Eron taqdiri uchun kurash: Rizo Pahlaviyning katta rejalari 

Qariyb yarim asrdan beri — otasi, Eronning so‘nggi shohi taxtdan ag‘darilganidan so‘ng — Rizo Pahlaviy AQShda muhojirlikda yashab keladi. So‘nggi yillardagi beqarorliklar, jumladan 2026 yil boshidagi voqealar fonida u namoyishchilarni yanada faol harakat qilishga chaqirgan, o‘zini dunyoviy va demokratik Eron tarafdori sifatida namoyon etgan hamda rejim almashishi g‘oyasini qo‘llab-quvvatlagan.

Pahlaviy muhojirlikdan vataniga “ilk imkoniyat tug‘ilishi bilan” qaytishga tayyor ekanini va bunday rejasi borligini bildirgan. Shuningdek, u oyatullohlar rejimi ag‘darilgan taqdirda Eronni boshqarish uchun “o‘tish davri jamoasi”ni shakllantirish niyati haqida ham aytgan. Axios ma’lumotiga ko‘ra, AQSh prezidentining maxsus vakili Stiven Uitkoff Rizo Pahlaviy bilan maxfiy uchrashuv o‘tkazgan.

Eron shohi Muhammad Rizo Pahlaviy va uning rafiqasi Farahning katta o‘g‘li 1960 yilda tug‘ilgan. 1967 yilda — otasining toj kiyish marosimida, yetti yoshiga bir necha kun qolganda u rasman valiahd shahzoda deb e’lon qilingan.

Biroq 1979 yilda G‘arbga moyil monarxiya ag‘darildi va Eronda bugungacha saqlanib kelayotgan rejim o‘rnatildi. Islom inqilobi Rizo Pahlaviyni AQShda — u yerda qiruvchi samolyot uchuvchisi bo‘lish uchun tahsil olayotgan vaqtda “kutib olgan”. Keyin u Janubiy Kaliforniya universitetining siyosatshunoslik fakultetiga o‘qishga kirgan va umrbod AQShda qolib ketgan.

“Hayotimdagi yagona missiya — Eron xalqining oxir-oqibat erkin va adolatli saylovlar orqali o‘z kelajagini mustaqil belgilay olishini ta’minlash”, — degan Pahlaviy 2023 yilda DW’ga. Uning aytishicha, Eronliklar saylovga chiqib kelajagini hal qiladigan kun uning missiyasi yakunlanadi va siyosiy roli ham tugaydi.

U omma oldida xalq irodasi orqali Eronning kelajakdagi davlat tuzumini belgilash g‘oyasini qo‘llashini aytgan bo‘lsa-da, Pahlaviy o‘tish davrida, ehtimol, uzoq muddatli rahbarlik rolini ham egallashga intilmoqda.

2025 yil iyunida Isroil va Eron o‘rtasidagi 12 kunlik urush paytida Pahlaviy Tehrondagi rejim qulagan taqdirda vaqtinchalik hukumat rahbari sifatida o‘z nomzodini taklif qilgan. “Bugun men vatandoshlarimga murojaat qilib, o‘zimni tinchlik va demokratik o‘zgarishlar yo‘liga yetaklaydigan yetakchi sifatida taklif qilaman, — degan u Parijdagi matbuot anjumanida. — Men siyosiy hokimiyatga intilmayman, balki xalqimizga bu o‘ta muhim pallada barqarorlik, erkinlik va adolatga yetib olishda yordam berishni istayman”.

O‘shanda u Eronni demokratiyaga olib o‘tish bo‘yicha reja va strategiyalarini ham e’lon qilgan: “hududiy yaxlitlik, shaxsiy erkinliklar va barcha fuqarolarning tengligi, shuningdek dinni davlatdan ajratish” tamoyillariga tayanishini aytgan. “Kelajak demokratiyasining yakuniy shaklini Eron xalqi umummilliy referendumda belgilaydi”, — deb ta’kidlagan u.

Pahlaviy Eronning boshqa ayrim davlatlar singari konstitutsion monarxiyaga aylanishi ehtimolini ham istisno etmagan: bunday tizimda monarx ramziy figura bo‘lib qoladi, ijro hokimiyati esa parlament ixtiyorida bo‘ladi, davlat rahbari esa saylanishi mumkin.

Surgunda qariyb 50 yil yashab kelayotganiga qaramay, Pahlaviy va uning oilasi Eron diasporasi orasida hali ham muayyan qo‘llab-quvvatlovga ega. Bu yo‘nalishda faol guruhlarning ko‘pchiligi OAV va ijtimoiy tarmoqlarda kuchli pozitsiyaga ega. Ammo Eronning o‘zida bu resurslarga kirish qattiq cheklangani sababli, eronliklarning Pahlaviyga munosabatini baholash qiyin. Shuningdek, mamlakatda bir necha avlod monarxiyani umuman ko‘rmagani hisobga olinsa, 2026 yilda Eron monarxiyaning qaytishi g‘oyasini qo‘llaydimi-yo‘qmi — asosiy savollardan biri.

Shu bilan birga, Rizo Pahlaviy siyosiy o‘zgarishlar jarayonida muayyan rol o‘ynashi mumkin. Vashingtondagi Yaqin Sharq institutining mintaqaviy xavfsizlik bo‘yicha eksperti Aleks Vatankaning DW’ga yozma intervyusida aytishicha, “bir payt kelib, bu harakatga hech bo‘lmaganda ramziy siyosiy yetakchi kerak bo‘ladi — u texnik muvofiqlashtiruvchi bo‘lsin yoki atrofiga jipslashish mumkin bo‘lgan figura bo‘lsin”. Vatanka ta’kidlashicha, “Pahlaviydek taniqlilik hech kimda yo‘q”, ammo u ko‘plab shubha bildirayotganlarni ishontirish uchun og‘ir yo‘ldan o‘tishiga to‘g‘ri keladi: u Eronga o‘tish davrini halol boshqara olishini va “ilk imkoniyatda hokimiyatni qo‘liga jamlashga intilmasligi”ni isbotlashi kerak.

Biroq Pahlaviyning xalqaro maydondagi ayrim harakatlari Eron ichidagi qo‘llab-quvvatlovni susaytirishi ham mumkin. So‘nggi yillarda u dunyo bo‘ylab davlat rahbarlari va ta’sirli shaxslar bilan aloqalarni yo‘lga qo‘ygan. Xususan, 2023 yil bahorida Isroilga safarda u bosh vazir Binyamin Netanyahu bilan uchrashgan — u muhojir valiahd shahzodaning asosiy tarafdorlaridan biri sifatida qolmoqda. Eron va Isroil o‘rtasidagi o‘n yillik dushmanlikni hisobga olganda, bunday aloqalar ko‘plab eronliklarda ikki xil munosabat uyg‘otadi: ayniqsa 12 kunlik urushdan keyin ayrimlar Netanyahu hukumatini tajovuzkor deb hisoblaydi.

Hozirgi noroziliklar rejim qulashiga olib keladimi-yo‘qmi — bu masala atrofida ham shubhalar bor. Pahlaviy ijtimoiy tarmoqlarda avvalroq umummilliy ish tashlashlar va hukumatga qarshi namoyishlarni davom ettirishga chaqirgan. Biroq namoyishchilar qattiqqo‘llik bilan tarqatilganidan keyin, uning keyingi bayonotlari ehtiyotkorroq tus olgan.

Muxolifat Tehrondagi bozor savdogarlarining namoyishlarga qo‘shilganini ruhlanish bilan qarshi olgan — tarixan ular rejimga moyil bo‘lgan. Ammo kuzatuvchilar oyatullohlar hokimiyatining tez qulashiga shubha bilan qaraydi. London universiteti qoshidagi Eron tadqiqotlari markazi hamraisi Arshin Adib-Mog‘addam DW’ga elektron xatda: “Eron davlati institutsional jihatdan ham, xavfsizlik organlari nuqtai nazaridan ham juda mustahkam ildiz otgan va inqirozlarga chidamli. Shuning uchun bu namoyishlarning o‘zi tizimni almashtirish uchun yetarli emas”, — degan. U, shuningdek, Eron haqida eshitadigan ma’lumotlarning katta qismi “joylardagi reallikdan uzoq siyosiy miraj” ekanini aytgan.

Bu nuqtai nazarni Aleks Vatanka ham qo‘llab-quvvatlaydi. Uning fikricha, harakat muvaffaqiyati namoyishchilarning ko‘chada uzluksiz qolish, rejim ichida bo‘linish keltirib chiqarish qobiliyatiga, shuningdek AQSh va Eron diasporasi kabi tashqi kuchlarning “tashqaridan jarayonga ta’sir o‘tkaza olishi”ga bog‘liq.

Vatanka ta’kidlashicha, rejimning hokimiyatda qolish-qolmasligi uning yangi qarshilik to‘lqinlarini bostirishga qodirligiga ham bog‘liq. “Gap faqat hozirgi namoyishlarni bosib qo‘ya olishda emas, balki — hozirgi to‘lqin rejim qulashiga olib kelmasa ham ortidan kelishi shubhasiz bo‘lgan keyingi to‘lqinlarni ham tiyib turish uchun kuch to‘play olish-olmaslikda”, — deya xulosa qilgan siyosatshunos.