviy foydalanish kuzatilmaganini amerikaliklar qo‘qqisdan hujum qilgani hamda radioelektron kurash va radioelektron bostirish vositalari ta’siri bilan izohlash mumkin.
Amerikaliklar nimaga erishdi?
Operatsiyaning aniq maqsadi – Maduroni qo‘lga olish edi va bu ajoyib tarzda amalga oshirildi. Biroq, reyd tugagandan so‘ng, Tramp boshqa siyosiy maqsadlarni ham e’lon qildi – Venesuelada hokimiyat tranziti va mamlakat neft aktivlarining bir qismini Amerika kompaniyalariga o‘tkazish (uning fikricha, bu nafaqat «adolatni tiklashga» – ya’ni Venesuelaning avvalgi hukumatlari tomonidan milliylashtirilgan mulkni AQSh kompaniyalariga qaytarishga, balki amerikalik soliq to‘lovchilarning harbiy operatsiya uchun xarajatlarini qoplashga ham yordam beradi). Bu maqsadlarni amalga oshirish ancha murakkab – Karakasdagi operatsiya esa buni yaqinlashtirgani yo‘q.
Tramp Maduroning safdoshlari, xususan, vitse-prezident Delsi Rodriges (mamlakatning vaqtincha prezidenti), endi «Amerika nimani aytsa, shuni qilishi, chunki ularda boshqa chiqish yo‘li ham yo‘qligi»ni aytgandi. Ulardan AQSh davlat kotibi Marko Rubioga bo‘ysunish kutilmoqda. Ammo hozircha so‘nggi voqealar barchasi silliq kechishini ko‘rsatmayapti – Rodriges hamda Maduroning boshqa safdoshlari uni ozod etishni talab qilib, «Venesuela bundan buyon hech qachon mustamlakaga aylanmasligi»ni aytishmoqda.
Katta ehtimol bilan, katta qo‘shinlar ishga solinadigan keng ko‘lamli amaliyotsiz (Tramp ma’muriyati esa bungacha borishini istamayapti) bu maqsadlarga ham erishib bo‘lmaydi.
Shunisi aniqki, AQShning kuchlar, razvedka va boshqaruvdagi ustunligi ularga Venesueladagi rejimni o‘zgartirish bo‘yicha umumqo‘shin operatsiyasini muvaffaqiyatli yakunlash imkonini beradi. Ammo bu mutlaqo boshqa resurslarni talab qilishi aniq hamda Tramp va safdoshlari uchun ichki siyosiy vaziyat yomonlashuviga olib kelishi mumkin.
