Eron taqdiri uçun kuraş: Rizo Pahlaviyning katta rejalari 

Pahlaviy Eronning boşqa ayrim davlatlar singari konstitutsion monarxiyaga aylanişi ehtimolini ham istisno etmagan: bunday tizimda monarx ramziy figura bölib qoladi, ijro hokimiyati esa parlament ixtiyorida böladi, davlat rahbari esa saylanişi mumkin.

Surgunda qariyb 50 yil yaşab kelayotganiga qaramay, Pahlaviy va uning oilasi Eron diasporasi orasida hali ham muayyan qöllab-quvvatlovga ega. Bu yönalişda faol guruhlarning köpçiligi OAV va ijtimoiy tarmoqlarda kuçli pozitsiyaga ega. Ammo Eronning özida bu resurslarga kiriş qattiq çeklangani sababli, eronliklarning Pahlaviyga munosabatini baholaş qiyin. Şuningdek, mamlakatda bir neça avlod monarxiyani umuman körmagani hisobga olinsa, 2026 yilda Eron monarxiyaning qaytişi ğoyasini qöllaydimi-yöqmi — asosiy savollardan biri.

Şu bilan birga, Rizo Pahlaviy siyosiy özgarişlar jarayonida muayyan rol öynaşi mumkin. Vaşingtondagi Yaqin Şarq institutining mintaqaviy xavfsizlik böyiça eksperti Aleks Vatankaning DW’ga yozma intervyusida aytişiça, “bir payt kelib, bu harakatga heç bölmaganda ramziy siyosiy yetakçi kerak böladi — u texnik muvofiqlaştiruvçi bölsin yoki atrofiga jipslaşiş mumkin bölgan figura bölsin”. Vatanka ta’kidlaşiça, “Pahlaviydek taniqlilik heç kimda yöq”, ammo u köplab şubha bildirayotganlarni işontiriş uçun oğir yöldan ötişiga töğri keladi: u Eronga ötiş davrini halol boşqara olişini va “ilk imkoniyatda hokimiyatni qöliga jamlaşga intilmasligi”ni isbotlaşi kerak.

Biroq Pahlaviyning xalqaro maydondagi ayrim harakatlari Eron içidagi qöllab-quvvatlovni susaytirişi ham mumkin. Sönggi yillarda u dunyo böylab davlat rahbarlari va ta’sirli şaxslar bilan aloqalarni yölga qöygan. Xususan, 2023 yil bahorida Isroilga safarda u boş vazir Binyamin Netanyahu bilan uçraşgan — u muhojir valiahd şahzodaning asosiy tarafdorlaridan biri sifatida qolmoqda. Eron va Isroil örtasidagi ön yillik duşmanlikni hisobga olganda, bunday aloqalar köplab eronliklarda ikki xil munosabat uyğotadi: ayniqsa 12 kunlik uruşdan keyin ayrimlar Netanyahu hukumatini tajovuzkor deb hisoblaydi.

Hozirgi noroziliklar rejim qulaşiga olib keladimi-yöqmi — bu masala atrofida ham şubhalar bor. Pahlaviy ijtimoiy tarmoqlarda avvalroq umummilliy iş taşlaşlar va hukumatga qarşi namoyişlarni davom ettirişga çaqirgan. Biroq namoyişçilar qattiqqöllik bilan tarqatilganidan keyin, uning keyingi bayonotlari ehtiyotkorroq tus olgan.

Muxolifat Tehrondagi bozor savdogarlarining namoyişlarga qöşilganini ruhlaniş bilan qarşi olgan — tarixan ular rejimga moyil bölgan. Ammo kuzatuvçilar oyatullohlar hokimiyatining tez qulaşiga şubha bilan qaraydi. London universiteti qoşidagi Eron tadqiqotlari markazi hamraisi Arşin Adib-Moğaddam DW’ga elektron xatda: “Eron davlati institutsional jihatdan ham, xavfsizlik organlari nuqtai nazaridan ham juda mustahkam ildiz otgan va inqirozlarga çidamli. Şuning uçun bu namoyişlarning özi tizimni almaştiriş uçun yetarli emas”, — degan. U, şuningdek, Eron haqida eşitadigan ma’lumotlarning katta qismi “joylardagi reallikdan uzoq siyosiy miraj” ekanini aytgan.

Bu nuqtai nazarni Aleks Vatanka ham qöllab-quvvatlaydi. Uning fikriça, harakat muvaffaqiyati namoyişçilarning köçada uzluksiz qoliş, rejim içida böliniş keltirib çiqariş qobiliyatiga, şuningdek AQŞ va Eron diasporasi kabi taşqi kuçlarning “taşqaridan jarayonga ta’sir ötkaza olişi”ga boğliq.

Vatanka ta’kidlaşiça, rejimning hokimiyatda qoliş-qolmasligi uning yangi qarşilik tölqinlarini bostirişga qodirligiga ham boğliq. “Gap faqat hozirgi namoyişlarni bosib qöya olişda emas, balki — hozirgi tölqin rejim qulaşiga olib kelmasa ham ortidan kelişi şubhasiz bölgan keyingi tölqinlarni ham tiyib turiş uçun kuç töplay oliş-olmaslikda”, — deya xulosa qilgan siyosatşunos.