Eron va Ummon Ho‘rmuzda kemalardan to‘lov undirish bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda

Eron Fors ko‘rfazidagi qo‘shnisi – Ummon davlati bilan Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan o‘tayotgan kemalardan haq undirish tizimida hamkorlik qilish masalasini muhokama qildi. New York Times'ning yozishicha, AQShning ittifoqchisi bo‘lgan Ummon – Tramp ma’muriyatining ushbu muhim xalqaro suv yo‘lidan o‘tish uchun to‘lov talab qilmaslik haqidagi ogohlantirishlariga e’tibor bermayapti.

Muzokaralardan biron bir aniq natija chiqishi hozircha noma’lum. Biroq, bu muloqotlar AQSh va Eron global iqtisodiyotga katta zarar yetkazgan urushni tugatishga mutlaqo yaqinlashmaganidan signal bermoqda. Kamida ommaviy ravishda, hech bir tomon murosaga kelish istagini ko‘rsatgani yo‘q.

Bo‘g‘ozning yopilishi

Joriy yil fevral oyi oxirida Amerika va Isroil kuchlarining hujumiga uchraganidan so‘ng, Eron bo‘g‘ozdagi tijoriy qatnovni deyarli to‘xtatib qo‘ydi. Bu esa xalqaro yuk tashishni falaj qildi va energiya narxlarini oshirib yubordi. Global iqtisodiyotga ta’sir o‘tkazish dastasini qo‘lga kiritgach, Eron rasmiylari ushbu suv yo‘lini nazorat ostida ushlab turish va undan daromad olish uchun foydalanish yo‘llarini muhokama qila boshladi.

20 may kuni Ummon bilan muzokaralar davom etayotgan bir vaqtda, Eronning yangi tashkil etilgan Fors ko‘rfazi bo‘g‘ozlari boshqarmasi e’lon joyladi. Unda «Ho‘rmuz bo‘g‘ozini boshqarish va nazorat qilish hududi chegaralarini belgilab olgani» va u yerdan o‘tish uchun ushbu boshqarma ruxsatnomasi talab qilinishini ma’lum qilingandi.

Shuningdek, Eron davlat OAVlari Tehron belgilangan yo‘nalish bo‘yicha dengiz qatnovini nazorat qilish va «ixtisoslashtirilgan xizmatlar» uchun haq undirishning yangi mexanizmini yaratganini xabar qildi.

Eron nega aynan Ummonni tanladi?

Ummon ko‘rfazi Ho‘rmuz bo‘g‘oziga tutashgan bo‘lib, sharqdan unga yetib kelishdan oldin ushbu ko‘rfazni kesib o‘tish kerak bo‘ladi.

Suv yo‘lini boshqarish bo‘yicha muzokaralardan xabardor ikki manbaning NYTga aytishicha, Eron shunchaki tranzit uchun haq oladigan boj tizimini rejalashtirmayapti. Buning o‘rniga, Ummon bilan o‘tkazilgan muzokaralarda – kemalardan ko‘rsatilgan xizmatlar uchun haq undirish taklifi ko‘rib chiqilgan.

Muzokaralardan xabardor eronlik ikki rasmiyning so‘zlariga ko‘ra, Ummon dastlab Eron bilan bo‘g‘oz bo‘yicha qo‘shma hamkorlikni rad etgan edi. Ammo hozirda daromadlarni taqsimlash masalasini muhokama qilmoqda. Ummon to‘lov tizimining potensial iqtisodiy foydasini anglab yetgach, ushbu rejani ilgari surish uchun Ko‘rfazdagi qo‘shnilari – Bahrayn, Quvayt, Qatar, Saudiya va BAA, shuningdek, AQSh bilan munosabatlaridan foydalanishga tayyorligini bildirgan.

«Boj emas, xizmat haqi»

Eron rasmiylari bu to‘lovlarga xizmat ko‘rsatish haqi, tranzit boji yoki ekologik yig‘imlar va boshqalarni kiritilishi mumkinligini aytdi.

Ikki davlat taklif etayotgan tizim shunchaki tranzit bojlari emas, balki xizmat haqini o‘z ichiga olishini alohida ta’kidlayotgandek ko‘rinadi. Bu esa huquqiy jihatdan muhim farqdir. Suv yo‘lidan o‘tgani uchun kemalardan shunchaki boj undiradigan tizim xalqaro huquqqa ko‘ra noqonuniy hisoblanadi. Biroq kemalarga amalda ko‘rsatilgan xizmatlar (masalan, portda chiqindilarni utilizatsiya qilish) uchun haq undirishga muayyan sharoitlarda ruxsat beriladi.

Shunga qaramay, agar ushbu xizmat haqi tizimi shunchaki boshqa nom bilan atalgan boj bo‘lib chiqsa, u qonuniy deb hisoblanmaydi.

Huquqiy asos bormi?

BMTning 1982 yilgi Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyasi xavfsizlik va ifloslanishni nazorat qilish qoidalari, tartiblarga rioya qilgan taqdirda kemalarning xalqaro bo‘g‘ozlardan to‘siqsiz o‘tish huquqini belgilab bergan. Eron ushbu konvensiyaga a’zo emas va texnik jihatdan unga bog‘lanib qolmaganini aytgan. Ummon esa uni imzolagan.

AQSh Harbiy-dengiz kollejining xalqaro dengiz huquqi professori Jyeyms Kraskaning so‘zlariga ko‘ra, konvensiyadagi qoidalar va tamoyillar xalqaro odat huquqini aks ettiradi. Bu esa uni imzolagan-imzolamaganidan qat’i nazar, barcha davlatlar uchun majburiy qiladi.

Tahlilchiga ko‘ra, bo‘g‘ozlar uchun o‘tish evaziga to‘lov undirishni taqiqlovchi navigatsiya tartibi «deyarli butun dunyoda qabul qilingan». Eron esa o‘n yillar davomida bunga rozi bo‘lib kelgan.

Shu bilan birga, «ayrim vaziyatlarda oqilona xizmat haqlari undirilishiga ruxsat beriladi». Biroq, Eron talab qilayotgan to‘lovlarning haqiqatan ham oqilona ekanligini va u ko‘rsatadigan xizmatlarga mos kelishini isbotlashi kerak bo‘ladi.

AQSh bunga rozi bo‘lmagan

Prezident Donald Tramp so‘nggi oylarda bir necha bor Eron tomonidan har qanday bojlar undirilishi ehtimolini qoralagandi. Tramp hatto AQShni urushning g‘olib tomoni sifatida ushbu to‘lovlarni o‘zi undirishi mumkinligi haqidagi g‘oyani ilgari surdi. Shuningdek, u ushbu daromadlar taqsimlanishi mumkinligiga ham shama qilgan.

21 may kuni Tramp yana bo‘g‘ozdan o‘tish uchun har qanday to‘lov undirilishi g‘oyasini rad etdi. «Biz uning bepul bo‘lishini xohlaymiz. Biz hech qanday boj xohlamaymiz. Bu xalqaro hudud, xalqaro suv yo‘lidir», dedi u Oval kabinetda gapirarkan.

AQSh davlat kotibi Marko Rubio ham Ho‘rmuzda boj joriy qilinishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmasligini aytdi. «Bu qabul qilib bo‘lmas holat. Agar ular buni davom ettiradigan bo‘lishsa, bu diplomatik kelishuvga erishishni imkonsiz qilib qo‘yadi».

AQSh va Eron aprel oyida vaqtinchalik otashkesimga erishgandi, ammo hozircha bu kelishuv mo‘rt. Eron o‘zining richaglaridan biri o‘laroq – dunyoda dengiz orqali tashiladigan neft va tabiiy gazning qariyb beshdan bir qismi o‘tadigan Ho‘rmuzni to‘sishda davom etmoqda.