Grenlandiya bilan nimalar bo‘lmoqda?

Grenlandiya atrofidagi vaziyat keskinlashishda davom etmoqda. Tramp Yevropaning Grenlandiyaga o‘z harbiylarini yuborgan sakkizta davlatiga qarshi bojlar joriy etish bilan tahdid qilganidan so‘ng, Yevropa Ittifoqi yetakchilari bu tahdidlarni tanqid qildi: Fransiya prezidenti Emmanuel Makron buni «yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan holat» deb baholadi, Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer esa buni «noto‘g‘ri» qaror deb atadi. Trampning bayonotlari ortidan Yevropa Ittifoqi mamlakatlari elchilari shoshilinch yig‘ilish o‘tkazib, unda AQSh prezidentini tiyib turishning ikkita asosiy variantini ko‘rib chiqqan – javob bojlari hamda Yevropa Ittifoqi «savdo urushi» kuchaygan vaqtda ko‘rib chiqqan, ammo hali qo‘llamagan instrumentlar. Shu bilan birga, Tramp Daniya «Grenlandiyadan Rossiya tahdidini olib tashlashi» kerakligi, lekin bunga qodir emasligini ta’kidlashda davom etmoqda. Yevropalik diplomatlarning ma’lumotlariga ko‘ra, 19-23 yanvar kunlari Davosdagi Jahon iqtisodiy forumida muhokamaning keyingi bosqichi o‘tkazilishi rejalashtirilgan. «Meduza» Grenlandiya atrofida nimalar bo‘layotganini ko‘rib chiqdi.

Tramp Yevropaning sakkizta davlatiga qarshi bojlar joriy etish bilan tahdid qilishi ortidan 18 yanvar kuni Yevropa Ittifoqi davlatlari elchilari Bryusselda favqulodda yig‘ilish o‘tkazdi. Reuters manbalariga ko‘ra, uchrashuv ishtirokchilari Trampni tiyib turish choralarini kuchaytirish, shuningdek, Yevropa Ittifoqining javob choralari bo‘yicha «keng miqyosli kelishuv»ga erishgan.

Buyuk Britaniya, Germaniya, Daniya, Finlandiya, Fransiya, Niderlandiya, Norvegiya va Shvetsiya Arktikada xavfsizlikni mustahkamlash bo‘yicha qo‘shma bayonot e’lon qildi. «Biz Daniya qirolligi va Grenlandiya xalqi bilan birdamligimizni bildiramiz. O‘tgan haftada boshlangan jarayondan kelib chiqib, suverenitet va hududiy yaxlitlik tamoyillariga asoslangan muloqotga tayyormiz», – deyiladi bayonotda.

Keyingi harakatlarni Yevropa yetakchilari 22 yanvar, payshanba kuni bo‘lib o‘tadigan favqulodda sammitda muhokama qilmoqchi – Reuters va Financial Times ma’lumotlariga ko‘ra, ularda ikkita variant bo‘ladi.

Variantlardan biri – AQShdan import mahsulotlari uchun 93 milliard yevrolik bojlar paketi, Reuters va Financial Times nashrlari yozishicha, bu 6 fevraldan kuchga kirishi mumkin. FT’ning eslatishicha, ushbu bojlar ro‘yxati o‘tgan yili Tramp dunyoning barcha mamlakatlariga tahdid qilganida tayyorlangan, biroq keng ko‘lamli savdo urushining oldini olish uchun uni joriy etish 6 fevralga qoldirilgan. «Agar bu davom etsa, bizda javob zarbasi uchun aniq vositalar bor – [Tramp] mafiyacha usullardan foydalanadi. Shu bilan birga, biz jamoatchilikni xotirjamlikka chaqirmoqchimiz va unga ortga qaytish imkoniyatini bermoqchimiz», – deydi FT manbasi.

Bundan tashqari, Yevropa Trampning bojlariga javoban 2025 yil bahorida muhokama qilingan vositani ishga solishi ham mumkin. Bu «majburlashga qarshi kurashish vositasi» (Anti-Coercion Instrument, ACI) bo‘lib, u Yevropa Ittifoqiga savdo diskriminatsiyasi ro‘y bergan holatda xizmatlar savdosi, shuningdek, ba’zi intellektual mulk huquqlari, investitsiyalar va davlat xaridlaridan foydalanishni cheklash imkonini beradi. Fransiya prezidentiga yaqin manbalar xabariga ko‘ra, Emmanuel Makron ushbu vositani qo‘llashni talab qilmoqda. 2025 yil mart oyida, AQSh bilan «savdo urushi» avj olgan paytda ham aynan Fransiya ushbu vositani taklif qilgandi, biroq bu chora baribir qo‘llanmagan – o‘shanda tomonlar kelishuvga erishgandi.

Reuters va Financial Times’ning Yevropa Ittifoqidagi manbalariga ko‘ra, tariflar paketi «majburlashga qarshi vosita»ga qaraganda kengroq qo‘llab-quvvatlanmoqda. The Times’ning qo‘shimcha qilishicha, javob chorasi sifatida Berlin amerikaliklar Ramshteyn va Shtutgart kabi nemis harbiy bazalaridan foydalangani uchun ijara haqini oshirishi mumkin. Biroq, nashrning ta’kidlashicha, AQShga qarshi og‘riqsiz javob choralari mavjud emas. Masalan, amerikaliklarni Yevropa iqtisodiyotining har qanday sektoridan chiqarib tashlash (uglevodorodlardan tortib sun’iy intellektgacha) – Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining o‘ziga ham ta’sir qiladi.

Germaniyadagilar Grenlandiya anneksiya qilingan taqdirda, yozda AQSh va Meksikada bo‘lib o‘tadigan 2026 yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatini boykot qilish haqida o‘ylab ko‘rishni ham taklif qilishgan. Parlamentdagi XDI/XSI fraksiyasining tashqi siyosat masalalari bo‘yicha vakili Yurgen Xardt shunday tashabbus bilan chiqqan va bu hozircha «nazariy munozara» ekanini ta’kidlagan.

Bir kun oldin Grenlandiyaga o‘z harbiylarini yuborgani uchun boj to‘lovlari xavfi ostida qolgan Yevropa Ittifoqining sakkizta davlati qo‘shma bayonot bilan chiqdi. Unda Daniyaning Grenlandiyadagi oldindan rejalashtirilgan mashg‘ulotlari Arktikada xavfsizlikni mustahkamlash maqsadida o‘tkazilayotgani va «hech kimga tahdid solmasligi» aytilgan. Yevropa davlatlari bojlar tahdidi transatlantik munosabatlarga raxna solishi hamda «quyiga yetaklovchi xavfli spiral»ni vujudga keltirishini ta’kidlagan.

Bundan tashqari, Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer Trampga alohida qo‘ng‘iroq qilgan. Bosh vazir vakilining so‘zlariga ko‘ra, Starmer bu suhbatda «Arktikadagi xavfsizlik NATOning barcha ittifoqchilari uchun ustuvor vazifa ekanini tasdiqlagan» va ittifoqchilarga qarshi bojlar kiritilishini «noto‘g‘ri» deb atagan. Shuningdek, Yevropa yetakchilari orasida Trampga eng yaqin shaxslardan biri hisoblangan Italiya bosh vaziri Jorja Meloni ham u bilan suhbatlashgan. U AQSh prezidentiga Grenlandiya xavfsizligini ta’minlashga hissa qo‘shayotgan mamlakatlarga qarshi bojlar joriy etish g‘oyasiga «qo‘shilmasligi»ni bildirgan.

Daniya tashqi ishlar vaziri Lars Lekke Rasmussen 18 yanvar kuni Osloga tashrifi chog‘ida norvegiyalik hamkasbi bilan uchrashuvda Daniya diplomatiyaga urg‘u berishda davom etishini aytdi. «AQSh – bu faqat Amerika prezidentidan iborat emas. Men u yerdan yaqinda qaytdim. Amerika jamiyatida o‘zaro tiyib turish va muvozanat tizimi ham mavjud», – deb qo‘shimcha qilgan Rasmussen.

Biroq, Tramp ma’muriyatining ba’zi vakillari ham Tramp kabi Yevropaning Grenlandiya xavfsizligini ta’minlash imkoniyatlariga shubha bilan qarashadi. AQSh moliya vaziri Skott Bessent 18 yanvar kuni NBC News telekanaliga bergan intervyusida «dunyodagi eng kuchli mamlakat» sanalgan va  Arktika mintaqasida hech qanday mojaro bo‘lmasligining yagona kafolati bo‘lgan AQShdan farqli o‘laroq, yevropaliklar «zaifligini namoyon etayotgani»ni ta’kidlagan. U Grenlandiya anneksiya qilinishi Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya qilinishidan nimasi bilan farq qilishi haqidagi savolga shunday javob qaytargan: «Ishonamanki, yevropaliklar tushunib yetadi: bu Grenlandiya uchun yaxshiroq, Yevropa uchun yaxshiroq va Qo‘shma Shtatlar uchun yaxshiroq bo‘ladi».

Donald Tramp yana bir bor Daniyaning orolni himoya qilish imkoniyatlarini tanqid qildi. «NATO 20 yildan beri Daniyaga: „Siz Grenlandiyadan Rossiya tahdidini olib tashlashingiz kerak“, deb ta’kidlab keladi. Afsuski, Daniya bu borada hech narsa qila olmadi. Endi vaqt keldi va bu amalga oshiriladi!!!» – deb yozdi u 19 yanvar kuni.

Davosdagi Jahon iqtisodiy forumda Yevropa Ittifoqining muloqotni yo‘lga qo‘yish borasidagi sa’y-harakatlari asosiy mavzu bo‘lishi kutilmoqda. Forum 19–23 yanvar kunlari bo‘lib o‘tadi, Tramp 21 yanvar kuni unda nutq so‘zlashi kerak. «Barcha variantlar stolda, Davosda AQSh bilan muzokaralar, shundan so‘ng – yetakchilar yig‘ilishi», – deya Yevroittifoq rejasini bayon qiladi diplomatlardan biri.